شاكەن ايمانوۆتاردىڭ شەتەل كورەرمەنىنە ۇناۋ دەگەن ويدان ادا, «حالىقارالىق كونكۋرس» دەگەندى كوزدەمەي, پايداعا عانا كەلىپ تىرەلەتىن پروكات دەگەنگە پىسقىرماي-اق تۇسىرگەن حالىقتىق فيلمدەرىنىڭ قارتايماۋ سىرى تۋرالى ويلانعاندا, قاپىسىز ءبىر شىندىقتى تانۋعا تۋرا كەلەدى. ونىڭ تۋىندىلارىن كينونى بيىك ونەر تۇرعىسىنان عانا باعالاپ, «ماسسوۆىي» فيلمدەرگە مۇرىن شۇيىرە قارايتىن تالعامپاز كينوسىنشىلاردىڭ ءوزى دە مويىندايدى. ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» ەكراندا الپىس جىلدان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى, «اتاماننىڭ اقىرى», «اتامەكەن», «الدار كوسە» فيلمدەرىنىڭ جاسى ەلۋدەن الدەقاشان اسىپ كەتكەن, ءتىپتى جىل ون ەكى ايدىڭ قاي مەزگىلىندە كورسەتسە دە, جالىقتىرمايتىن «تاقيالى پەرىشتەنىڭ» تۇسىرىلگەنىنە دە بيىل تۇپ-تۋرا 50 جىل تولىپ وتىر. تۇسىرگەن فيلمدەرىنىڭ ءومىرى 4-5 جىلدان اسا الماي, ءوز اۋديتورياسىن قالىپتاستىرۋعا نە قابىلەتى, نە شەبەرلىگى جەتپەيتىن رەجيسسەرلەرمەن شاكەندى سالىستىرىپ كۇپىر بولۋدان اۋلاقپىز, دەگەنمەن 56 جاس قانا جاساسا دا, داۋىرمەن قۇرداستىعىن ۇزبەي, كورەرمەنگە ۇسىنىپ ۇلگەرگەن جۇمىسىنىڭ قاي-قايسىسى دا ۋاقىتتىڭ بارلىق سىنىنا توتەپ بەرىپ كەلە جاتقان ايمانوۆتىڭ ۇلىلىعى وسىندايدا ءتىپتى جارقىراي تۇسەتىنىنە بارشامىز كۇن وتكەن سايىن كوز جەتكىزىپ كەلەمىز.
ءبىر ۇرتىنان ءازىلى, ءبىر ۇرتىنان ءانى توگىلىپ, جۇرگەن جەرىن توي-تۋمانعا اينالدىرىپ ءومىر سۇرگەن ۇلى كومەوگرافتىڭ تالاسسىز تالانتىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى «تاقيالى پەرىشتە» كومەدياسىنىڭ ءتۇسىرىلۋ تاريحى ەستىگەن ادامنىڭ ەرىكسىز ەزۋىن تارتقىزادى. تاڭ اتقاننان كەش باتقانعا دەيىن, ءتىپتى ءتۇن قاتىپ تا تابانىن توزدىرىپ كەلىن ىزدەۋدەن شارشامايتىن تانا اپا مەن سويعان تۇلكىدەي ىرجيعان, قىزعا ەبى جوق تايلاقتىڭ بەينەلەرىن ايمانوۆ اسپاننان الا سالماعان. پروتوتيپ ادەبيەتتە عانا ەمەس, كينودا دا بولادى ەكەن. تانا دا, تايلاق تا ومىردە بولعان, ناقتى ادامداردىڭ كينوعا تۇسكەن كوشىرمەسى دەسەك, سەنەر مە ەدىڭىز؟ ءيا, ءدال سولاي – وتىزعا كەلگەنشە ۇيلەنبەي ءجۇرىپ العان كەنجە ۇلىن ويلاپ, ەرتەلى-كەش ۋايىم جەيتىن انا شاكەن اعامىزدىڭ بوتەنى ەمەس, وزىنەن كەيىنگى ءىنىسى كاۋكەننىڭ قايىنەنەسى بولاتىن. ناقتىراق ايتقاندا, كەلىنى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى شابال بەيسەكوۆانىڭ اناسى ايناكۇل مەن تۋعان باۋىرى ساككو بولىپ شىقتى.
قازىنانىڭ ەكى بولمەلى پاتەرىنىڭ ەسىگىن قاققانىمىزدا, بيحان اپا ەكەۋى قوناقجاي قوجايىنداردىڭ پەيىلىن كورسەتىپ, تورگە وزدىرعانىمەن, سوزگە ۇستا بولماعان سوڭ سويلەگەندى ءجون كورمەيتىن سياقتى ما, باسىنا تايلاق سەكىلدى ويۋلى تاقيا كيگەن ساككو اعا سوزدەن تارتىنىپ, جىميىپ تۇرا بەردى. كوز قيىعىمىزبەن ۇرلانا قاراپ قويامىز, تۋرا فيلمدەگى تايلاقتىڭ ءوزى. سىرت كەلبەتى دە, سوزگە ساراڭدىعى دا تالدىقورعاندىق تراكتورشى ابىلعازى رايىمبەكوۆ كەسكىندەگەن فيلمدەگى ءوز كەيىپكەرىنىڭ سويىپ-قاپتاپ قويعان كوشىرمەسى. تايلاق – ساككو قاراتاەۆتىڭ جاسى بۇگىندە 80-دە, الماتىدا تۇرادى. مىنەزى بىرتوعا, كوپ ءسوزى جوق, تىم سالماقتى ءارى قاراپايىم ادام كورىندى. ەسەسىنە, قىرىق جىلدان اسا مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ, زەينەتتە وتىرعان بيحان اپامىز ەتى ءتىرى, سوزشەڭ ادام بولىپ شىقتى.
– اقمولا وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولىپ تۇرعان اكەسى 1937 جىلى «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالعاندا, ساكەڭ ءالى قىرقىنان شىقپاعان قۇنداقتاۋلى بالا ەكەن. ساككو دەگەن ەسىم دە وعان بەكەر بەرىلمەگەن. سول جىلدارى تەگى يتاليالىق نيكولو ساككو مەن بارتولومەو ۆانتسەتتي دەگەن سولتۇستىكامەريكالىق جۇمىسشىلاردىڭ سوتىن كسرو حالقى قىزۋ تالقىلاپ, زيالى اكەلەرى ەكى ۇلىنىڭ بىرىنە ۆانتسەتتي, بىرىنە ساككو دەپ ات قويادى. قايىناتام تالعار تۇرمەسىندە اتىلعاننان كەيىن جالعىز قالعان جەسىرى ايناكۇل جەتى بالاسىن جەتەكتەپ, الماتىنى جاعالاپ كوشىپ كەلەدى. ءتورت قىز, ءۇش ۇلدى جانكەشتىلىكپەن ءجۇرىپ جەتكىزەدى. بالالارى ءوسىپ, جوعارى ءبىلىم الىپ, قىزدارى تۇرمىس قۇرىپ, ۇلدارى ۇيلەنىپ, ومىردەن ءوز ورنىن تابا باستايدى. ىشىندە جوعارى ءبىلىم الا الماعانى دا, ۇيلەنبەگەنى دە اناسىنىڭ قولتىعىندا وسكەن مەنىڭ بولاشاق كۇيەۋىم بولىپ شىعادى.
اكەسى اتىلىپ كەتكەن ساككونىڭ بويىندا ۇرەي قالادى, كىلەڭ قىزدىڭ ىشىندە وسكەنى بار, ۇيگە ەر ادام كىرىپ كەلسە, قورقىپ بولمەنىڭ تۇكپىرىنە قاراي قاشادى ەكەن. باسقا باۋىرلارىنداي ەمەس, مىنەزىندە وزگەشەلىگى بار ساككونىڭ بوزبالالىقتان ءوتىپ, جىگىتتىكتەن دە اسىپ بارا جاتسا دا, قىزدىڭ بەتىنە قاراپ سويلەي المايتىن جاسىقتىعى جاسى كەلگەن اناسىنىڭ جانىنا باتادى. جەسىرلىگىنە قاراماي جەتى بىردەي بالامەن سوناۋ ارقادان جەتىسۋدىڭ تورىنە كەلىپ ورنىعىپ جۇرگەن ەنەم راسىندا دا شارشاۋدى بىلمەيتىن شيراق, مىنەزدى ادام ەدى. شارۋاعا اسا قىرى جوق, بوسبەلبەۋ بولىپ وسكەن كەنجەتايىنىڭ اياقتانباي جۇرگەنىنە الاڭداعان اناسى الىس-جاقىن, اعايىن-جەگجات دەمەستەن «پىسىق قىزى بار» دەگەن حابار قۇلاعىنا تيسە بولدى, جاۋىپ تۇرعان قار, سوعىپ تۇرعان بورانعا قاراماي, باسىنداعى ورامالىن شارت بايلاپ, كەلىن ىزدەپ كوشەگە شىعۋدى ادەت قىلادى. تۋرا كينوداعىداي, دەپ باستادى اڭگىمەسىن بيحان اپا.
بۇل كەزدە بيحان اپانىڭ الماتىداعى جەنپي-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, الماتى وبلىسىنىڭ ىلە اۋدانىنداعى ءبىر كولحوزدا مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن كەزى. توبەسىنە تۇيگەن شاشى توقپاقتاي, جايسا, جاۋىرىنىن تۇتاس جاۋىپ, توبىعىنا ءتۇسىپ, جەر سىزادى. سيىردى دا ساۋادى, مايدى شايقاپ, مالدى دا جايعايدى, نەسىن ايتاسىز, ايەل-ەركەكتىڭ جۇمىسى دەپ ءبولىپ-جارماي, ءبىر ءۇيدىڭ شارۋاسىن دەگەلەڭ قاققىزاتىن مايلىق پەن سۋلىققا بىردەي پىسىق قىز ايناكۇل اپانىڭ ارمانىنداعى كەلىننىڭ ناق ءوزى ەدى. بىردە قالادان قىدىرىپ كەلگەن قۇربىسى عايشا ەرتەلى-كەش ەتەگىنە ءسۇرىنىپ كەلىن ىزدەيتىن ايناكۇل اپا مەن اۋزىنان ءسوزى, قوينىنان ءبوزى تۇسكەن ساككو تۋرالى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەپ, مۇنى ابدەن ەلىكتىرەدى. «قاشانعى سيىر ساۋىپ, ءسۇت ءپىسىرىپ اۋىلدا جۇرە بەرمەكسىڭ؟ قاراشى ءوزىڭ, قالانىڭ جىگىتى. ءۇي دەسە ءۇيى بار, قالالىق تىركەۋى اناۋ, اعالارى مەن اپكەلەرى شەتىنەن مىقتى, قالانىڭ كەز كەلگەن مەكتەبىنەن جۇمىس تاۋىپ الاسىڭ, شالقىپ ءومىر سۇرەسىڭ».
ءبىر ءۇيدىڭ ءبىرىنشى-ەكىنشى قاباتىندا كورشى بولىپ تۇراتىن ايناكۇل اپا مەن عايشا ءبىر-بىرىنەن سىر جاسىرماي, كەي-كەيدە ساككوعا قالىڭدىقتى بىرگە ىزدەيتىن ەدى. ءسويتىپ عايشادان الماتىدان جىراقتا, الىستاعى ءبىر اۋىلدا سيىر ساۋىپ, تراكتور ايداپ, نان پىسىرەتىن بيحان تۋرالى ەستىگەندە, ەكى كوزى جارق ەتە قالعان ساككونىڭ اناسى مۇلدە ەستەن تانىپ, دەگبىردەن ايرىلادى. ءدال قازىر كەلىن عىپ تۇسىرەتىندەي: «ويباي-اۋ, مىناۋ مەنىڭ كەلىنىم عوي, تانىستىر مەنى تەزىرەك قۇربىڭمەن. مەنىڭ ىزدەگەنىم تاپ وسىنداي قىز ەمەس پە؟» دەپ كورشىسىن الدى-ارتىنا قاراتپاي, قۇربىسىنىڭ تامىرىن باسىپ بايقاۋعا اۋىلعا جىبەرەدى. اناسى قايتىس بولىپ, اكەسى قايتا توسەك جاڭعىرتىپ, ءوزى دە ءار-ءسارى بولىپ جۇرگەن بيحان ىڭعايى كەلىپ تۇرعان ءىستى كوپ سوزبۇيداعا سالماي-اق ىقىلاسىمەن شەشكەندى ءجون سانايدى. ساككو بولسا, قۇرىلىستا ىستەيدى. ءوزى جوندەپ قازاقشا دا بىلمەيدى. سونىڭ سالدارى ما, وزىنە ىلعي ورىس قىزدارى ءۇيىر. ۇلكەن-كىشىمەن جۇمىس ىستەپ ۇيرەنىپ قالعان مەكتەپتىڭ وجەتتەۋ مۇعالىمى تانىسقان سوڭ سوزگە تارتىپ كورسە, قۇرىلىستا «سۆارششيك» بولىپ ىستەيتىن ۇياڭ جىگىت «باتارەيا جاسايمىز», «ۆاننا قويامىز» دەگەننەن ارىعا اياعىن باسا قويمايدى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي, باتىر تۇلعالى نار جىگىتتىڭ ۇيالشاقتىعى قىزعا العاشىندا قىزىق كورىندى. بىراق جولى جىڭىشكە بولعانىمەن, زاتى سۇڭعىلالاۋ بولىپ جاراتىلاتىن قىز ەمەس پە, اناسىنىڭ باۋىرىنان شىقپاعان «بالانىڭ» مومىندىعىنان گورى جانىنىڭ ار جاعىنان جىلتىراعان ادالدىعىن, جانارىنا ۇيالاپ تۇرعان تازالىقتى تانىعان بيحان بىرەر مارتە كەزدەسىپ, يكەمگە كەلەتىنىن بايقاعان سوڭ, ساككونىڭ سانتەحنيكتىگىنە قاراماستان «ەرىم» دەپ مويىنداپ, ەتەگىنەن ۇستايدى...
بيحانى شىنىندا دا كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ دە, تاپتىرمايتىن تىڭعىلىقتى, ءبارىن بىلەتىن بايىپتى كەلىن بولىپ جولىقتى. قارتايىپ قالعان ەنەسىنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, تاڭ ەلەڭ-الاڭنان جىلى توسەگىنەن تۇرىپ, جۇمساقتاپ قۇيماعىن ءپىسىرىپ, قايماقتاپ شايىن بەرىپ, ەلپەڭ قاعىپ كۇتىپ, الدىنان قيا باسپادى. ساككونىڭ اپكەلەرىمەن, اعالارىمەن, ابىسىندارىمەن دە تەز ءتىل تابىسىپ, ويلاعاندارى ءبىر اۋلەتتىڭ ابىرويى مەن اماندىعى بولعاندىقتان, قىلاۋ تۇسىرمەي قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. اقجارقىن, ادال مىنەزىمەن ۇلكەن-كىشىگە جاعىمدى بولدى. باعىنا قاراي, شەشەسىنە ەركەلەگەنى بولماسا, ساككو دا ەڭ الدىمەن وتباسىن ويلايتىن, شارۋاقور شەبەردىڭ ءوزى بولىپ شىقتى. 95 جاساپ باقيلىق بولعان ەنەسى جارىقتىق اۋليە ەكەن. سول جىلدارى تاياعىن تىقىلداتىپ, ءۇي ماڭىنان ۇزاي الماي قالسا دا, اۋلادا ويناپ جۇرگەن كىشكەنتاي ەكى نەمەرەسىنە, مارعۇلان (مارعۇلان سەيسەنباەۆ – شابالدان كەيىنگى قىزى راۋشاننان تۋعان بۇگىندە اتى ەلگە ءمالىم بەلدى كاسىپكەر) مەن الياعا: «سەن, مارعۇلان – سوۆحوز ديرەكتورى بولاسىڭ, ال سەن, ءاليا, وقۋ ءمينيسترى بولاسىڭ» دەيدى ەكەن. مارعۇلاننىڭ سوۆحوز ديرەكتورى ەمەس, بيلىكتە ءبىراز قىزمەت اتقاراتىنىن, ال وقۋ ءمينيسترى بولماسا دا, كەيۋانا كارى كوكىرەگىمەن ءاليا ساككوقىزىنىڭ پروفەسسور بولاتىنىن سەزگەن سياقتى. بۇگىندە ءاليا بالاپانوۆا – ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
وسىنىڭ ءبارى ايمانوۆتىڭ كوز الدىندا ءوتتى. دۇنيە-دۇرمەك تامىرىنداعى ءار ءدىرىلدى جۇرەگىنەن وتكىزەتىن رەجيسسەر ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇرعان دايىن وقيعانى فيلمگە اينالدىرماۋعا ءاددىسى جوق ەدى. كوركەمدىك جاعىنان بايىتىپ, جەتىلدىرگەنى بولماسا, تانا مەن تايلاقتىڭ بولمىسىن ەش قوسپاسىز, قاز-قالپىندا قالدىردى.
1960 جىلدارى قازاق كينوسىندا مۋزىكالىق كومەديا جانرى جەتىلمەي, اقساپ جاتقاندىقتان, سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا رەجيسسەر وسى باعىتتا جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورىپ, مۋزىكالىق ءفيلمنىڭ كورەرمەنگە اسەرىنىڭ كۇشتى بولاتىنىن بىلگەندىكتەن وزىنە وسىنداي ماقسات بەلگىلەگەن سياقتى. ش.ايمانوۆ ماقساتىن اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى دا. ارينە, زامانا ۇرانى – حالىقتار دوستىعىن كورسەتۋ يدەياسى دا ۇمىت قالمادى. فيلم ءار ۇلتتىڭ ءان-بيىمەن كوركەمدەلىپ, ەرەكشە تارتىمدى شىقتى. مۇندا حالىق اۋەندەرى دە, كلاسسيكا دا, دجاز دا, ەسترادا دا, قىسقاسى, ءبارى دە دە قامتىلىپ, ءبىر-بىرىمەن اسەم ۇندەستىك تاپتى. اكتەرلەر كوڭىلدى, وقيعا ويناقى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇلگىگەن قازاق كينوسى ۇيقىسىنان ويانىپ, ءبىر سەرپىلگەندەي بولدى. وسىنداي سازدى, اۋەزدى اندەردىڭ توپتاماسىن جاساعان «تاقيالى پەرىشتەدە» ايرىقشا ءبىر ءان بار. «ماما» دەپ اتالادى. كەيبىر ءان جيناقتارىندا «ابزال انا», «انا تۋرالى ءان» دەپ تە اتالادى. تايلاقتى قايتسەم دە ۇيلەندىرەمىن دەپ, باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, تابانىنان توزىپ, قالىڭدىق ىزدەپ جۇرگەن اناعا دەگەن ماحاببات پەن پەرزەنتىنىڭ پاك سەزىمى جۇرەكتىڭ ءاربىر قىلىن شەرتەدى. اق جاۋلىعى جەلبىرەپ, بالالارىنىڭ ورتاسىندا مارقايىپ وتىرسا دا, كەنجە ۇلىنىڭ سۇربويداقتىعىنان كوڭىلىنە قاياۋ تۇسكەن اناسىن قۇشاقتاپ, وسى انىمەن جانىنا جىلۋ سىيلاعىسى كەلگەن قىزى – بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ بەينەسى ەرەكشە ەستە قالادى.
بىردە تايلاقتىڭ رولىندە ويناعان الىمعازى رايىمبەكوۆ: «نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, شاكەن اعا وسى رولگە بيبىگۇلدى تۇسىرگەنىمەن, ءاندى باقىت اشىموۆاعا ايتقىزدى» دەگەنى بار ەدى. ادەمى ءاننىڭ جەتەگىندە وتىرىپ بايقامايدى ەكەنبىز, شىنىندا دا, جىڭىشكە بۇلبۇل ءۇن ەمەس, ورىنداۋشى داۋىسىنىڭ زور, بارقىت ەكەنى بىلىنەدى. اجار جاعىنان اي مەن كۇندەي اكتريسالاردان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسپەيتىن تولەگەنوۆا, ەڭ الدىمەن كومەيىنەن لاعىل توگىلگەن ءانشى ەدى عوي, «انا تۋرالى ءاندى اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان بۇلبۇلدىڭ وزىنە نەگە شىرقاتپادى ەكەن؟» دەگەن اۋەستىك اركىمنىڭ كومەيىن بۇلكىلدەتىپ تۇرادى. ءفيلمنىڭ كومپوزيتورى الەكساندر زاتسەپين و باستا بۇل ءاندى ورىستىڭ بەلگىلى ءانشىسى مايا كريستاللينسكاياعا ارناپ جازعانى بەلگىلى. ش.ايمانوۆ مايا ورىنداعان «ماما» ءانىن فيلمگە پايدالاناردا سول داۋىستى «قۋالاپ», ءۇنى, ايتۋ مانەرى وتە ۇقساس بولعان سوڭ باقىت ءاشىموۆانى تاڭداعانى بايقالادى.
«تاقيالى پەرىشتە» ءفيلمىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى جانە رەجيسسەردىڭ تاپقىرلىعى – ەكراننان ءامينا ومىرزاقوۆا, بيكەن ريموۆا سياقتى كاسىبي اكتەرلەر عانا ەمەس, الىمعازى رايىمبەكوۆ, شولپان التايباەۆا سىندى كينو ونەرىنەن سىرتقارى جۇرگەن جاستار, بەلگىلى سۋرەتشى اۋباكىر سمايىلوۆ, ونىڭ قاتارىندا بيبىگۇل تولەگەنوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, ۆيكتور پۇسىرمانوۆ, راۋشان بايسەيىتوۆا (كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ قىزى), مۇرات احماديەۆ سەكىلدى جاڭا تانىلا باستاعان ونەر جۇلدىزدارى كورىنەدى. ولار سالماقتى رولدەر سومداماسا دا, ءفيلمنىڭ سالماعىن ارتتىرۋ ءۇشىن شاعىن ەپيزودتار ارقىلى شوقجۇلدىزداردىڭ تىزبەگىن ارتتىرا وتىرىپ, رەجيسسەردىڭ «وسىلاردى كورىپ كورەرمەن كوزايىم بولسا, ادەمى جاستاردىڭ ونەرىنەن ەستەتيكالىق ءلاززات السا» دەگەن ماقساتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن. اتتەڭ, كينوداعى مۇنداي ءۇردىس, تاربيەلىك ءمانى زور ءداستۇر بۇگىندە جوققا ءتان. بۇل – شاكەنگە عانا ءتان شەبەرلىك.
ايگۇل احانبايقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى