شىعاناق – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك پاس­پورتى

اڭگىمە, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىن­شى جىلدارىنىڭ سوڭى مەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ارالىعىندا, ەل سول­ار­دىڭ ءسال الدىنداعى جاپپاي اش­تىق – اۋىرتپالىعىنا تاپ بول­عان تۇستا شولەيت ويىل دالا­سى­نىڭ الاقانداي دەرلىك جەرىن قولدان قۇنارلاندىرىپ تارى داقىلىن وسىرۋ­دە دۇنيەدە بۇرىن-سوڭدى بول­ماعان, ونى اگروعىلىمنىڭ ءوزى كورسەت­كىش­تى «تەو­ريا­داعى بولجامنان اسىپ كەتتى» دەپ مويىن­داعان, ەڭبەكتەگى ۇلگى-ونەگەسىمەن ءداندى داقىل وسىرۋدە بۇكىل ەلدى قوزعالىسقا تۇسىر­گەن, ەندى مىنە, مىنا تويىنعان ۋاقىتتا جۇرتى­نىڭ ەسىنەن كەتىپ, ەسكەرتكىشتە ەلەن­بە­گەن, شاعىن قاراسۋدىڭ بويىندا قازاق­تىڭ حالىق رەتىندەگى قادىرىن ايداي الەمگە ايقىنداعان اتاقتى شىعاناق تۋرالى.ء بىز ونىڭ رەكوردىن بىلەمىز دەيىك, ال ول ءومىر كەشىپ, ەڭبەك ەتكەن, كەرەمەتتەي كوپ ءونىم العان جىلدارىنداعى جالپى ەلدەگى جاعدايدى بۇگىنگى ۇرپاق بىلە مە؟ 

ونىڭ بوزبالالىق, جىگىتتىك شاق­تارى جازىلىپ ەڭبەك ەتىپ, جارقىراپ كورىنەتىن ۋاقىت ەمەس-ءتى. 1917 جىلدان باستاپ, ومىردەن وتكەن 1944 جىلعا دەيىنگى ارالىقتىڭ جىلناماسى ەلدە ءبىر عانا ءتۇس – قانمەن جازىلعان قيلى كەزەڭدەر ەدى عوي. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ودان دا بەتەر اۋىرتپالىققا ۇشى­رات­­قان ازامات سوعىسى, وعان ىلە-شالا جالعاسقان 1921 جىلدان باس­تالعان جاپپاي اشارشىلىق, ەلدى توز-توز ەتكەن كول­لەك­تيۆتەندىرۋ مەن حالىق­تىڭ سۇيەگىنە تۇر­عى­زىلعان يندۋستريا­لاندىرۋ, 1937 جىلدان 1954 جىلعا دەيىن سوزىلعان رەپرەسسيا ادامنان ادامدىقتى كەتىرىپ, ەلدىڭ ەسىن العان قارالى, ۇزاق جىلدار بولدى. ءبىر عانا 1921 جىلعى اشارشىلىقتا قازاقتىڭ سانى ۇشتەن بىرگە ازايدى, 1930-1933 جىلدار اراسىندا تاعى دا 2 ملن 200 مىڭ ادام اش­تىقتان قازاعا ۇشىراپ, 1 ملن ادام بوسقىن بولدى.

شىعاناق ناق وسى كەزدە ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتتى, ناق وسى كەزدە ايداي الەمگە ءوزى­نىڭ, اۋىلىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ, كسرو مەم­لەكەتىنىڭ داڭقىن شىعاردى.  شىعاناق – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك پاس­پورتى. كەشەگى كەرى كەتكەن كەزەڭنىڭ وزىندە 40-جىلدارى شىعاناق كوزى تىرى­سىندە دە ومىردەن وتكەننەن كەيىن ءبىر­شاما رەسمي قۇرمەتتەلدى. الگىدەي الا­ساپىران ومىردە جۇرتىنا قىزمەت ەتىپ, ەمەندەي يىلمەي قالعان ونى «قىتى­مىر» ۋاقىتتىڭ ءوزى مويىنداپ, يلىكتى. ول تارى ەگىسىن العاش باستاعان 1938 جىلى ءار گەكتاردان 37 تسەنتنەردەن ءونىم السا, كەلەسى جىلى – 69, 1940 جىلى 125 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, وداق بويىنشا ۇزدىك كورسەتكىشكە جەتكەن. وسى تابىسى ءۇشىن ديحانعا ەلدىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى – لەنين وردەنى بەرىلدى. ال 1941 جىلى الگى كورسەتكىش – 150 تسەنتنەر, 1942 جىلى – 175 تسەنتنەرگە جەتكىزىلىپ, 1943 جىلى بۇكىل بيو­لوگيا عىلىمىن تاڭعالدىرعان 204 تسەنت­نەر جينالدى. نەمىس فاشيستەرىمەن شاي­قاستاعى قىزىل اسكەردىڭ قورىنا تەك ءوز ەسەبىنەن 350 پۇت تارى, 50 مىڭ سوم اقشا تاپسىرعان تارى ءوسىرۋشىنى ستالين: «قۇرمان» كولحوزى. زۆەنو بريگاديرى بەر­سيەۆ شىعاناق جولداسقا. قىزىل ار­مياعا ىستەگەن قامقورلىعىڭىز ءۇشىن, بەر­سيەۆ جولداس, سىزگە راحمەت! ءبىزدىڭ ار­ميا­نى ەشبىر كۇش جەڭە المايدى» دە­گەن تەلەگراممامەن قۇتتىقتادى. سول سىيل­ىق­تارىن مايدانداعى سول­داتتارعا جەتكىزۋ ساپارىمەن ماس­كەۋگە بار­عان­دا ونى ورتالىق كوميتەت­تىڭ حاتشىسى ما­لەن­كوۆ تىكەلەي ءوزى باستاپ ءجۇرىپ, كرەمل­دىڭ كورنەكتى ورىندارىن ارالاتتى.

ديقاننىڭ تابىستى تاجىريبەسىنەن كەيىن تارى ەگىسىنىڭ كولەمى ەلدىڭ كوپ­تەگەن ايماقتارىندا شۇعىل ۇلعاي­دى. شىعاناققا العىس حاتتار ۇرىس دالالارىنداعى اسكەري قۇرامالاردان, جەكە سولداتتاردان, اتاقتى مالىك عابدۋلليننەن… ۇزدىكسىز اعىلىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن كوپتەگەن وڭىرلەرىنەن داقىلدى ءوسىرۋ مەن باپتاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن سۇ­را­­عان حاتتار كەلىپ جاتتى. ولاردىڭ بىر­قاتارى اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساقتاۋلى.

ديقان ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن ويىل اۋدانىندا عانا سوعىستىڭ اياعىنا تامان تارى وسىرەتىن 23 زۆەنو جۇمىس ىستەدى. رەسپۋبليكا بويىنشا داقىلدىڭ جالپى ەگىن­شىلىكتەگى ۇلەسى 1945 جىلى 50,3 پايىز­دى قۇراۋى – قاتال جىلدارداعى نەگىزگى قو­رەك­تىڭ قايدان كەلگەنىنەن حابار بەرگەندەي. ءبىر عانا اقتوبە وبلىسىندا 1947 جىلى وسى ىسپەن 700 زۆەنو اينا­لىستى. اش قۇرساقتى تويىندىرعان «كەسپە كوجە كۇن باتقانشا, بيداي كوجە ەل جاتقانشا, تارى كوجە تاڭ ات­قان­شا» دەگەن قاناتتى ءسوز سول ۋاقىت­تىڭ اڭگىمەسى. 

بۇگىندە شىعاناقتى ۇمىتتىق, تارىنى بىلە بەر­مەيمىز, ەرەن ەڭبەگى ۇلگىسىمەن سوڭىنا جۇزدەگەن ءىزباسار­لاردى ەرتىپ ەلدى قارق قىلعان شىعا­ناق­تىڭ سول رەكوردى 1920 جىلى اشتىق باستالىپ, ءوزى كۇنكورىس ماقساتىمەن الىس قاراقالپاق ەلىنە كەتەردە مەكەن قىلعان ءۇيىنىڭ ىشىنەن ۇرا قازىپ, ەكى بولەك كەسپەك بوشكەگە سالۋمەن كومىپ كەتكەن نەبارى ءۇش پۇتتىق, شامامەن, ەلۋ كيلو تۇقىمدى 1937 جىلى قايتا ورالعاندا, قازىپ الىپ, سەپكەن تۇقىمنان باستالعان. سوندا سول تارى ون جەتى جىل بويى بۇزىلماي جاتقان.   

تارى ەگىسى رەسپۋبليكادا سودان 1960 جىلدارى 1105 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەت­كىزىلگەن-ءدى. ومىرشەڭ قۇبىلىسقا سۇم زامان, قاتال ۋاقىت تا جەڭىلىپ يلىكتى دەدىك. ديحان ومىردەن وتكەننەن كەيىن ونىڭ ەسىمىن قۇرمەتتەۋدىڭ بىرقاتار شارالارى قولعا الىندى. سول 1944 جىلعى قاراشانىڭ 24-ءى كۇنى قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ پەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى د.سىرتسوۆ «ايگىلى تارى ءوسىرۋشى – كولحوزشى شىعاناق بەرسيەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جانە ونىڭ جوعارى ءونىمدى ەگىن ءوسىرۋ ادىستەرىن ناسيحاتتاۋ تۋرالى» ۇكى­مەتتىك №666 قاۋلىعا قول قويدى. التى باپتان تۇراتىن بۇل قاۋلىدا: «1. اقتوبە وبلىسىنىڭ «قۇرمان» كولحوزىندا «وسى جەردە شىعاناق بەرسيەۆ 1943 جىلى تارىدان گەكتارىنان 1232 پۇتتان الىپ, الەمدىك رەكورد جاسادى» دەگەن جازۋى بار پيراميدا ورناتىلسىن. (پيراميدا قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ كوشباسشىسى, 34 جاستاعى باسەنوۆتىڭ جوباسىمەن 1944 جىلى تار ۋاقىتتا باسقا مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعىنان ويىل سەلوسىندا ءحىح عاسىردا سالىنعان تاريحي عيماراتىنىڭ قازان توڭكەرىسى تۇسىندا قيراتىل­عان قىزىل كىرپىشتەرىنەن سالىندى. – ي.ا.). 2. كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنەن 1945-1946 جىلداردان باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 3 ستيپەنديا تاعايىنداۋ سۇرالسىن. 3. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنا ول تۋرالى پوۆەست جانە ءان جازىلسىن. (عابيدەن مۇستافين «شىعاناق» رومانىن 1946 جىلى جارىققا شىعاردى. ءان جازىلعان جوق. – ي.ا.). 4. سۋرەتشىلەر وداعىنا رەس­پۋب­ليكا مۇراجايى مەن سۋرەت گالەرەياسى ءۇشىن بەرسيەۆ زۆەنوسى مەن بەرسيەۆتىڭ پورت­رەتىن سالۋ تاپسىرىلسىن (ورىندال­ماي قالدى. – ي.ا.). 5. كسرو حالىق كوميس­سار­لار سوۆەتىنەن ديحاننىڭ جۇمىس ءادىسى تۋرالى كينوفيلم شىعارۋ سۇرال­سىن (جوق. – ي.ا.). 6. ديقان ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندەگى ۇكىمەت­تىك شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىنا قۇرامداعى كوميسسيا بەكىتىل­سىن: رەسپۋبليكا حالىق كوميسسار­لار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شنىرەەۆ (توراعا), قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋا­شىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەل­نيك, ەگىنشىلىك جونىندەگى حالىق كوميس­سارى داۋىلباەۆ, ۆاسحنيل قازاق في­ليالىنىڭ توراعاسى مىڭباەۆ, اۋىل شارۋ­ا­شىلىعى ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى جۇماتوۆ» دەلىنگەن. ۇكىمەت, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلدىڭ اتاقتى پەرزەنتى ەسىمىن لايىعىمەن ەستە قالدىرۋدىڭ شارا­لارىن تەك وسىلارمەن عانا شەكتەمەگەن سە­كىلدى. باتىستا ەر-ازاماتتار قىرعىن سوعىستا شايقاسىپ, شىعىستا – ەلدەگى ەڭ­بەككە جارايتىن دەيتىندەي بالا-شاعا, قاريالار اۋرۋ-سىرقاۋلىققا قاراماستان كۇنى-ءتۇنى بەل جازباي جۇمىس ىستەگەن قاتال, قاسىرەتتى شاقتا دا بيلىك ءسويتىپ قادىر­لى پەر­زەنتىن قۇرمەتتەۋدىڭ امالىن ىزدەس­تىرگەن. الايدا سوعىس جاعدايىندا ويعا ال­عان­دارىن تۇگەل ورىنداۋ مۇمكىن بولمادى.

ەلۋىنشى جىلدارى ماسكەۋدە كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىك­تەرى­نىڭ كور­مەسى اشىلىپ, ءار رەسپۋب­ليكا وزدەرى تۇر­عىزعان عيماراتتا پاۆيلون­دارىمەن ورنالاسقاندا, قازاق­ستان­دىق عيماراتتىڭ كىرە­بەرىسىنەن دۇنيە­جۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇك­پىر­لەرىنەن كەلىپ قىزىقتاۋشىلاردى, ۇيرەنۋ­شىلەر­دى, تاجىريبە الۋشىلاردى تۇتاس قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك جانە ونەر سيمۆولىن بەينەلەيتىن شىعاناق پەن جام­بىلدىڭ مونۋمەنت مۇسىندەرى قارسى الاتىن.  ەلگە ازىق-ت ۇلىك كەرەك بولعاندا عانا حرۋششەۆ 1963 جىلى ۋكراينا­داعى كەڭەستە ەسىنە العان شىعاناق ەپتەپ توقتىق كىرگەسىن, سوۆەتتىك يدەو­لو­گيانىڭ جاعدايى بەلگىلى, قايتا ۇمىتىلا بەردى. سودان كەيىن اتاقتى ديحان ەكىنشى رەت اراعا ون بەس جىل سالىپ, 1978 جىلى ەسكە تۇسكەن. شىنىنا كەلگەندە, ەسكە تۇسكەن ەمەس, ەسكە تۇسىرىلگەن ەدى. اتا-بابامىزعا ء«دان ەگىپ تەرلەپ», كۇنكورىستىڭ جولدارىن كور­سەت­كەن ديقاندى ءبىز ۇمىتقانمەن ۋكراي­نا­دا حالىقتىڭ ءالى جادىدان كەتپەگەن ەكەن. تارى ءوسىرۋشىنىڭ قادىرىن, ءسىرا, قىرقىنشى جىلداردان بەرى جادىدان شىعارماي جۇرسە كەرەك, «وسىنداي اتاقتى ادام بولىپ ەدى, ونىڭ كەيىنگى ءومىرى مەن ءىسى نە بولدى» دەگەن سۇراق­پەن سول ەلدىڭ ءبىر تۇرعىنى «پراۆدا» گازەتىنە حات جازعان. 

سول «پراۆدانىڭ» الگى حاتقا نازار اۋدارۋى, ءسىرا, تەگىن ەمەس, كوپ ۇزاماي حات ىزىمەن گازەت ءتىلشىسى ا.پلاتوشكين اقتو­بەگە, ويىل وڭىرىنە, باياعى رەكورد بەرگەن قاراسۋدىڭ بويىنا جەتكەن. «پراۆدا­نىڭ» ءتىلشىسى, ارينە, نەگە كەلگەنىن بىلەتىن, نە كور­گەنىن پايىمدايتىن مامان جۋرنا­ليست, كەيىن رەس­پۋبليكادا بەرسيەۆتىڭ دە, بەر­سيەۆ­شىلدىكتىڭ دە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى تۋرالى كولەمدى ماتەريال جازدى. ەسكە ءتۇسىردى دەۋىم – وسى.

وسىعان بايلانىستى وبلىس كەم­شى­لىكتى تۇزەتۋگە شۇعىل كىرى­سىپ, وڭىر­دە تارى ەگى­سىنىڭ كولەمىن كەڭەيت­تى. داقىلدى وسىرۋ­شى­لەر اراسىندا سو­تسيا­ليستىك جارىس ۇيىم­داس­تىرى­لىپ, شىعاناق بەرسيەۆ اتىن­داعى جۇلدە تاعايىندالدى. وزاتتار كەزەك­سىز اۆتوكولىكتەر الىپ, ومىراۋلاردا وردەندەر مەن مەدالدار, بەل­گىلەر ءتىزىلدى. «پراۆدا» ءسويتىپ بۇل ماسە­لەنىڭ ماڭىزىن جالپىرەس­پۋب­لي­كا­لىق, جالپىمەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە كوتەرگەنمەن, ول سوندا دا تەك وبلىس­تىڭ ورەسىنەن شىقپاي قالدى. دەگەنمەن, وبلىس باسشىلىعى اتاق­تى تارى داقىلىن ءوسىرۋشى ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جونىندەگى قىرقىنشى جىلدار­داعى ۇكىمەتتىك, مەملەكەتتىك ءىرى شارا­لار­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ ورىندالماي قالعان­دىعىن ەسكەرىپ, وسى تۇستا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى مەن كەڭەستىك اتقارۋ كوميتەتى 1981 جىلى 14 شىلدەدە: «اقتوبە قالاسىندا شىعاناق بەرسيەۆكە ەسكەرتكىش ءمۇسىن ورناتۋ تۋرالى» №349 بىرىككەن قاۋلى شىعاردى. وسى قۇجاتقا سايكەس اقتوبە قالاسىندا 1946 جىلى شاعىن پارك­تىڭ تاسالاۋ بۇرىشىندا جەرگىلىكتى اۋەسقوي ءمۇسىنشى كروشيننىڭ قولىنان شىققان كەسكىنسىز, ۇگىلگىش شويتاس بەتوننان ەسكەرتكىش ءمۇسىن تۇرعىزىلعان بۇل كۇندە ب ۇلىنۋدە, ەندى ونى جوندەۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مۇم­كىن ەمەستىگى ەسكەرىلىپ, وبلىس بيۋدجەتىنە كىرىستەردىڭ ەسەبىنەن اقتوبە قالاسىنا, ويىل اۋدانى ورتالىعىنا جانە تۋعان اۋىلى­نا ءۇش بيۋست-ءمۇسىن ورناتىلسىن دەلىن­گەن قاۋلى جاسالدى. سونىمەن بىرگە اگروتەحنيكتەر مەن مالشىلاردىڭ جۇرىن مەكتەبىنە, التىقاراسۋ قازاق ورتا مەكتەبىنە ديحان ەسىمىن بەرۋ مىندەتتەلگەن ەدى. كەزىندە ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مەن شارۋاسىن, مادەني-الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋدە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆاسيلي ليۆەنتسوۆ پەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ورازالى قوزىباەۆ قولعا العان وسى يگى ىقىلاس, كوپ ۇزاماي, ءبىرى زەينەت­كەر­لىككە جىبەرىلىپ, ەكىنشىسى ومىردەن وتكەننەن سوڭ اياقسىز قالدى. 

وبلىستىڭ بۇدان كەيىنگى باسشى­لىعى 1986 جىلدىڭ بەلگىلى دۇر­بەلەڭىنە سايكەس كەلىپ «قازاق ۇلت­شىلدىعى» دەگەن جالامەن جابىر­قاعان شاقتا ەلگە كەرتارتپا مەترو­پوليالىق قىرىمەن قاراپ, قازاق اتاۋلىنىڭ قاندايىنان دا قارا­لىق ىزدەدى. مىنە, وسى كەزدە شىعاناق ءوزى تۋعان وڭىردە تاعى دا ون جىل بويى ۇمىتىلىپ, ءبىر دە ءبىر رەت ەسكە الىنعان جوق.

1997 جىلى ەل نارىقتىق رەفور­ما­مەن اينالىسىپ جاتقان كۇر­دەلى شاقتا ەشقانداي قيىن­دىق, كەدەرگىلەرگە قارا­ماستان الىس گەرمانيادان ءبىر كەزدە ايگىلى بەرتولت برەحتىڭ «تارى» پوەماسىنا تاقىرىپ بولعان شىعاناق تۋرالى تولىق مالىمەت الۋ ماقساتىمەن جەر اسىپ, سۋ اسىپ, الىس شولەيتتە جاتقان ويىل وڭىرىنە نەمىس ادەبيەتى مەن تەاتر ونەرىنىڭ وكىلدەرى شتەفان مانيتەيفەل مەن يەنس مەەرلە كەلدى. سويتسە, بۇلاردى الەمدەگى قىرقىنشى جىلدارعا دەيىنگى ەكى اسا ءىرى وقيعا ەرەكشە تارتقان ەكەن. ءبىرى – اۆياتسيا ءالى دامىماي تۇرعاندا اتلانتيكا ارقىلى 1928 جىلى قونباي ۇشقان نەمىس ۇشقىشى كيول مەن يرلانديالىق فيتسيموريس, ەكىنشىسى قۇنارى جوق ايدالادا عىلىمسىز, ءبىلىمسىز, قيالدان اسىپ ءونىم العان شىعاناق تۋرالى پەسا جازۋ ماقسات بولعان. ول ۋاقىت باردى بارتەرمەن قۇرتىپ, قالعانىن بولىسە الماي, بىرەۋ تراكتوردىڭ دوڭعالاعىن, بىرەۋ موتورىن الا قاشىپ, ىعى-جىعى بولىپ جاتقان شاق. شىعاناق كەرەك بولسا نەمىستەرگە كەرەك شىعار, بىزگە قاجەتى شامالى دەدى مە, وبلىس باسشىلىعىنىڭ ەكەۋدىڭ قاسىنا اتقوسشىلىققا قوسقانى – وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى مەن اۋدارماشى ەكى جاس قىز. نەمىستەردىڭ بۇل ساپاردان نەندەي «قۇندى مالىمەت» العانىن, ارينە, وسىدان-اق ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس شىعار دەيمىن. سودان سول ەكى نەمىستىڭ ماقساتتارى جۇزەگە اسىپ, ۇلى ديحاننىڭ جاسامپاز بەينەسى گەرمانيا ساحناسىنان كورىندى مە, ودان حابار جوق, مەنى تولعاندىراتىنى – ءبىز بۇل جاقتا ولاردى قاراسۋعا ۇيالماي اپارعاندا, ءبىر كەزدە قازاق ساۋلەت ونەرىنىڭ شەبەرى تولەۋ باسەنوۆتىڭ ويى مەن قولىنان شىعاناقتىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان, قاپتالىمەن اينالىپ كوتەرىلەتىن كۇمبەزدى ۇلگىدەگى پيراميدانىڭ ازىپ, ءبىر كەزدە رەكوردتىق ءونىم بەرگەن اتاقتى ءتورت گەكتارلىق ەگىستىكتىڭ ورنىن تاپاپ جاتقان مالدى باقىلاۋ ءۇشىن كىم بولسا سول كوتەرىلىپ قاراۋىلدايتىن بيىككە اينالعانىن, باياعىدا ۇراسىندا, ون التى جىل جاسىرىن ساقتالىپ, كەيىن الەمدى تاڭداندىرعان ءونىم بەرگەن تۇقىم ساقتالعان ءۇيدىڭ بۇگىندە شي باسقان قوڭىر تومپەشىك جۇرتىن كورگەندە ءبىز قازاقتار تۋرالى, ەل تۋرالى نەندەي تۇسىنىكتە, قانداي ۇعىمدا بولدى ەكەن دەپ نالۋعا تۋرا كەلەدى. 

سونىمەن سوعىس الدىندا جانە سوعىس جىلدارىندا, ودان كەيىن دە شىعاناقتىڭ ۇلگىسىمەن تارى داقىلى بۇكىل كەڭەس ودا­عىن­داعى ەگىنشىلىكتىڭ 54 پايىز ۇلەسىن قۇراپ, بۇگىنگە جەتكەن ۇرپاق كەشەگى اتا-بابا­لارى­نىڭ, ارينە, ءبارى دەمەيمىن, بىراق كوپ جەردە ءتىرى قالىپ, وزدەرىن ومىرگە اكەلۋگە سەبەپ­كەر بولعان شىعاناقتىڭ كورسەتكىشتىك ەمەس, الەۋ­مەتتىك رەكوردىن ەسكەرتكىش رەتى­ندە توز­دىرىپ, ءوز ءومىرىن ەستەلىك رەتىندە ۇمىتتىق. 

شىعاناق وسى دەپ ەرتەرەكتە ورنا­تىلعان ەكى ەسكەرتكىش بيۋست-ءمۇسىن­نىڭ نە كۇيدە ەكەنى ايتىلدى. 1944 جىلى سالىنعان ەسكەرت­كىش-پيراميدا يەن دالادا يەسىز قالعان مازار سەكىلدى. ول مازار ەمەس, بەيىت ەمەس, مادەني-ەسكەرتكىشتىك عيباداتحانا. قالىڭ شي اراسىندا جاتقان ءۇي ورنى تەك ايتەۋىر تومپەشىك ەمەس. بىراق مىنا جەر – تىم ەرەكشە تومپەشىك, الەمدىك رەكورد ءبىر كەزدە وسى ءۇيدىڭ كومبەسىنەن الىنعان تۇقىمىنان وسىرىلگەن. شىعاناقتىڭ «كەڭ سارايداي بوز ءۇيى» بولعان. ول سىرقاتقا ۇشىراپ, توسەك تارتىپ جاتىپ قالعاندا, ماسكەۋدىڭ بۇيرىعىمەن شىققان اەروۇشاق ۇشۋ, قونۋ الاڭى جوق وسى جەرگە زورلىقپەن قوندىرىلىپ, «بايلاۋلى» تۇرعان. باسقا باسقا, اۆتوماشينانى كورىپ قالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاڭالىق ۋاقىتتا بۇل وقيعاعا كەزىگۋ اۋىل ادامدارىنا ەرتەگىنىڭ وزىمەن كەزىككەندەي اسەر قالدىرعان عوي. 

2006 جىلى ۇلى ديحاننىڭ تۋعانى­نا 125 جىل تويلانىپ ەدى, وسىعان بايلانىستى ەلدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» سودان ءبىر جىل بۇرىن سول ايتۋلى دانانى ەلدىڭ ەسىنە سالۋ ءۇشىن, 2005 جىلعى 24 تامىز كۇنگى سانىندا «شىعاناق – قازاق ەلىنىڭ ەڭبەك پاس­پورتى» دەپ اتالعان كولەمدى ماتەريال جاريالاپ, وبلىستا ءبىرشاما ورلەۋ تۋدىردى, كەلەسى جىلى ول شارا رەتىندە ويىل اۋدانى ورتالىعى مەن رەكوردتىق ءونىم تۋعان جەر – ونشاقتى ءۇيلى قاراسۋ مەكەنىندە عانا اتاپ ءوتىلدى. 

سول مەرەكەدە كىشكەنتاي قاراسۋ اۋىلىندا باستاۋىش مەكتەپ, اقتوبە قالاسىنان 20 شاقىرىم قاشىقتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە ەسىمى بەرىلەدى, كوللەدج الدىنا ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتىلادى دەلىندى. سودان باس­تاۋىش مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى, كوللەدجگە ەسىمىن بەرۋ شەشىمى بەكەر بولىپ شىقتى, بيۋست-ءمۇسىن جاسالدى, ول قازىر كوللەدج اعاشتارىنىڭ تاساسىندا تۇر. 

وتكەن جىلى تاعى ءبىر بيۋست-ءمۇسىن قاشالىپ ەدى, وعان دا قالانىڭ كور­نەكى جەرلەرىنەن ءجوندى ورىن تابىلماي, شاھاردىڭ ىلديعا تىرەلەتىن شىعىس جاعىن­داعى نە كوشە ەمەس, نە الاڭ ەمەس ەلەۋسىز قۋىسىنا قويىلدى. 

ۇلى ديقاننىڭ ەلىندەگى وعان دەگەن  ەس­كەر­ت­ك­ىشتىڭ جايى, ول ومىردەن وتكەن جەت­پىس ءتورت جىلدان بەرى, مىنە وسىنداي كۇيدە.  يدوش اسقار

اقتوبە