جاڭا كوپىر تاسقىنعا توسقىن بولسا يگى

جىل سايىن قاردىڭ ەرۋى, تاسقىن سۋ باسۋ قاۋپى ەرتە كوكتەمنەن-اق حالىق­تى ۇرەيلەندىرە باستايدى. قازىرگى وسكە­مەندەگى, اياگوزدەگى جاعداي وسىنىڭ دالەلى. ءبىزدىڭ وڭىردە دە ەرىگەن قار سۋىنىڭ مولايۋىنا, بۇقتىرمادان سۋدىڭ بوساتىلۋىنا اۋىلدار الاڭداۋلى. تاسقىن سۋدىڭ الەگىن جىل سايىن كورەتىن وڭىردەگى اقتوعاي, باياناۋىل, ماي, پاۆلودار, لەبياجى اۋ­داندارىنىڭ قاتارىنا قازىر اقسۋ قا­لاسىنىڭ ەرتىس وزەنى جاعالاۋىنداعى كەنتى دە قوسىلدى.

ەرتىس وزەنىنە سالىنعان جاڭا كوپىر جاعدايىنا كەلسەك, قازىر وسى ماسەلە جونىندە توتەنشە جاعدايلار بولىمدەرى, جول, قالا باسشىلىعى ء«بارى جاقسى» دەگەن ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتادى. بىراق پاي­دالانۋعا بەرىلگەنىمەن ءتۇيىندى ما­سەلە ءالى  از ەمەس سياقتى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى, قاردىڭ, مۇزدىڭ ەرۋى دەگەن تابيعي جايلاردى كوپىر جوباسىن سىز­عاندار ەسكەرمەگەن كورىنەدى. ەرتىس وزەنى جاعاسىندا ورنالاسقان اقسۋ قا­لاسى شەتىندەگى اقسۋ كەنتىندە تۇراتىن تۇر­عىندار بۇل ماسەلەنى بىلەدى. كوپىر قۇ­رىلىسى باستالىسىمەن-اق دابىل قاق­قان. 2016 جىلى قالاداعى تسارەۆ, ك.ماركس, اقسۋ كەنتىندەگى چاپاەۆ, نا­­بە­رەجنىي كوشەلەرىندە ۇيلەردى سۋ باسىپ قالدى. كەنتتە توتەنشە جاعداي جا­ريالانىپ, تۇرعىندار قاۋىپسىز جەرگە كو­شىرىلدى. جۇرت سۋ قايدان كەلدى دەپ اڭ-تاڭ. جىل سايىن ساۋىردە بۇقتىرما, ءشۇل­بى سۋ قويمالارىنان ەرتىس وزەنىنە سۋ جىبەرىلەدى. ءبىر ايعا جالعاساتىن سۋ جى­بەرۋ بارىسىن قۇتقارۋ قىزمەتى مەن­ سۋ شارۋاشىلىعى سۋ جاعالاۋداعى تۇر­عىن ۇيلەرگە جايىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن ۇنە­مى باقىلاۋعا الادى. ماسەلەنىڭ ما­نىسىنە كەلسەك, ۇيلەردى سۋ باسقان سە­بەبى «استانا – پاۆلودار – وسكەمەن» اۆتو­بان جولىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جات­­قان «قازدورستروي» جشس-نىڭ جۇ­مىس­شى­لارى جولدىڭ ءار جەرىنەن سۋ وت­كى­زەتىن قۇبىرلار, ياعني سۋ دەڭگەيىن رەت­تەيتىن گيدراۆليكالىق قۇرىلعىلاردى ورناتپاعان كورىنەدى. رەسپۋبليكالىق جول اقسۋ كەنتى مەن قاراباي اۋىلى ارا­سىنداعى اۋماقتى الىپ جاتىر. ەر­تىس­تەن جايىلعان سۋ جاڭا سالىنعان جول­دان وتە الماي, كەنتتىڭ سۋ استىندا قالعانى سودان. باسقا امالدارى قالماعان توتەنشە جاعداي جونىندەگى دەپارتامەنت ما­ماندارى جاڭا جاسالىپ جاتقان جول قۇرىلىسىن بۇزىپ, سۋدى جايىلىمعا قاراي بۇرىپ جىبەرەدى.

ال «قازاۆتوجول» اق-تىڭ مەردىگەر كوم­پانياسى بولسا قالا اكىمدىگى مەن دە­پارتامەنتكە «باستى جوبادا قۇبىر وت­كىزگىشتەر سالۋ كورسەتىلمەگەن, بۇ­زىلعان جولدى ءوز قاراجاتتارىڭا قالپىنا كەلتىرىڭدەر» دەپ وتىر. سۋدى بۇرىپ جىبەر­مەگەندە تاسقىن سۋ اۋىلدارعا كەلەر ەدى. جول, كوپىر قۇرىلىسىنىڭ جوبا­سىن جاساعان كەزدە «قازاۆتوجول» اق اق­سۋ قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇسىنىس-پى­كىر­لەرىن نازارعا العاندا, كەنت, قالا, اۋىلدار تاس­قىن سۋ وتىندە قالماس تا ەدى. تۇر­عىن­دار بولسا, ۇيلەرىنىڭ سۋ باسۋىن كوپىر قۇرى­لى­سىنداعى قاتەلىكتەر سالدارىنان كورەدى.

– وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار­ جولداردا بيىل قاۋىپ جوق, 641­ ج­ا­­سان­­دى قۇبىر تازالانىپتى. ال ­«قال­­­قامان – بايان­اۋىل – ۇمىتكەر – ۋليانوۆ» تاس­ جولىن­دا تاسقىن سۋ قازىر جاسان­دى سۋ قۇبىر­لارى ارقىلى وتۋدە. قارا­اششى, تەڭ­­دىك, اقمەك­تەپ اۋىلدارىنا, قا­راعان­دى وبلىسىنان كەلەتىن تاسقىن سۋ بوگەت­تەرىن باقىلاپ قايتتىق, قاۋىپ جوق ەكەنى­نە كوزىمىز جەتتى. پاۆلودار – ۋس­پەنكا – رف شە­كاراسى, مويىلدى سۋ قۇ­بىرىنا ورتا­شا جوندەۋ جاسالعان, قا­زىر ەرىگەن سۋ تو­لى­عىمەن وتۋدە. جاڭا سالىنعان كوپىر بو­يىنشا ەشقانداي قاۋىپ تونبەۋى ءتيىس, وسى جول بويىنداعى بارلىق سۋ قۇبىرلارى تازالانعان, ەڭ نەگىزگى شاندور قۇبىرى قازىر اشىق تۇر, – دەيدى قايرات كارىباەۆ.

ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, سۋ وتكىز­گىش قۇبىر 2016 جىلدارى اشىلمادى. «قاز­اۆتوجول» اق جاڭا كوپىردىڭ قۇرى­لىسى تولىق اياقتالعان جوق, شاندور قۇبىرىن اشۋعا بولمايدى دەپ رۇقسات بەرمەدى, بىراق اقسۋ كەنتى سۋ تاس­قىنى استىندا قالىپ بارا جاتقان سوڭ وبلىستىق اكىمدىك شاندور قۇبىرى ءشليۋ­زىن اشىڭدار دەپ جەرگىلىكتى في­ليالعا ۇسىنىس جاسايدى. كوپىر سالاتىن اۋەل باستاعى جوبادا بولماعان بۇل جۇمىس ەسكەرىلمەگەن سوڭ, ءبىر اش, ءبىر جاپ دەپ, ەكى ورتادا سۋ تاس­قىنىنىڭ ىشىندە كەنت تۇر­عىندارى قالا بەردى.

جەرگىلىكتى توتەنشە جاعدايلار دەپار­تامەنتى بيىل كەنتتەگى جەكە ۇيلەرگە كوك­تەمگى تاسقىننان كەلەر قاۋىپ جوق دەيدى. جۋىردا وبلىس اكىمنىڭ ورىنبا­سارى ۇلان جازىلبەك جاڭا كوپىر جانىنداعى سۋ وتكىزگىش قۇبىر ماسەلەسىنە وراي كەنت جانىندا جيىن وتكىزىپ, شاندور قۇبى­رىنىڭ سۋ تاسقىنى بىتكەنشە اشىق بو­لۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرىپتى. كەنت­تىڭ جانىنان بيىكتىگى 1,5-2 مەتر جانە ۇزىندىعى 600 مەترگە جەتەتىن توپى­راق ءۇيىندىسى سالىنىپ, بۇرىنعى دامبامەن قوسىلدى. گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىمنىڭ قۇرىلىسى نابەرەجنىي كوشەسىندەگى تۇرعىندار نارازىلىعىنان سوڭ قولعا الىنعان-دى. قالا اكىمدىگى تۇرعىندارعا ەسكەرتۋ جۇمىستارىن دا جۇرگىزۋدە. سۋ كەلىپ قالسا,تۇرعىنداردى باس­­قا جاققا جەدەل كوشىرۋ قاجەت.

وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ جۋىر­دا اكىمدىك وتىرىسىندا قالا اكىمى ن.دىچكو­عا «جىل سايىن سۋ استىندا قالاتىن اق­مولا وبلىسى اتباسار اۋدانىنداعى 1800-دەن استام تۇرعىندى وزگە وڭىرگە كو­شىرۋ تۋرالى ماسەلە قارالۋدا. ال ءبىز بولساق, اقسۋدىڭ بىرنەشە ءۇي قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن شەشە الماي وتىرمىز. قالاي بولعاندا دا تۇر­عىندار تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك», دەدى.

بىراق كەنت تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن تاس­تاپ, ەشقايدا كوشكىسى جوق. قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جونىندەگى كەلىسسوزدەر دە ناتيجە بەرەر ەمەس. اري­نە تۇرعىنداردىڭ كىناسى جوق, ەگەر قۇ­رى­لىسى ءاۋ باستان دۇرىس جوبالانسا, جاڭا كوپىردىڭ بولاشاعى دا­ جارقىن بولار ەدى.

كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ­دامىز دەپ وبلىستىق توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتى دە ابىر-سابىر. جاڭا كوپىرگە جاقىن ورنالاسقان كەن­جەكول اۋىلىندا «كوكتەم-2018» رەسپۋبليكالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋلارىن وتكىزۋدە. تاسقىن كەزىندە وڭىردەگى ورىن الۋى مۇمكىن توتەنشە جاعدايعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1 ملرد 52 ملن تەڭگەدەي قارجى دا الدىن-الا قاراستىرىلىپتى. وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلىندا ۇزىندىعى 1,2 شاقىرىم, بيىكتىگى 2 مەتر بولاتىن دامبا سالىنىپ, ۇزىندىعى 700 مەترلىك سۋ بوگەتى جاسالدى. كوپىر دەمەكشى, پايدالانۋعا بەرىلگەن وسى جاڭا كوپىردە سۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن ارنايى قۇرىلعى ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.

 ال باياناۋىل اۋدانىنىڭ اكىمى ورازگەلدى قايىرگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل جىلداعىداي اۋىلدارعا قار سۋىنان كەلەر قاۋىپ جوق. بىلتىر سۋ باسقان كوكدومباق پەن جاڭاجولعا اپارار جولدار جوندەلىپتى. قارااششى اۋىلىندا سۋ تارتۋ ارناسى سالىندى. كوكتەمدە قارااششى مەن تەڭدىك اۋىلىنا كەلەتىن سۋ اششىسۋ وزەنىنىڭ ارناسىنا بارىپ قۇيىلادى. اۋىلدارعا قازىر قاۋىپ جوق دەگەنمەن دە, قاردىڭ تولىق ەرۋى مەن كورشىلەس وڭىردەگى سۋ قويمالارىنداعى سۋ مولشەرىنىڭ ارتۋى ساقتىق شارالارىن قاجەت ەتەرى ءسوزسىز. الدىڭعى جىلدارى تاسقىن اششىسۋ وزەنىنىڭ كوپىرىن, اۋداننىڭ 15-تەن استام اۋىل جولدارىن بۇزىپ وتكەنى دە ەسىمىزدە. كوپىرسىز قالعان ساتباەۆ اتىنداعى, تەڭدىك, ۇزىنبۇلاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى جولدىڭ بەينەتىن كوردى. قاراعاندىنىڭ قاراتوقا بوگەتى اۋماعىنان اعاتىن قار سۋى باياناۋىلدىڭ اۋىلدارىنا, ال, اقمولا وبلىسىنداعى سىلەتى سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋ وڭىردەگى اقتوعاي اۋدانىنىڭ اۋىلدارىنا قاۋىپ توندىرەتىنى بەلگىلى.

باياناۋىلعا دەيىن جانە ودان ءارى قاراي باراتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالقامان – مايقايىڭ – باياناۋىل – ۋليانوۆ – كەرنەي – قاراعاندى باعى­تىن­داعى جولدى جىل سايىن سۋ باسادى. وڭىر­دەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جول­داردىڭ كوپتەگەن بولىكتەرى توزعان. پاۆ­لودار – باياناۋىل باعىتىنداعى جول جىل سايىن تاسقىن سۋدىڭ زاردابىن كورۋدە. قازىر مايقايىڭ كەنتىندە سۋ قويماسىن سالۋ كەرەك دەگەندە ءسوز شىقتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قالقامان – باياناۋىل جولىن قالپىنا كەلتىرۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 6 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالقامان –قاراعاندى تاس جولىنا دا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.

بىلتىر «قازاۆتوجول» اق-تىڭ جەر­گىلىكتى فيليالىنىڭ حابارىنشا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى لەنين- اقسۋ – كوكتوبە – اقجار – كۋرچاتوۆ, پاۆ­لودار – ۋسپەنكا اۋدانى رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى جولداردا ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت سۋ ءجۇرىپ ءوتتى. اقسۋ – دەگەلەڭ بويىنداعى تەمىر جول بويىن سۋ باسقانى, پويىزداردىڭ ۋاقىتشا رەسەي جولىنا قوسىلعانى دا وسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى لەنين – اقسۋ – كوكتوبە – اقجار – كۋرچاتوۆ باعىتىنداعى جولدى سۋ باسۋىنان تۋىنداعانى بەلگىلى.

بيىلعى كوتەمدە نە بولارى تا­عى بەل­­گىسىز. رەسپۋب­ليكالىق جولداردى جىلدا تاسقىن سۋدىڭ باسىپ كەتۋىنىڭ, جول اپاتىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بۇل جولداردى كۇتۋدى كاسىپكەرلەرگە بەرۋ جونىندە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جاسالماق تا بولدى. وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار جولدارداعى ۋچاسكەلەر شارت بويىنشا «Uniserv» جشس, «دەنا راحساز كونتراكشن» اق زت,  «اق-جول» جشس,  «اۆتودور­سەرۆيس» جشس,  «ابك اۆتودور نس» جشس جانە «پاۆلودارجولدارى» جشس سياق­تى مەردىگەرلەرگە بەكىتىلگەن. بىراق جولدار­دىڭ ساپاسىنا جەرگىلىكتى جۇرت نارازى. جۇرت­شىلىق «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اق جەرگىلىكتى فيليالىنان ناقتى ارەكەت, جاۋاپكەرشىلىك, تالاپ پەن تارتىپكە ساي جۇمىس كۇتۋدە.

سوندىقتان جەرگىلىكتى توتەنشە جاع­داي­لار جونىندەگى دەپارمەنت قازىر وڭىر­دەگى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ 42 بولىگىن, تەمىر جولدىڭ 1 بولىگىن, 57 اۋىل­دى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپتى. 41 اۋىل­دى سۋ باسۋ قاۋپى بار بولسا, 16 اۋىلدى سۋ بوساتۋ بارىسىندا ەرتىس وزەنى­نىڭ دەڭگەيى كوتەرىلۋى كەزىندە سۋ باسۋى مۇمكىن. قالالار مەن اۋدانداردا 36,5 مىڭ قۇم تولى قاپ, 18,6 مىڭ توننا ينەرت­تى ماتەريال, 203 توننا جانار-جاعار­ماي دايىندالىپتى. تۇرعىنداردى ازىق-­ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 78 كەلىسىم­شارت جانە كەپتەلىستەر پايدا بولعان جاعدايدا جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 4 كەلىسىمشارت جاسالعان. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنت ماماندارى جوعارىدا اۋدان اكىمى قاۋىپ جوق دەگەن باياناۋىلدىڭ تەڭدىك جانە قارااششى اۋىلدارىندا, اقسۋ قا­لاسى, وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلى, لەنين كەنتىندە تاس­قىنعا توسقىن شارالارىنا دايىندىق جۇر­گىزۋدە. سۋ تاسقىنى جاعدايىنا وراي قاجەتتى كۇشتەر مەن قۇرالداردىڭ ەسەبى جۇرگىزىلدى, 412 تەحنيكا بىرلىگى, 29 ءجۇزۋ قۇرالى جانە 1 مىڭ 164 ادام دايىن. قالالىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەر بيۋدجەت قارجىسىنان سۋ تاسقىنى توتەنشە جاعدايلارى قورىنا دەپ 954,3 ميلليون تەڭگە قاراستىرىپتى.

بەت قاتتالىپ جاتقاندا:

وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ تاياۋدا باياناۋىل اۋدانىنداعى سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋىلداردى ارالاپ كوردى. قاراعاندىنىڭ اقجار بوگەتىنىڭ جاعدايىمەن, قارااششى اۋىلىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان سۋ تاسقىنىنا قارسى ءىس-شارالارمەن تانىستى. اششىسۋ وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىر مەن بىلتىرعى سۋ تاسقىنىنان كەيىن قالپىنا كەلتىرىلگەن جول ۋچاسكەلەرىن دە قاراپ شىقتى.

اۋدانداعى تەڭدىك, قارااششى اۋىلدارىندا, وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول جانە لەنين كەنتتەرىندە, اقسۋ قالاسىندا جالپى ۇزىندىعى 7,35 شاقىرىم ۇيىندىلەر جاسالدى.

جاڭا كوپىر ماڭىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ شايىلىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە اۆتوكولىكتەردىڭ ءۇزىلىسسىز قاتىناۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جول قىزمەتتەرى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن سۋ وتكىزەتىن 1310 قۇبىردى تازارتۋ جانە اشۋ جۇمىستارىن اياقتايتىن بولادى. سۋ تاسقىنى جاعدايىن جويۋعا ارنالعان ارنايى كۇش پەن قۇرالدار توبى بەلگىلەندى. وعان 600 تەحنيكا, ءجۇزۋ قۇرالدارى مەن 1827 ادام جۇمىلدىرىلعان.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان»

 پاۆلودار وبلىسى