انەس ساراي: الاشتىڭ تابانى – تورعاي, وزەگى – سەمەي, ج ۇلىنى – جىمپيتى

– انەس تولەندى ۇلى, ءسىزدى كوزى قا­راقتى قاۋىم الاش تاقى­رى­بىندا ايتارى بار تۇلعا دەپ بىلە­دى. سۇرايىن دە­گەنىم –  الاش­وردا ىق­پالى قازاق دالا­­سىن تولىق قام­تي الدى ما؟

– قازاقستاندا الاشوردانىڭ ىق­پالى باسىم ءۇش ايماق بول­دى.­­ تابانى – تورعاي, وزەگى – سەمەي, جۇ­­لىنى – جىمپيتى. تور­عايدا احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ بولدى. سەمەيدە ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, حالەل عاب­باسوۆ, رايىمجان مارسەكوۆ سىندى مىقتىلار توپتاستى. ءۇشىنشىسى – با­تىستاعى جىمپيتىدا حالەل جانە جانشا دوسمۇحامەدوۆتەر باستاعان قايرات­كەرلەر باس قوستى.

وسىلاردىڭ ءبارى سەمەيگە با­عىندى. ماسەلەن, 1918 جىل­دىڭ ناۋ­رىز ايىندا حالەل مەن­­ جانشا دوسمۇحامەدوۆتەر الاش­وردا ۇكى­­مە­تىنىڭ سەمەيدەگى باسشى­سى­ ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ تاپسىر­ماسىمەن ماسكەۋگە بارىپ, حالىق كو­ميس­سارلارى كە­­ڭە­سىنىڭ توراعاسى لە­نين­­نىڭ قا­بىلداۋىندا بولىپ, سونىمەن قا­تار ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كو­ميسسارى ستالينگە جولىققان.

–  دوسمۇحامەدوۆتەر ماسكەۋ­گە قان­داي ماقسات كوزدەپ باردى؟­

 – ماقسات ايقىن, حالىقتار ءوزىن-ء­وزى دارا بيلەۋ قۇقىعىن تا­لاپ ەتۋى زاڭدى دەپ تۇسىنگەن الاش­تىقتار اۋەلى اۆتونوميا ماسەلەسىن شەشۋدى قولعا ال­دى. اۋەلى وكىلدەر لەنين مەن ستا­لينگە 1917 جىلى جەلتوقساندا وت­كەن ءىى جالپىقازاق سيەزىنىڭ «اۆ­تونوميا قۇرۋ تۋرالى» قاۋ­لى­سىن تابىس ەتتى. ي.ستالين قاۋ­لىمەن تانىسىپ, ناۋرىزدىڭ 19-ى كۇنى سەمەيدەگى الاشوردا باس­شىلارى ءا.بوكەيحانوۆ جا­نە ح.عابباسوۆپەن تەلەفون ارقىلى سويلەستى. مۇندا اۆتونوميا ماسەلەسى تالقىلاندى. وسى­ تەلەفون-سۇحباتتا ايتىلعان دۇ­نيە­لەر قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, الاشتىڭ كوز-قۇلاعى سانالعان «سارىارقا» گازەتىنە جاريالاندى.

– «سارىارقا» گازەتىنە قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جاريالانعان ما­تىن­­دە نە ايتىلعان؟

– گازەتتە جاريالانعان ماتىن­گە­ قارا­عاندا كەڭەستىك كوسەمدەر 1917­ جى­لى جەلتوقساندا وت­كەن جالپى­قازاق جيىنىنىڭ قاۋ­لى­سىمەن تەرەڭ تانىسقانى باي­قالادى. بىراق ولار الاشتىقتار تاراپىنان «كەڭەس ۇكىمە­تىنە ەش­بىر قارسىلىق بولماۋ كەرەك»,­ دە­گەندى العا تارتا وتىرىپ, ءتىپتى اۆتو­نومياعا كەلىسكەن جاع­دايدا:  «ول تاپ­تىق اۆتونو­ميا بولسىن. بيلىك باسىندا بولشەۆيك­تەر وتىرسىن. اۋەل باس­تان كەلىسىپ الا­يىق, ۇلتشىلدار اۋ­لاق ءجۇر­سىن!» دەگەن شارتتارىن­ ۇسى­نىپتى.

ماسەلە مۇنىمەن بىتپەيدى. جال­پى, الاش تاقىرىبىنا بويلاۋ ءۇشىن سول داۋىردە الما-كەزەك قۇيقىلجىعان سايا­سي وقيعالاردى دا ءبىلۋ كەرەك. ويت­كەنى الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ ارمان-اڭ­سارىن رە­سەيدە پايدا بولعان ساياسي-اسكەري توپتار ءبارى دە ءوز مۇددەسى ءۇشىن پاي­دالانعىسى كەلىپ, جان-جاققا تارت­قىلادى...

–  مىسالى...

– مىسالى, الاشتىقتار بول­­شە­ۆيكتەرمەن كەلىسە الماي جات­­قان تۇستا, ۋفادا ۋاقىتشا ۇكى­مەت ورنادى. ونىڭ باسقارۋ ورگانى «ۋچرەديتەلنوە سوب­رانيە» دەيتىن قۇرىلدى. ولار: «قا­زاقتارعا ارناپ 81 دەپۋتاتتىق ورىن ءبولىپ قويدىق. تۇبىندە سەن­دەر­گە اۆتونوميا بەرەمىز!» دەپ دامەلەندىرەدى.

–  الاش قايراتكەرلەرى وسى تۇستا ۋاقىتشا ۇكىمەت جاعىنا ويىس­قان سىڭايلى...

– ارينە, ۋاقىتشا ۇكى­مەت­­­تىڭ باس­قارۋ ورگانى «ۋچ­رە­ديتەلنوە سوب­­را­نيە» («كو­مۋچ»)  مۇشەلەرىمەن كەز­­دەسۋ­گە­ الاشوردا اتىنان 1918 جىل­­دىڭ شىلدە ايىندا سەمەيدەن ءا.بوكەيحانوۆ پەن ءا.ەرمەكوۆ, تۇر­كىستاننان م.شوقاي, باتىس­تان ۋ.تاناشەۆ تورتەۋى سامارادا باس قو­سادى. بۇلار «كوميچپەن» ك­لىس­سوز جۇر­­گىزدى. ناتيجەسىندە, 20 قىركۇيەكتە ۋفادا ۋاقىتشا ۇكىمەت جانىنان الاش­وردا كە­ڭەسى اشىلدى. وسى جيىن­­­­عا ءا.بوكەيحانوۆ, ا.ءبىرىمجانوۆ, م.تىنىشپاەۆ, م.شوقاي, ۋ.تاناشەۆ باس­­­تاتقان 172 ادام قا­تىسىپ, ولار «باتىس الاشوردا سەمەيدەگى ورتا­لىققا باعىنادى, بىراق توتەنشە جاع­دايدا ءوز بە­تىنشە ارەكەت جاساۋعا قۇقىلى» دە­گەن قاۋلى قابىلدادى.

سونىمەن قاتار, «كومۋچ» شىعىس الاشوردا اسكەرىنە 2 ملن سوم اقشا, 3000 اسكەرگە كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراق بەردى. وسى­نىڭ ءبارىن ءا.ەرمەكوۆ ارتىپ-تارتىپ, سەمەيگە الىپ كەتتى. ال  باتىس الاشورداعا  2000 مىلتىق, 37 پۋلەمەت, 2 زەڭبىرەك, 2 اۆتوموبيل  بەردى.

(الاش قالاسىنىڭ ءحىح عاسىرداعى كورىنىسى)

 – وسى قارۋ-جاراقتاردى پايدالانىپ الاشتىقتار اس­كەر-ميليتسيا, ياعني ەلدى قور­عايتىن جاساق قۇرۋعا تالپىندى. سولاي ما؟

 – ءسويتتى. جوعارىدا ايت­قا­نى­مىزداي الاشتىقتار الاش­ور­دا قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋعا كو­مەك كور­سەتۋ ماسەلەسى بويىن­شا سامارا­داعى قۇرىلتاي جينا­لىسىنىڭ كومي­تەتىمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى. بۇل ءىستىڭ باسى-قا­سىندا الاش كوسەمدەرى ءا.بوكەي­حانوۆ, ءا.ەرمەكوۆپەن بىرگە پاتشالىق رە­سەيدىڭ اسكەري  قىزمەتكەرى Xاميت توق­تامىشەۆ تا ءجۇردى. بۇ­لار سەمەيدە شىعىس الاش اس­كەرىن جاساقتاۋدى قولعا الدى.

بىراق مەنىڭ پايىمداۋىم بويىنشا, سول كەزدە الاشتىقتار اتى ايتىپ تۇر­عانداي ۋاقىتشا ۇكى­مەتكە سەنىپ ءجۇرىپ ۋاقىتتان ۇتى­لىپ قالدى. ەكى ورتادا بولشەۆيكتەر كۇشەيىپ كەتتى. ولار ورىنبوردى جاستانىپ جاتقان كولچاكتى قۋىپ شىقتى. كەلەسى قارسى تۇرار كۇش دەنيكين مەن جايىقتاعى تولستوۆ وتريادىن جويىپ, تۇركىستاندى تولىق با­عىندىرۋ ماقساتىندا «4-ءشى تۇر­كىستان مايدانىن» اشتى. ماي­دانعا بارلىق قارۋ-جاراقتى ءۇيىپ-توگىپ بەردى. ءسويتىپ  فرۋنزە باس­قارعان الاپات كۇش دۇنيەنى باسىپ-جانشىپ وڭتۇستىككە قاراي جىل­جىدى.

وبالى نە كەرەك, بۇلارمەن باتىس الاش اسكەرلەرى كادىمگىدەي سوعىستى. ولارعا تولستوۆ وتريادى كومەكتەستى. باتىس الاش اسكەرىنە «تەمىر, ويىل, ەلەكتەن قىزىلداردى وتكىزبەڭدەر!» دەگەن تاپسىرما جۇكتەلدى. العاشقى سوعىس 1919 جىلى جىمپيتىنىڭ تە­رىستىگىندە اققاتى وزەنىنىڭ جاعا­سىن­دا ءوتتى...

– بىراق فرۋنزە باسقارعان 4-ءشى­ تۇركىستان مايدانى جە­ڭىسكە جەتتى. الاش­تىقتار دا, اقتار دا جەڭىلدى. ءسويتىپ جەڭ­گەن جاق جازالاۋ شاراسىن جۇر­­گىز­دى عوي؟

– فرۋنزە «الاش اسكەرىن وڭ­دىرماي جازالايمىن» دەپ قاتتى شۇيلىككەن. ءدال وسى ساتتە احمەت باي­تۇرسىنوۆ ارالاسىپ, جا­نىن سالىپ «الاشتىقتاردى جازا­لاماۋعا» فرۋنزەنى كوندىرگەن. باكىباەۆ دەگەن ادامدى جىبەرىپ, الاش اسكەريلەرىن دە سابىرعا شاقىرعان. حالەل دوسمۇحامەدوۆ ەلەك قالاسىندا فرۋنزەمەن جا­سىرىن كەزدەسكەن. ءسوي­تىپ 1919 جىلى 10 جەلتوقساندا ورىن­بوردا الاشتىقتار مەن فرۋنزە كە­لىسىمگە كەلگەن. الاش اسكەرىنىڭ اتىن وزگەرتىپ «قىزىل كوممۋنارلار وتريادى» دەپ اتاعان. سودان كەيىن كازرەۆكوم تەك با­تىس قانا ەمەس, بۇكىل الاشورداعا كە­شى­­رىم جاريالادى. وسىنىڭ ءبارى احاڭ­نىڭ ەڭبەگى.

– دۇرىس ايتاسىز, انەس اعا! با­­تىس الاش اسكەريلەرىنىڭ تاع­­دىرى وسى­لاي شەشىلدى. كا­پيتان توق­تا­مىشەۆ باستاعان شى­عىس الاش اس­كەر­­­­لەرى جايلى كوپ جازىلدى, بۇدان ەل-جۇرت قۇلاعدار. ءسوز باسىندا ءوزى­ڭىز ايت­قانداي, الاشتىڭ تا­بانى تور­­عاي جەرىن­دەگى الاش اس­كەرلەرى جاي­­لى قىس­قاشا حاباردار ەتسەڭىز؟

– الاش اسكەرى تاريحىندا ەڭ ءبىر كۇردەلى وقيعا ورىن العان جەر وسى تورعاي توپىراعى. ويتكەنى بۇل ولكەدە ا.يمانوۆ باسقارعان 4-ءشى قىزىل اسكەر پولكى بولدى. ونىڭ ۇستىنە اكەلىپ مىرجاقىپ اتاڭ 4-ءشى الاش پولكى دەگەندى قۇر­دى. بۇدان باسقا قوستاناي جاقتا كولچاكقا قارسى قىزىل پار­تيزانداردى ۇيىمداستىرىپ, ماس­كەۋ جاقتان قارۋ-جاراق الىپ وتىر­عان تاران وتريادى تۇردى.

تورعايداعى قىزىل اسكەرلەرگە ورتا­لىقتان قارۋ-جاراق جەتكىزىپ بەرۋشى ادام – ءالىبي جانگەلدين. الەكەڭ 1918 جىلى 20 شىلدەدە مول قارۋ-جاراقپەن ماسكەۋدەن تەمىرجول ارقىلى شىعىپ, 1 تامىزدا استراحانعا كەلەدى. سودان 21 تامىز كۇنى ەكى جەلكەندى كەمەمەن كاسپي ارقىلى الەك­ساندروۆسكىگە, ودان قۇلاندى ارا­لى ارقىلى بۇزاشىعا كەلىپ, جان­داۋىر مۇيىسىنە جۇكتەرىن تۇسىرەدى.

ويدان-قىردان قۇرالعان اس­كەرلەر ماڭعىستاۋدىڭ جەرىن كورىپ «قۋ دالادا  قاڭعىرىپ ولەر جايىمىز جوق» دەپ, ب ۇلىك شىعا­رىپ, كەلگەن كەمەلەرىمەن قايتىپ كەتەدى. جاعادا جالعىز قالعان ءالى­بي پورتتىڭ كومەندانتى, ۋاقىت­شا ۇكىمەت وكىلى, پولكوۆنيك وس­پان كوبەەۆ­كە كەلەدى. ءجونىن اي­تادى. وسى­لاي دا وسى­لاي, مىنا قارۋ-جاراقتى تورعايعا جەت­­كىزۋىم كەرەك دەگەن.

وسپان دالالىق ادايدىڭ بولىسى توبانيازدى شاقىرىپ الىپ كومەك­تەسۋ قاجەتىن ۇقتىرعان. توبا­نيازدىڭ ارقاسىندا الەكەڭ ەل­دەن تۇيە جيىپ, وعان قارۋ-جا­راق ارتىپ شالقار – مۇعالجار – ىرعىز ارقىلى تورعايعا تارت­قان. جولاي شالقاردا احمەت باي­تۇرسىنوۆپەن قۇ­پيا كەزدەسىپ, احاڭ­دى ۇلتتار ىستەرى جو­نىندەگى حا­لىق كوميسسارياتى قازاق بولىمىنە قىزمەت جاساۋعا كوندىر­گەن. احاڭ وسى قىزمەتىن پايدالانىپ, فرۋنزەنىڭ ءتىلىن تابۋ ارقىلى جوعارىدا باتىس الاشتىقتاردى قۇتقارىپ قالعان جوق پا...

قىسقاسى, تورعاي وڭىرىندە كەڭەستىك بيلىك ورناعان تۇستا مىرجاقىپ باسقار­عان 4-ءشى الاش پولكى كىممەن سوعىسارىن بىلمەي تاعى دا دالادا قالىپ قويادى. ولار وسىلاي قينالىپ تۇرعاندا ماس­كەۋدەن الىپ-ۇشىپ احاڭ جەتكەن. مىر­جاقىپپەن سويلەسىپ 4-ءشى الاش پولكىن, «4-ءشى قىزىل اسكەر پولكى» دەپ اتىن وزگەرتىپ, امانكەلدىنىڭ ساربازدارىنا قوسىپ كەتكەن... الاش اسكەرلەرىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىلاي, قاراعىم!

اڭگىمەلەسكەن 

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»