جاسىراتىنى جوق, جاڭا جۇزجىلدىق ەسىك اشقالى بەرى اسكەري كۇش جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن ىسكە اسىرۋشى نەگىزگى قۇرالداردىڭ بىرىنە اينالىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە ەلدەردىڭ ىشكى كيكىلجىڭدەرىنە شەتەلدىكتەردىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, ونى اسقىندىرىپ جىبەرەتىن جاعدايلار دا جيىرەك كورىنىس بەرۋدە. بۇلار سول وڭىردەگى بۇرىننان قالىپتاسقان قاۋىپسىزدىكتىڭ مودەلىن بۇزۋعا جانە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىلىگىن قيراتۋعا سوقتىرىپ جاتادى.
بۇگىندە سيريادا, سوماليدە, ليۆيادا جانە يەمەندە ءدال وسىنداي اسا قيىن جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. ولار ءوز تاۋەلسىزدىگىن جوعالتىپ الۋدىڭ, مەملەكەتتىگىنەن ايىرىلىپ قالۋدىڭ الدىندا تۇر. سونداي-اق بۇل ەلدەردىڭ اۋماعىن تەررورشىل توپتار, راديكالدار مەن ەسىرتكى ساۋدالاۋشىلار, قاراقشىلار مەن ادام ساۋداسىمەن اينالىسۋشىلار «جاۋلاپ» العان دەسە دە بولادى. بۇرىندارى اسا ءىرى تەررورلىق توپتار, مىسالى «يسلام مەملەكەتى», «تاليبان», ء«ال-كايدا» سياقتى قۇرىلىمدار جەكەلەگەن وڭىرلەردە ءىس-ارەكەت ەتىپ كەلسە, ەندى ولار جاھاندىق ساياساتقا ارالاسۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى.
ونداعان جىلداردان بەرى تەرروريزم بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرىپ وتىر. ونىڭ شەكارا تاڭدامايتىنىن الەمدىك قوعامداستىق تا مويىندادى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, اسا قاۋىپتى بۇل پروبلەمانىڭ اسكەري جانە گۋمانيتارلىق ولشەمدەرىمەن قاتار, ەكونوميكالىق ولشەمدەرى دە بار. سەبەبى تەرروريزم تەررورشىلار باقىلاۋىنداعى ايماقتاردىڭ ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمدارىنا ەداۋىر نۇقسان كەلتىرەدى. ەلدەرگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ كەلۋىن تەجەيدى. حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋعا, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ورىستەتۋگە كەرى اسەر ەتەدى. بۇدان دامىعان ەلدەردىڭ وزدەرى دە ەكونوميكالىق شىعىنعا ۇشىراپ جاتادى.
بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرىنە دە قاتىستى. الەم جانە ەكونوميكا ينستيتۋتى مەن مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرلەسىپ دايىنداعان «جاھاندىق تەرروريزم رەيتينگى – 2016» بايانداماسىندا كورسەتىلگەندەي, جاھاندىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا ورتالىق ازيادا تەرروريزمنەن كەلگەن ماتەريالدىق شىعىن 2004 جىلعى 18 ميلليارد دوللاردان 2015 جىلى 90 ميلليارد دوللارعا دەيىن وسكەن. بۇل جەردە ءسوز ورتالىق ازيا وڭىرىندە اسا ماڭىزدى بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا تەرروريستىك توپتاردىڭ كەدەرگى كەلتىرگەنى جايىندا بولىپ وتىر. ويتكەنى سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ وزدەرى قۋاتتى ەكونوميكالىق قۇرىلىمدارعا اينالعانى شىندىق. ناقتى مىسالدار دا بار.
ەڭبەك نارىعى دامىعان جانە ءىرى قاراجات اينالىمدا جۇرگەن قازىرگى كەزدە تەرروريزم جاھاندىق دەڭگەيدەگى تابىستى بيزنەس كوزى بولعانى راس. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2016 جىلى «يسلام مەملەكەتى» ەكسترەميستىك توپتارى زاڭسىز مۇناي ساۋداسىنان 260 ميلليون دوللار پايدا تاۋىپتى. ال سودان ءبىر جىل بۇرىن وسى توپتىڭ تەررورشىلارىنىڭ زاڭسىز جولمەن تاپقان تابىسى 500 ميلليون دوللاردان اسقان ەكەن. سونداي-اق «تاليبان» قوزعالىسىنىڭ «تابىسى» دا وسىعان دەڭگەيلەس. بۇل ەكسترەميستىك ۇيىم اۋعانستانداعى ەسىرتكى ساۋداسىنان جىل سايىن 400 ميلليون دوللارعا دەيىن, قىمبات تاستاردى كونتراباندالىق جولمەن ساۋدالاۋدان 200-300 ميلليون دوللار ارالىعىندا پايدا تاباتىنىن حالىقارالىق ساراپشىلار دالەلدەدى.
بۇگىندە الەمدىك ەكونوميكادا تۇراقسىزدىق بايقالادى. ونى تۇراقتاندىرىپ, ىلگەرىلەتۋگە قارەكەت جاسالىپ-اق جاتىر. وكىنىشكە قاراي قور نارىعىندا قالىپتاسقان تاۋەكەلدەر «كوپىرشىگى» وعان جول بەرمەۋدە. مىسالى, 2016 جىلى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى 2,3 پايىزعا تومەندەپ, «رەكوردتىق كورسەتكىشكە» قۇلدىراعان. بيىلعى جىلى ول 2,9 پايىزعا وسەدى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. ال دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ بايانداماسىنا قاراعاندا, ونىڭ سەبەبى تابىستار تەڭسىزدىگىنىڭ ۇلعايۋىنا, قوعامنىڭ پوليارلانۋىنا جانە تۇرعىنداردىڭ قارتايۋىنا بايلانىستى. وعان, سونداي-اق گەوساياسي باقتالاستىق پەن ىرگەلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمنىڭ جوقتىعىن قوسۋعا بولادى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەر الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ دامۋىنا توسقاۋىل بولۋدا.
قازىرگى كەزدە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنداي ۇيىم قاجەت-اق. بۇل كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. سەبەبى ورتالىق ازيادا شەشىمىن كۇتكەن كۇردەلى دە وزەكتى پروبلەمالار بارشىلىق. مىسالى, اۋعانستانداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ءبىر ءوزى وڭىرلىك پروبلەمادان اسىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇل قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىن جاڭاشا قاراستىرۋدى, جاڭاشا قۇرۋدى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق جۇيەسىنىڭ نەگىزى قالانۋى ءتيىس. سوندىقتان دا «سىرتقى ويىنشىلاردىڭ» ۇسىنىسىن كۇتپەي-اق وڭىرلىك قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ۇلگى-مودەلدى ءوڭىر ەلدەرىنىڭ وزدەرى دايىنداعانى ءجون. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل جەكە مۇددەمىز ءۇشىن قاجەت.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»