1829 جىلى بوكەيلىكتەگى بايباقتى رۋىنىڭ ءبيى شەركەش جاقسىباي ۇلىن حالىق تولقۋىنا قاتىسقانى ءۇشىن جاڭگىر حان تۇتقىنداتىپ تەكەگە ايداتقاندا, لاشىن اتتى تازىسى بىرگە ەرىپ, قانشا قۋسا دا قالماپتى. شەركەش بي ورال تۇرمەسىندە ءبىر جىل جاتقاندا «قىرىقتۇربانىڭ» الدىندا يەسىن كۇتىپ, اقىرى سىبىرگە بىرگە كەتىپتى دەگەن اڭىز بار. بۇل اڭگىمەنى ءبىرالى مەرگەنوۆ, ءايىپ بەكتاسوۆ قاريالاردىڭ ايتۋىنان بەلگىلى تاريحشى يساتاي كەنجاليەۆ جازىپ قالدىرعان. جاپوندىق حاتيكودان ءبىر عاسىر بۇرىن يەسىنە ادالدىقتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتكەن لاشىنعا ەسكەرتكىش قويىلماق تۇگىلى, ەستەن شىعىپ تا كەتتى...
«يت – جەتى قازىنانىڭ ءبىرى» دەگەندە قازاق ءيتتىڭ ءبارىن قازىنا دەمەگەن, تەك قازاقى قۇماي تازى عانا وسىنداي قۇرمەتكە لايىق!» دەيدى ورالدىق راۋان ساتىبالديەۆ. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تاسقالا اۋدانىندا جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى رەسۋرستىق ورتالىعىن باسقاراتىن راۋان بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقى تازى تۇقىمىن ساقتاۋ, ءوسىرۋ, ناسيحاتتاۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى.
ۇلتىمىزدىڭ باسىنان تالاي زوبالاڭ ءوتتى عوي. بايتال تۇگىل باس قايعى بولعان سول كەزدەردە قازاقى سالت-ءداستۇرىمىز تۇگەل جويىلا جازداعان. ال تازى جۇگىرتۋ, قۇس سالۋ – اقسۇيەكتىك ونەر, سەرىلىك سالت ەكەنى راس قوي. ونىڭ ۇستىنە وتىزىنشى جىلدارداعى رەپرەسسيا ادامنىڭ ادال دوسىن دا اينالىپ وتپەپتى. «تەرى وڭدەيتىن فابريكاعا يت تەرىسى كەرەك!» دەگەن ەرەكشە تاپسىرمامەن قىزىلوردا وڭىرىندە ەل ىشىنەن 500 ءيتتى جيناتقان ەكەن. سول بايعۇستاردىڭ 90 پايىزى – تازا قازاقى توبەت پەن جارعاققۇلاق تازى بولىپتى. ءبىر كۇندە قان-جوسا بولىپ سويىلىپ, تەرىسى «ورتالىققا» جونەلتىلگەن سول قازاقى يتتەردىڭ تۇقىمى بۇل كۇندە دە جويىلۋعا جاقىن. ويتكەنى جەتى قازىنانىڭ ءبىرى دەگەنىمىزبەن, قازاقى تازى مەن توبەتتى ساقتاۋ, ونى كوبەيتۋ, تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, رەسمي قۇجاتتاۋ ءالى كۇنگە ءبىر ىزگە تۇسكەن جوق. سوندىقتان دا بولار, حالىقارالىق كينولوگيا قاۋىمداستىعى رەەسترىندە «قازاقى توبەت», «قازاقى قۇماي تازى» دەگەن يت تۇقىمى تىركەلمەگەن. قۇجاتى بولماعان سوڭ اسىل تەكتى تازى نە, كوشەدەگى بۇرالقى يت نە, بىردەي عوي...
– بۇل سالانىڭ كەم-كەتىگىن ساناپ ايتا باستاسام, ءوزىم يتشە ۇلىپ كەتكىم كەلەدى, – دەيدى راۋان. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك الىپ, شەكارا اشىلعاندا ءتىل مەن دىنگە كەلگەن ناۋبەت تازى تاعدىرىن دا اينالىپ وتپەدى. كەڭەس داۋىرىنەن اۋپىرىمدەپ امان جەتكەن تەكتى ءيتتىڭ ءبىرازى شەت اسىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە شەتەلدەن كەلگەن ەۋروپالىق ساليۋككي, گرەيحاۋند, حورتى سىندى ۇشقىر يتتەر جەرگىلىكتى يتبەگىلەرگە جەتىسىمەن, بايىرعى تازىلارمەن قوسىلىپ, ونسىز دا از تازىنىڭ قانى بۇزىلدى. يت ۇستاپ, ۇلتتىق ءداستۇردى جاڭعىرتادى دەگەن جىگىتتەردىڭ كوبىنىڭ دە وي-نيەتى باسقا. «مىناۋ قازاقى توبەت ەدى, جارعاققۇلاق تازى ەدى, اتامىزدان قالعان تۇقىمدى ساقتاپ, كوبەيتەيىن دەپ ءجۇرمىن» دەگەندى ايتپايدى. قالاي دا توبەلەستەن باسقا ءيتتى جەڭىپ, جۇلدە السام دەيدى. «قازىرگى بايلاردىڭ اراب اتتارىن, اعىلشىن اتتارىن اكەلىپ, بايگەگە قوسقانى سياقتى تىرلىك قوي», دەپ كۇيىنەدى راۋان. تەك راۋان سەكىلدى ساناۋلى ازاماتتار عانا تازا قاندى تازى تۇقىمىن ساقتاپ قالۋعا ەڭبەك ەتىپ, حالىقارالىق كينولوگيالىق قاۋىمداستىققا مويىنداتۋ ءۇشىن تەر توگىپ ءجۇر.
حالىقارالىق كينولوگيالىق قاۋىمداستىققا قازاقى يت تۇقىمىن مويىنداتۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ وبالى نە كەرەك, قازاق تازىسىن عىلىمي زەرتتەپ, ساناعىن جۇرگىزگەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اركادي سلۋدسكي سىندى عالىمدار بولعان. ول كىسىدەن كەيىن كونستانتين پلاحوۆ دەگەن عالىم دا بۇل جۇمىستى جالعاستىرىپ, تازا قاندى قازاقى تازىلاردىڭ ستاندارتىن انىقتاۋعا كوپ ەڭبەك ەتكەن. بۇگىندە قازاقى تازىنىڭ ستاندارتى بەكىتىلىپ, حالىقارالىق كينولوگيالىق قاۋىمداستىققا تىركەۋ باستالعانىمەن, وتاندىق يتبەگىلەردىڭ ءوز ىشىندە الاۋىزدىق كوپ. قازاقستاننىڭ ءار وبلىسى ءوز تازىسىن قازاقى قۇمايدىڭ ەتالونى رەتىندە قاراپ, ءبىر ىمىراعا كەلەر ەمەس.
– الەمدىك تاجىريبە بويىنشا جەكە-دارا تۇقىم بولىپ بەكىتىلۋى ءۇشىن ءيتتىڭ ءتۇر-ءتۇسى, دەنە مۇشەلەرىنىڭ ولشەمى بىركەلكى بولىپ, قاتاڭ ەسەپتەلۋى ءتيىس. بارلىق جاندى ماق ۇلىق سياقتى, ءيتتىڭ دە سەلەكتسياسى – ونداعان جىلعا سوزىلاتىن عىلىمي جۇمىس. بۇل ءىستى شىنىندا جەكەلەگەن ۆولونتەرلەر اتقارا المايدى. تۇرىكمەنستانداعى, اراب ەلدەرىندەگى سياقتى مەملەكەتتىك قامقورلىق كەرەك بۇل ىسكە, – دەيدى راۋان ساتىبالديەۆ.
ءيا, قازاق جەرىندەگى تازىلاردىڭ ستاندارتى بەكىتىلگەنىمەن, ونى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا مويىنداتۋ ءۇشىن تازا تۇقىمدى تازىلار سانىن 1 000-عا جەتكىزىپ, ارنايى رەەسترگە تىركەۋ قاجەت. راۋاننىڭ ەسەبىنشە, قازىردىڭ وزىندە قازاق دالاسىنداعى تازىلار سانى مىڭنان كەم ەمەس. بىراق اركىم كورپەنى وزىنە تارتىپ, قالايدا ءوز تازىسىن بيىك قويۋ ءۇشىن قىزىلكەڭىردەك بولىپ جۇرەر بولسا, بۇل داۋدىڭ جۋىق ماڭدا بىتپەسى انىق.
وقىرمان «جۇرتتىڭ ءبارىن سىناپ وتىرعان بۇل جىگىتتىڭ ءوزى نە ءبىتىردى؟» دەيتىن شىعار. راۋان باستاعان باتىسقازاقستاندىق يتبەگىلەر 2014 جىلى ورال قالاسىندا تازىلار كورمەسىن ۇيىمداستىرعان. ول كورمەگە ليديا لۆوۆنا كوستيۋنينا ەسىمدى يتبەگى ماماندى ارنايى شاقىرتىپتى. اۋىل-اۋىلدا تازى ۇستاپ جۇرگەن جىگىتتەردى دە كورمەگە الدىرتىپ, ولاردىڭ تازىلارىن مامانعا سىناتىپتى. سول جەردە تازىلاردى ارنايى رەەسترگە تىركەۋ, تولقۇجات بەرۋ ءىسى باستالعان.
– اتتەڭ, كەرەمەت باستاما اياقسىز قالدى. قازىر سول قۇجات العان تازىلاردىڭ كوپشىلىگى ءولىپ قالعان. بار تازىلاردىڭ قۇجاتى جوق. اسىل تۇقىمدى يتتەردى تىركەۋ, سۇرىپتاۋ ىسىمەن اينالىساتىن بىرەگەي ۇيىم دا جوق, قازاقستان كينولوگتەر وداعى, «قانسونار» اڭشىلار بىرلەستىگى, تولىپ جاتقان قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىسىندا بىرىزدىلىك بايقالمايدى, دەيدى راۋان.
2017 جىلى راۋان ساتىبالديەۆتىڭ باستاماسىمەن تاسقالادا تازىلاردىڭ دالا سىناعى ۇيىمداستىرىلدى. جالپى, «دالا سىناعى» – اسىل تۇقىمدى يتتەردى سۇرىپتاۋ, ىرىكتەۋ, انىقتاۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى شارانىڭ ءبىرى. كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسىندا, وزگە وركەنيەتتى ەلدەردە بۇل ءىس الدەقاشان جولعا قويىلعان.
راۋاننىڭ پىكىرىنشە, اسىل تۇقىمدى تازىنى انىقتاۋ ءۇشىن ەكى ساتىلى سىناق شاراسى ءوتۋى كەرەك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – يت كورمەسى. مۇندا تازىنىڭ دەنە ءبىتىمى, بارلىق ولشەمدەرىنىڭ ستاندارتقا سايكەستىگى ساراپتالادى. سىناقتىڭ ەكىنشى بولىگى – دالا سايىسىندا تازىنىڭ الىمدىلىعىنا, ۇشقىرلىعىنا باعا بەرىلەدى. سودان كەيىن عانا «مىنا يتتەن تۇقىم الۋعا بولادى» دەگەن شەشىم شىعۋى ءتيىس. ويتكەنى ءتۇر-تۇلعاسى كەلىپ تۇرعانىمەن, اڭعا شابۋعا ەشقانداي قۇلقى جوق يتتەر بولادى. بۇل دا بىلىمسىزدىكتەن, تەرىس سەلەكتسيانىڭ اسەرىنەن تۋىندايتىن جاعداي.
قازاقى تازىلار جارعاققۇلاق جانە شاشاققۇلاق بولىپ ەكىگە بولىنەدى. اتى ايتىپ تۇرعانداي, شاشاققۇلاقتىڭ قۇلاعىندا جانە قۇيرىعىنىڭ استىندا دا شاشاعى بولادى. «شاشاق الار الماس, جارعاقتان جان قالماس» دەيدى يتبەگىلەر. ياعني جارعاققۇلاق تازى ەرەكشە باعالانادى. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى جارعاققۇلاق تازى جويىلىپ بىتۋگە جاقىن.
«جۇيەلى جۇمىس بولسا, جارعاققۇلاق تازىنى دا قالپىنا كەلتىرۋگە بولار ەدى. بىراق ول وتە قيىن!» دەپ باسىن شايقايدى راۋان. بىرنەشە جىل بۇرىن اقتوبەدەگى يتبەگى دوسى اسىلان قالەنوۆ سىيعا تارتقان كۇشىك قۇندىز قازىر قويان دا الا باستاپتى. قانشىقتىڭ ۇيىعاتىن ۋاقىتى جاقىنداعان سايىن راۋاننان مازا كەتىپتى. بارىنشا تازا قاندى تۇقىم الۋ ءۇشىن جارعاققۇلاق ارلان ىزدەپ, اينالا سۇراۋ سالعان. ون ەكى اۋداندى ورالدان ونداي «كۇيەۋ» تابىلمادى. اقتوبەدە باسار اتتى «جىگىت» بار دەگەندى ەسىتتى. ۋاتساپتان سۋرەتىن كوردى, ارىپتەستەرىمەن اقىلداستى. اقىرى راۋان جۇمىسىنان ءبىر اپتالىق دەمالىس الىپ, قۇندىزىن ەرتىپ جولعا شىقتى.
– اقتوبەدە تازى ۇستايتىن جىگىتتەردى ارالاپ, يتتەرىن كوردىم. سوسىن بىرەۋىنە توقتاپ, قۇندىزدى اسىلبەككە قالدىردىم. ء«يتىمنىڭ كۇيىن كەلتىرىپ, ۇيىقتىرىپ بەرۋ ساعان امانات!» دەپ كەيىن قايتتىم, – دەيدى راۋان.
كۇندەلىكتى ءىشىپ-جەمنىڭ سوڭىندا جۇرگەن تالاي ادام ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇل تىرلىگىن تۇسىنبەيتىن دە شىعار-اۋ. بىراق راۋاننىڭ قيالى جۇيرىك. «اتا-بابامىز جەتى قازىنانىڭ بىرىنە بالاعان تازىنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بيلىگى ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە باعالاپ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا مەملەكەت قورعاۋىنا السا!» دەپ ارماندايدى يتبەگى جىگىت. نەسى بار, يت جىلى ەسكەرۋگە تۇراتىن ۇسىنىس ەمەس پە؟!
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى