ەلىمىزدە تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن وڭتايلاندىرۋ, مەديتسينالىق كومەكتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ مەيلىنشە قولجەتىمدى بولۋى وتە وزەكتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا وسى ماسەلەلەردى قامتي وتىرىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار جۇكتەگەن بولاتىن. مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلگەن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن وڭتايلاندىرۋ جانە ودان كۇتىلەتىن ناتيجەلەر تۋرالى «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق باسقارۋشى ديرەكتورى سەرىك تاڭىربەرگەنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– جالپى, قوعامدا تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى (تمككك) تۋرالى تۇسىنىك ازداۋ. بۇل پاكەت كىمدەرگە ارنالعان؟
– جالپاق تىلمەن ايتساق, بۇل تەگىن كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتەر ءتىزىمى. وعان مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلگەن جانە بۇل پاكەتكە جىل سايىن بيۋدجەتتەن بەلگىلى ءبىر مولشەردە قارجى ءبولىنىپ وتىرادى. بۇرىن بۇل قىزمەتتەردى ەل ازاماتتارى مەن تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستارىمىز پايدالانا الاتىن بولسا, بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ ىقتيارحاتى بار شەتەل ازاماتتارىنا دا كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن قىزمەتتەردى پايدالانۋ قۇقى بەرىلدى.
– بۇل تىزىمگە قانداي قىزمەت تۇرلەرى كىرەدى؟
– جالپى, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى» كودەكسىندە كورسەتىلگەن. وعان جەدەل جاردەم, سانيتارلىق اۆياتسيا, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك, كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق كومەك, كۇندىزگى ستاتسيونار, ستاتسيونارلىق كومەك, جوعارى تەحنولوگيالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر جاتادى. تمككك ءتىزىمى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىندا ناقتى بەرىلگەن.
– ەلباسى جولداۋىندا وسى پاكەتتى وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان بولاتىن. ونىڭ سەبەبى نەدە؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن وسى باستاماعا نەگىز بولعان بىرنەشە جايتتى اتاپ وتكىم كەلەدى. جولداۋدا مەديتسينالىق كومەكتىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ, بيۋدجەت ءۇشىن قىمباتقا تۇسەتىن ستاتسيونارلىق مەديتسينادان تيىمدىلىگى الدەقايدا جوعارى پروفيلاكتيكالىق مەديتسيناعا كوشۋ, سوزىلمالى سىرقاتتاردى ديسپانسەرلىك باقىلاۋدىڭ ورنىنا اۋرۋلاردى ءتيىمدى باسقارۋ تاسىلىنە كوشۋ جايلى ايتىلعان. جالپى, بيىلعى جولداۋدا قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار جوبالارعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرنەشە ستراتەگيالىق باعىتتار ايقىندالعان.
– تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءدال قازىر كوتەرىلۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– مەملەكەت باسشىسى وسى جولى مەملەكەتتىڭ مىندەتتەمەلەرىنە رەۆيزيا جاساۋ ماسەلەسىن كوتەردى. سونىڭ ءبىرى وسى تمككك پاكەتى. جالپى, تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قازىرگى ءتىزىمى 2004-2005 جىلدارى جاسالدى. ءتىزىم دەگەن اتى عانا. وندا كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ناقتى ءتىزىمى بەرىلمەگەن. ماسەلە وسىدا. 3 مىڭعا جۋىق مەديتسينالىق قىزمەتكە كەپىلدىك بەرىلگەنىمەن, وكىنىشكە قاراي, ونىڭ تولىق ءتىزىمى جوق. قاعاز جۇزىندە كەپىلدىك بەرىلگەن قىزمەتتەردى الۋ ءۇشىن حالىق شىن مانىندە اپتالاپ كەزەككە تۇرۋعا ءماجبۇر. كۆوتانى جىلداپ كۇتەدى. ءتيىستى قوندىرعىنىڭ جوقتىعى نەمەسە مامان تاپشىلىعى تۋرالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سەبەبى ءتىزىم جاسالعان 14 جىل بۇرىن مەديتسينانىڭ دامۋ دەڭگەيى باسقاشا بولاتىن. وسى ۋاقىت ىشىندە ءدارى-دارمەكتىڭ بىرنەشە بۋىنى اۋىسىپ ۇلگەردى. ميكروب اتاۋلى بىزگە تانىس انتيبيوتيكتەرگە ءتوزىمدى بولىپ الدى. قازىر زەڭگە قارسى بۇرىنعىدان بىرنەشە ەسە قىمبات پرەپاراتتاردى پايدالانامىز. بۇگىنگى ينسۋليندەر بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر «تازا», دەمىكپەنى ەمدەۋگە ارنالعان دارىلەر قۇرامىنداعى گورموندار ازايدى. مىسالى, ونكولوگيا سالاسىندا ەڭ قىمبات, سوڭعى ۇلگىدەگى ءدارى-دارمەكتەر پايدالانىلادى. بۇرىن تۇسىمىزگە كىرىپ تە شىقپاعان, قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن «تارگەتتىك» دارىلەر قولدانىلىپ ءجۇر. زەرتحانالىق دياگنوستيكا جاساۋ تاسىلدەرىنىڭ ءوزى قانشاما وزگەردى؟ بۇرىن تالداۋدىڭ ءبارى قولمەن جاسالاتىن بولسا, قازىر زەرتتەۋلەردىڭ باسىم بولىگى ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن جاسالادى. بىراق تالداۋ قۇنى دا بىرنەشە ەسە قىمباتتادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدەگى بارلىق مەديتسينا ۇيىمدارى قىمبات قوندىرعىلارمەن جابدىقتالدى. بىراق ءبارى شەتەلدە شىعارىلعاندىقتان, قوندىرعىنى تەحنيكالىق جاعىنان سۇيەمەلدەۋ قۇنى دا ارزانعا تۇسپەيدى.
ءبىز قازىر تمككك پاكەتى تولىق كورسەتىلمەيتىن, قاعاز جۇزىندەگى قىزمەتتەر جيىنتىعىنا اينالدى دەپ ءجۇرمىز. بىراق بۇعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بەرىلگەن قارجىنى يگەرە الماي وتىرعاندىقتان ەمەس, مەديتسينانىڭ توقتاۋسىز العا ىلگەرىلەۋى, تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر سەبەپ بولىپ وتىر. ياعني مەملەكەت ءوز مۇمكىندىكتەرىن ءجيى-ءجيى قايتا تارازىلاپ, شىققان شىعىن ءوزىن-ءوزى اقتاي ما دەگەن ماسەلەنى پىسىقتاپ تۇرۋى ءتيىس. تيىمدىلىگى تومەن تەحنولوگيالارعا شىعىندالعانشا, تىزىمدە قاجەتتى قىزمەت تۇرلەرىن عانا قالدىرعان ءجون.
– ەندەشە تمككك پاكەتىن قايتا قاراۋ بارىسىندا قانداي ماسەلەلەرگە دەن قويعان ءجون؟
– مەملەكەت باسشىسى تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن قايتا قاراۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. جالپى, بۇل وتە كۇردەلى پروتسەسس. مەديتسينا عىلىمىنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى بويىنشا تاجىريبەلى ساراپشىلار, ەكونوميستەر, زاڭگەرلەر مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرىنەن قۇرالعان ۇلكەن جۇمىس توبىن قۇرۋ قاجەت. تمككك پاكەتىن قايتا قاراۋ بارىسىندا نەگىزگى دەگەن ەكى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋ قاجەت. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەتيكاعا قاتىستى ماسەلە. تمككك پاكەتى بارىمىزگە ورتاق يگىلىك. سول سەبەپتى تىزىمدەگى قىزمەتتەردىڭ قايسىسىن الىپ تاستاپ, قايسىسىن قالدىرۋ كەرەك دەگەن ماسەلە جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنا سالىنۋى ءتيىس.
ەكىنشىسى – تەحنيكالىق ماسەلە. ونىڭ ءبىر ۇشى ءتىزىم قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلەدى. ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن قازىرگى تمككك ءتىزىمى ا4 فورماتىنداعى ءتورت پاراقتان تۇرادى. قاراپايىم ازاماتقا ونىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن بۇل قۇجات ازدىق ەتەدى. بۇل ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى زاڭداردى ءبىلىپ قانا قويماي, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى جازىلعان كوپتەگەن زاڭ اكتىلەرىمەن تانىسىپ شىعۋ قاجەت. سوندىقتان مازمۇنى تولىق, ناقتى جازىلعان, كولەمدى قۇجات ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان تاجىريبە. تەگىن مەديتسينالىق كومەك ءتىزىمى قالىڭ كىتاپ بولسا دا كوپتىك ەتپەيدى. سەبەبى تىزىمدەگى قىزمەت تۇرلەرىمەن تانىسۋ ءۇشىن قانداي قۇجاتتاردى قاراۋ كەرەكتىگىن ەلدىڭ ءبارى بىلە بەرمەيدى. بۇل ءۇشىن زاڭگەر نەمەسە مەديتسينا ماماندىعىنىڭ يەسى بولۋ كەرەك. سوندىقتان كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى جان-جاقتى سيپاتتاپ بەرەتىن ءبىر قۇجات جاساعان ابزال. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل حالىقپەن اشىق تا ءوزارا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەكتەسەدى.
– جالپى, وڭتايلاندىرۋ حالىققا نە بەرەدى؟
– كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك پاكەتىن وڭتايلاندىرۋ, ناقتىلاۋ بارىسىندا مەيلىنشە ءتيىمدى مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بەت بۇرعانىمىز ءجون. مىسالى, كەڭەستىك زاماندا سوزىلمالى اۋرۋلاردى ديسپانسەرلىك باقىلاۋ دەگەن تۇسىنىك بولدى. ول كەزدە ديسپانسەرلىك باقىلاۋ جۇيەسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعانى راس. بىراق قازىر زامان وزگەردى. سوعان قاراماستان بۇل تۇسىنىك ءالى كۇنگە وزگەرە قويعان جوق. بىرنەشە ميلليون ادام ديسپانسەرلىك تىركەۋدە تۇرادى. نورماتيۆتىك قۇجاتتار بويىنشا وسى پاتسيەنتتەر جىل سايىن مىندەتتى تۇردە تەكسەرۋدەن وتەدى, كەي جاعدايدا ولارعا ءدارى-دارمەك تە تەگىن بەرىلەدى. بىراق قازىر ءولىم-جىتىمگە, مۇگەدەكتىككە سوعاتىن سىرقاتتار سانى ازايعانى, زەرتتەۋ تەحنولوگيالارى مەن ادىستەرى وزگەرگەنى راس. سول سەبەپتى ديسپانسەرلەۋ باعدارلامالارىن دا قۇرىلىمدىق جاعىنان قايتا قاراۋ قاجەت.
ديسپانسەرلىك باقىلاۋدى قاجەت ەتەتىن سىرقاتتار ءتىزىمىن دە قايتا قاراعان دۇرىس شىعار. ەكىنشىدەن, ديسپانسەرلەۋ قاي كەزدە دە بۇلجىتپاي ورىنداۋدى تالاپ ەتەتىن نورماتيۆتىك اكت بولىپ كەلدى. ونىڭ ءتيىمدى-تيىمسىزدىگى ەشكىمدى قىزىقتىرمايدى. ايتەۋىر ورىندالسا بولدى. سالدارىنان ناۋقاس تا, دارىگەر دە ۋاقىت جوعالتادى. ماسەلەنىڭ شەشىمى سىرقاتتى باسقارۋ باعدارلامالارى بولۋى كەرەك. جۇقپالى ەمەس سوزىلمالى اۋرۋلاردى باقىلاۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى ەكى جاقتان دا بەلسەندىلىكتى تالاپ ەتەتىن پروتسەسس. بىلايشا ايتقاندا, دارىگەر پاتسيەنتپەن سەرىكتەستىك ورناتا وتىرىپ باقىلايدى. ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى وعان مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەدى, ءدارى-دارمەك بەرەدى. ال ناۋقاس ونى كوزدى جۇمىپ ىشە بەرمەي, ءومىر سالتىن دا وزگەرتەدى. ماسەلەن, قان قىسىمى جوعارى ادامدار قاۋىپ-قاتەر فاكتورلارىن تومەندەتۋگە كۇش سالۋى ءتيىس. ولار ديەتا ۇستاسا, كوبىرەك قيمىلداپ, تەمەكىدەن باس تارتسا, ەڭ باستىسى, قان قىسىمىن تۇراقتى تۇردە ولشەپ وتىرسا دارىگەرگە دە, وزىنە دە جاقسى. پاتسيەنت جۇرەك قاعىسىن, قان قىسىمىن ۇنەمى ولشەپ, قاعازعا نەمەسە سمارتفونعا ءتۇرتىپ جۇرەتىن بولسا, ءدارى-دارمەك دوزاسىن انىقتاۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. سەبەبى ءدارىنىڭ مولشەرىن دۇرىس تاعايىنداۋ ارقىلى پاتسيەنتتىڭ ءومىرى ۇزارادى, جاقسارادى.
پاتسيەنت ءدارىنى دۇرىس مولشەردە ىشسە جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسىنە كەرى اسەرى دە از بولادى. جالپى العاندا, ناۋقاس ءوز ومىرىنە ءوزى بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيىپ, مەديتسينالىق ءبىلىمى ارتادى, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قانداي ءتۇرىن تەگىن الۋعا بولاتىنىن اجىراتا باستايدى. اۋرۋلاردى باسقارۋ باعدارلاماسىنىڭ ديسپانسەرلەۋ جۇيەسىنەن باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»