جاقىندا ءۇرجار اۋدانىندا قۇسبەگىلەردىڭ ءححىى چەمپيوناتى وتكەن بولاتىن. وسىمەن ءۇشىنشى جىل قاتارىنان شىعىس قازاقستاندا ۇيىمداستىرىلعان بۇركىتشىلەر باسەكەسىنە وبلىس اتىنان ءۇرجار اۋدانىنىڭ توعىز بۇركىتشىسى قاتىسقان ەدى. ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاعان جارىستان كەيىن ءدۇبىرلى دودادا قولىنا قوندىرعان قۇسى جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى العان ۇرجارلىق بۇركىتشى نۇعىم قايدارمەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بىلۋىمىزشە, وبلىستاعى بۇركىتشىلەردىڭ 99 پايىزى ءۇرجار اۋدانىندا. وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى شىعىس اۋىلىندا ءبىر بۇركىت بار دەپ ەستيمىز. قاتەلەسپەسەم, وڭىردەگى قۇسبەگىلەردىڭ ەڭ جاسى ۇلكەنى دە, اقساقالى دا ءوزىڭىزسىز.
– قىتايدان اتامەكەنگە, ياعني ءۇرجار اۋدانىنىڭ كوكتەرەك اۋىلىنا 2008 جىلى كوشىپ كەلدىم. كوشىپ كەلگەننەن كەيىن قۇسبەگىلىك ونەردى ودان ءارى جالعاستىردىم. اۋەلگى كەزدە جالعىز عانا بۇركىتىم بولدى. قازىر قۇدايعا شۇكىر, بەلگىلى اتبەگى, بۇركىتشى, ءوزىمنىڭ شاكىرتىم تاتتىمبەت كاپ ۇلىنىڭ باس بولۋىمەن ۇرجارداعى بۇركىتتەر سانى 9-عا جەتتى. ءبىر عانا كوكتەرەك اۋىلىندا 5 بۇركىت بار. ءوزىم ەكى بۇركىت ۇستاپ وتىرمىن. ايتپاقشى, ەلگە كەلگەن جىلى مىناداي قىزىق بولعان. ۇستاپ اكەلگەن بۇركىتىمدى كورگەن اۋىل ازاماتتارىنىڭ توبە شاشى تىك تۇرىپ: «قۇستى زاڭسىز ۇستاپ وتىرسىڭ. ەندى سەنى سوتتايدى, ايىپ تارتاسىڭ», دەپ قورقىتتى. الىپۇشىپ ماقانشىنىڭ اكىمى ساتايعا باردىم. ازامات ەكەن. «اتا ءداستۇرىمىزدى جالعاستىرۋعا كەلگەن ەكەنسىز. سوتتالسام, مەن-اق سوتتالايىن, قورىقپاي ۇستاي بەرىڭىز. ۇكىمەتكە تىركەتۋ جاعىن دا ويلاستىرارمىز» دەپ ماسەلەنى ءاپ-ساتتە شەشىپ تاستادى. سودان بەرى قۇس باپتاپ كەلەمىن. قازىر تاربيەلەپ جۇرگەن 10 شاكىرتىم بار.
– سوندا ءسىزدىڭ اتا-بابالارىڭىز دا بۇركىت ۇستاعان عوي.
– ءيا, نەشە اتادان جالعاسقان ونەر عوي. قازىر ۇلىم دا قىران باپتاپ ءجۇر. مەنىڭ قۇسبەگىلىكپەن شۇعىلدانعانىما 40 جىلدان استى. اكەم 90-عا كەلىپ قايتىس بولدى. اتام دا, ونىڭ اكەسىنىڭ دە بۇركىت ۇستاعانىن ەسكەرسەك, ەڭبەك ءوتىلىمىز 500-600 جىلدىڭ ۇستىنە شىعاتىن سەكىلدى.
– قازىر وبلىستا قانشا بۇركىتشى بار؟
– توعىز بۇركىت ءۇرجاردا بولسا, ءبىر بۇركىتتى شىعىس اۋىلىندا ۇستاپ وتىر. مەنىڭ بىلەتىنىم, ۇكىمەت تىركەۋىندەگى وسى ون قۇس. باسقا اۋدانداردا بۇركىت جوق.
– ءوڭىردىڭ باسقا اۋداندارىندا بۇركىتشىلىك نەگە دامىماي وتىر دەپ ويلايسىز؟ ءۇرجاردا بار تاۋ, ءۇرجاردا بار قار تارباعاتاي مەن ابايدا دا بار ەمەس پە؟
– بىرىنشىدەن, بۇركىت ۇستاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بابى كوپ. اۋرەسى مول. ەكىنشىدەن, قۇسبەگىلىككە ۇيرەتەتىن, كوتەرىپ, دارىپتەيتىن ۇلكەن كىسىلەر دە ازايىپ بارادى.
– بۇركىتشىلەردىڭ سايىستارىن كورىپ, تاماشالاپ جۇرەمىز. قاسقىردى بىلاي قويعاندا, قارساق پەن تۇلكىگە تۇسە الماي جاتادى ءبىزدىڭ بۇركىتتەر. كۇش-قۋاتى كەمىدى مە؟ الدە بابى دۇرىس ەمەس پە؟
– كۇش-قۋاتى كەمىگەن جوق. ءبىز بۇركىتتەردى اڭ-قۇسقا ەمىن-ەركىن سالا الماي ءجۇرمىز. ويتكەنى ەلىمىزدە ەكولوگيانى قورعاۋ ساياساتى بار. ارنايى زاڭدار بار. قازىر ەلىمىزدە بۇركىتشىلىك ونەر تەك سپورتتىق شارا سيپاتىندا. جارىستارعا قاتىسۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىرمىز. كەڭ دالادا ساۋىق-سايران قۇرىپ, قويانعا, قارساققا, قاسقىرعا سالىپ, قۇستىڭ دا, ءوزىمىزدىڭ دە ايىزىمىزدى قاندىرۋعا مۇمكىندىك جوق. ارينە, بۇركىتتەرىمىزدى دالاعا الىپ شىعامىز. قاناتىن جازدىرىپ, تاۋ اينالدىرىپ ۇشىرامىز. ۇشىرماسا توپقانات بولىپ قالادى. بۇركىت ءبىر جىل ۇشپاسا, ۇشۋىنان جاڭىلادى. ال ەندى قىرانداردىڭ قارىمىنا كەلسەك, قاسقىرعا تۇسە الاتىن بۇركىتتەر جوق دەۋگە بولماس. بار. ول ءۇشىن ابدەن بابىنا كەلتىرۋ كەرەك. قاسقىرعا ءتۇسۋ بۇركىتتىڭ جاسىنا قارامايدى. بالاپان بۇركىت تە تۇسەدى. «بالا بۇركىت تۇلكىدەن ايانبايدى» دەگەن ءسوز بار عوي قازاقتا. جاس بۇركىت وتە وجەت بولادى. ءۇش جاسقا دەيىن ۇشقىر كەلەدى, ۇرىنشاق كەلەدى. ءۇش جاستان كەيىن ءوزىن-ءوزى ۇستايتىن دارەجەگە جەتەدى.
– جاسى ۇلعايعان سايىن شىڭدالا تۇسەدى دەيسىز بە؟
– ءيا, شىڭدالادى. جاس كەزىندە تارتىنشاقتاپ ارتتاپ ۇستاسا, ياعني ارتىنان كەپ ۇستاسا, ماشىقتانا كەلە باستان ۇستايتىن دارەجەگە جەتەدى. باستان باساتىن دارەجەگە كەلگەننەن كەيىن ۇرۋ, ۇستاۋ شەبەرلىگى شىڭدالادى. سول كەزدە اياعىن دا شايناتپايدى, ءوزى تۇسكەن اڭداردان قۋلىعىن دا اسىراتىن بولادى.
– بۇركىت قانشا جىل ءومىر سۇرەدى؟
– بۇرىن ۇلكەندەر «قىرىق تۇلەتتىم, وتىز تۇلەتتىم» دەپ وتىراتىن. ءبىر تۇلەتۋ – ءبىر جاس. مەن ءوزىم قىتايدا جۇرگەندە ءبىر قۇستى 19 تۇلەتتىم. اكەمنىڭ اكەسى «وتىز تۇلەتتىم دە قويا بەردىم» دەيتىن ەدى بىزگە. بىراق بۇركىتتىڭ قارتايىپ ولگەنىن كورگەن ەشكىم جوق.
– «بۇركىت ابدەن قارتايعاندا ءوزىن-ءوزى قۇز جارتاسقا سوعىپ ولەدى» دەپ جاتادى.
– ول – ۇلكەندەردىڭ اڭىز ءسوزى. بالەنباي اۋىلدىڭ ماڭىندا بالەنباي قۇس قارتايىپ ءولدى دەگەندى ەشكىمنەن ەستىگەن ەمەسپىن. شىن بولۋى دا مۇمكىن. بۇركىت ولىگىن كورسەتپەيتىن قۇس قوي.
– جاڭا قىتايداعى بۇركىتتى ۇزاق ۋاقىت ۇستاعان قۇسبەگىلەر جايىندا ايتتىق. ەلىمىزدە وسىنداي بۇركىتشىلەر بار ما؟
– قىرىق, وتىز جىل بولماسا دا 20 تۇلەتكەن, 22 تۇلەتكەن قۇسبەگىلەر ەلىمىزدە جوق ەمەس. ماسەلەن, وسى جارىسقا استانادان كەلگەن كۇنتۋعاننىڭ اكەسىندە وسىنداي بۇركىتتەر بار. قازاقستانداعى رەكورد سول بولۋى كەرەك.
– رەكورد دەمەكشى, قازىر قاي ەلدە قۇسبەگىلەر كوپ؟ موڭعوليادا ما, قىتايدا ما, الدە بىزدە مە؟
– موڭعوليادا 500 بۇركىت بار دەسەدى. ونى ۇستاپ وتىرعان ءوزىمىزدىڭ قانداستارىمىز. بىزدە 50-60 بۇركىتتىڭ شاماسى. ءۇشتىڭ بىرىنە دە جەتپەيدى.
– وسى قۇسبەگىلەردە «زەينەتكەرلىك جاس» دەگەن دۇنيە بار ما؟ مەنىڭشە, شەكتەۋ جوق سەكىلدى.
– شەكتەۋ جوق. اتقا مىنۋدەن قالعانشا قۇسىن ۇستاي بەرەدى. مىسالى, مەنىڭ اكەم 90 جاسقا دەيىن قۇس باپتادى. ء«وزىم ولگەننەن كەيىن قويا بەرسەڭدەر بولادى» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە. بۇرىنعى اقساقالدار: «ەندى ءوزىم قارتايدىم. مىنانى قيناماڭدار. كوتەرە الساڭ كوتەر. كوتەرە الماساڭ اقتىق بايلاپ, قۇزار شىڭعا اپار دا قويا بەر» دەپ وسيەت ەتەتىن.
– قىرىق جىلدان بەرى قۇس تورەسى بۇركىتتى سەرىك ەتىپ كەلەسىز. بۇركىتتىڭ قانداي قاسيەتتەرىن, وزگەشە مىنەزدەرىن بولە-جارا ايتار ەدىڭىز؟
– ءبىز بۇركىتكە نەگە سونشا قۇمارتامىز؟ بۇركىت اللا تاعالادان «مەن قاي ورىندا جۇرەم؟» دەپ سۇراعان دەسەدى. سوندا «ساعان ادام پەندەنىڭ وڭ يىعىنان ورىن بەرەم. ادامنىڭ تۇكىرىگىنە عاشىق ەتەم» دەپتى اللا تاعالا. راسىندا دا, بۇركىتتىڭ اۋزىنا تۇكىرىپ وتىرساڭ تامسانىپ جۇتىپ وتىرادى. بۇركىتتى مۇسىلمان بالاسىنا, قازاق بالاسىنا اللانىڭ بەرگەن سىيى دەپ ويلايمىن.
– بۇركىتتىڭ قاسىندا وتىرعاندا قانداي كوڭىل كۇيدە بولاسىز؟ ءوزىڭىزدى جاقسى, جەڭىل سەزىنەسىز بە؟
– باسقالاردى بىلمەيمىن قۇسبەگىلەر وتباسىندا بۇركىت جوق بولسا, ءبىر دۇنيە كەم بوپ تۇرعانداي سەزىلەدى. ەندى قىراننىڭ قاسيەتىن ايتايىن. بۇركىتتىڭ جانىندا ءجيى جۇرسەڭ بالالارعا دا, وزىڭە دە تۇماۋ تيمەيدى. ءوزىڭ ءبىر جەردەن تۇماۋراتىپ كەپ قۇستى كوتەرىپ سىرتقا شىقساڭ ساۋىعىپ قايتاسىڭ. سوندىقتان بۇركىتتىڭ ميكروب جوياتىن دا قۋاتى بار ما دەپ ويلايمىن. بىردە قۇسىمدى كوتەرىپ كەلە جاتىپ اتىم ءسۇرىنىپ كەتىپ, جىعىلىپ قالدىم. قىستىڭ كۇنى, ۇستىمدەگى كيىمىم زىلدەي. اتىم بولسا قاشىپ كەتتى. قۇسىمدى ءارى كوتەرىپ, بەرى كوتەرىپ, قولىم تالعان سوڭ بوساتىپ قويا بەردىم. ۇشىپ, ءبىر-ەكى تۇمسىق اينالىپ كەتكەن. دوڭنەن اسسام, بۇركىتىم اتىمدى توقتاتىپ تۇر. سويتسەم اتىمنىڭ جەرگە سۇيرەتىلگەن شىلبىرىن بارىپ باسقان ەكەن قىرانىم. شىلبىردىڭ ۇشى كۇلتەلەنگەن ەدى. سول تۇستان باسسا كەرەك. اتىمدى ۇستاپ, بۇركىتىمنىڭ بۇل ىسىنە قاتتى تەبىرەنىپ, قۋانىپ قالدىم. ارتىنان قۇسىم بۇل جەردە ماعان كومەكتەسەيىن دەپ ەمەس, اتتىڭ شىلبىرىن شىرعاعا ساناپ, ۇستادى ما دەپ تە ويلادىم. كىم بىلەدى؟!
بىلتىر اۋىلداعى مەكتەپ ديرەكتورى «بۇركىت – مەملەكەتىمىزدىڭ تۋىندا تۇرعان قۇس. وسىنى جاس ۇرپاق كورسىن, كوزى قانسىن» دەپ ءتورت-بەس بالانى ماعان جىبەرگەن بولاتىن. «مىنانى بيالاي دەيدى, انانى توماعا دەيدى, بۇل – اياقباۋ» دەپ بۇركىتتىڭ بۇكىل قۇرال-جابدىقتارىن وقۋشىلارعا كورسەتىپ, بىلگەنىمدى ايتىپ بەرگەم. بيىل سول بەتىندە قالىپ قويدى. قايتا باستالعان جوق.
– ءۇرجاردا بۇركىتشىلىك ونەر جاقسى دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. اۋىل بالالارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى قالاي؟ ءوزىڭىز ۇيرەتۋگە دايىنسىز عوي.
– قىزىعۋشىلىعى جاقسى. ۇيرەتۋگە دايىنمىن. ۇيرەنەم دەگەندەرگە اركەز ەسىگىم اشىق. ءبىر عانا تىلەگىم بار. قۇس ۇستاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. كۇندەلىكتى تاماعى بار, كەيدە باسقا وبلىستارعا جارىستارعا باراتىنىمىز بار. سوندىقتان وبلىس باسشىلىعى, ۇكىمەت تاراپىنان كوڭىل بولىنسە, قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلسە دەيمىز. سوندا جاستار دا تالاپتانار ەدى. بۇركىتشىلىك ونەر ودان ءارى جاندانار ەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ازامات قاسىم, «ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى, ءۇرجار اۋدانى
سۋرەتتى تۇسىرگەن نۇرسۇلتان ەسەنباەۆ