مۇددە, اسىرەسە, ەل مۇددەسى بارىنەن جوعارى تۇرادى. پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا يندونەزيادا رەسمي ساپارمەن جۇرگەن ق.توقاەۆتىڭ دىتتەگەنى دە سول مەملەكەتتىك مۇددە. نەگە يندونەزيا؟ نەلىكتەن ەلباسى بۇل ەلگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر؟ سەنات توراعاسى وتكىزگەن جوعارى دەڭگەيدەگى ناتيجەلى كەزدەسۋلەر تۋرالى ايتپاستان بۇرىن, الدىمەن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرە كەتەيىك.
قازاقستان مەن يندونەزيانىڭ اراسىندا ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق جەتى ۇقساستىق بار. ءبىرىنشى ۇقساستىق, ەكى ەل دە كوپ ۇلتتى. قازاقستاندا نەگىزگى ۇلت – قازاق ۇلتىنان بولەك 130-عا جۋىق وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن بولسا, يندونەزيادا 300-دەن استام ەتنوستىق توپتار, سونىڭ ىشىندە ياۆاندىقتار, سۋندىلار, مادۋرلىقتار, مالايلىقتار, قىتايلار (شامامەن 5 ملن ادام), يەمەننەن جانە ءۇندىستاننان كەلگەن ادامدار بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋدە.
ەكىنشىسى – كوپ ءدىندى. حالىقتىڭ 85 پايىزى يسلام ءدىنىن (سۋننيت باعىتىن), 8,7 پايىزى – حريستيان ءدىنىنىڭ ءار ءتۇرلى باعىتتارىن, 1,8 پايىزى – يندۋيزم, قالعاندارى – بۋدديزم, كونفۋتسيانيزم جانە انيميزم دىندەرىن ۇستانادى.
ءۇشىنشىسى – كوپ ءتىلدى. حالقىنىڭ سانى جاعىنان الەمدەگى 4-ءشى ورىندى يەلەنەتىن, ياعني 260 ملن-نان استام ادام ءومىر سۇرەتىن يندونەزيادا حالىق 700-دەن استام تىلدەردە سويلەيدى, الايدا نەگىزىنەن بارشاسى مەملەكەتتىك ءتىل يندونەزيا (باحاسا) تىلىندە سويلەسەدى, ءىس قاعازدارىن جۇرگىزەدى.
ءتورتىنشى – سول كوپدىندىلىگىنە قاراماستان, ەكەۋى دە مۇسىلمان ەلدەرى قاتارىنا جاتادى. يندونەزيا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ كوپ مۇسىلمان حالقى بار مەملەكەت.
بەسىنشى – ەكى ەل دە جەراستى كەنىنە باي. ۇلتتىق دامۋ جوسپارىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – مۇناي شىعارۋ كولەمىن ارتتىرۋ. بارلانعان مۇناي قورى 3,7 ملرد باررەلدى شامالايدى. بۇگىندە يندونەزيا اۋماعىندا جالپى قۋاتى 1,1 ملن باررەل مۇنايدى وڭدەي الاتىن 6-8 مۇناي وڭدەيتىن زاۋىت جۇمىس ىستەۋدە. يندونەزيا مۇنايى مەن مۇناي ونىمدەرىن قىتاي, گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, جاپونيا, اقش, سينگاپۋر, اۋستراليا, مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا, تايۆان ەلدەرىنە ساتادى.
التىنشى – ەكەۋى دە دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنۋگە ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپار قۇرعان جانە سول جوسپاردى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ, قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. بۇل ورايدا, ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان الدىنا الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ مىندەتىن قويدى. ءوز كەزەگىندە يندونەزيا ەكونوميكا اياسىن ۇلعايتۋ جانە جەدەل دامىتۋ جونىندەگى باس جوسپارىن قابىلدادى. بۇل ەل 2025 جىلعا قاراي الەمدەگى ەكونوميكاسى ءىرى ون ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى كوزدەيدى. وسىلايشا, ەكى ەل ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق اياسىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭدەتۋگە مۇددەلى», – دەگەن بولاتىن.
جەتىنشى – جانە ەڭ باستىسى, ەكى ەل دە ۇلتارالىق, دىنارالىق ىنتىماققا ەرەكشە كوڭىل بولەدى, ۇلىستارى ايرانداي ۇيىپ ءومىر كەشىپ جاتقان بەيبىت ەلدەر قاتارىنان سانالادى. بۇل ەكى ەلدىڭ اراسىن ەكونوميكالىق مۇددەدەن بولەك, الەمدىك دىندەر اراسىنداعى ىنتىماق پەن بەيبىتشىلىك ماسەلەسىندەگى ۇندەستىك ەتەنە ەتە تۇسەدى.
ونىڭ سىرتىندا, يندونەزيا قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن نارىق. ءدىني توزىمدىلىككە ۇندەۋدە جانە تەرروريزممەن كۇرەستە سەنىمدى سەرىكتەس. مىنە, وسى جەتى ۇقساستىق پەن مۇددەلەستىك تاعى ءبىر ۇلكەن, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋگە جول اشتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 13 ناۋرىزدا يندونەزيانىڭ پرەزيدەنتى دجوكو ۆيدودومەن كەزدەستى.
الدىمەن جوعارعى پالاتا توراعاسى يندونەزيا باسشىسىنا ەلباسىنىڭ بيىلعى قازان ايىندا قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە جانە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VI سەزىنە قاتىسۋعا شاقىرۋىن جەتكىزدى.
ق.توقاەۆ پرەزيدەنت دجوكو ۆيدودومەن اڭگىمە بارىسىندا استاناداعى دىنارالىق فورۋم ءدىن كوشباسشىلارىمەن قاتار الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر دە ءبىر ۇستەل باسىندا باس قوساتىن ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندە مويىندالعانىن ايتتى. «سەزد جۇمىسىنا بۇۇ باس حاتشىسى, كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى قاتىستى. سەزدىڭ دىندەر مەن مادەنيەتتەردىڭ اراسىنداعى جالپىعا بىردەي ۇنقاتىسۋىن ىلگەرىلەتۋگە قوسقان ۇلەسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارلارىندا اتاپ ءوتىلدى», – دەگەن سەنات توراعاسى, – «وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى – يندونەزيامەن جان-جاقتى ءارى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قازاقستان ەرەكشە ماڭىز بەرەدى. كەيىنگى جىلداردا ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ايماقارالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە پارلامەنتارالىق ءوزارا ءىس-قيمىل سالالارىندا وڭ وزگەرىستەر كورىنىس تاۋىپ وتىر», – دەدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ سالاسىنداعى يندونەزيانىڭ مول تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان تاراپى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اياسىندا يندونەزيا قارجى ينستيتۋتتارىن جۇمىسقا تارتۋعا ىقىلاس ءبىلدىرىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە يسلام قارجىلاندىرۋىن اتاعان بولاتىن.
سەنات باسشىسى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسكە يندونەزيا ءوزىنىڭ قاتىسۋ دەڭگەيىن كوتەرەتىنىنە ۇمىتتەنەتىنىن جەتكىزدى.
دجوكو ۆيدودو ءوز كەزەگىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستانعا شاقىرۋىنا وراي العىس ايتتى جانە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني ەكىجاقتى بايلانىستاردى ۇلعايتۋ ماقساتىندا بارلىق شارالاردى قابىلداۋ جونىندەگى نيەتىن ءبىلدىردى. سەنات توراعاسى يندونەزياعا ساپارى بارىسىندا بۇدان دا باسقا بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
ق.توقاەۆتىڭ يندونەزيا حالىق وكىلدەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بامبانگ سۋساتيومەن كەزدەسۋى وتە اسەرلى ءوتتى. ارينە اتالۋلارى باسقا بولعانىمەن زاڭ شىعارۋشى ارىپتەستەر بولعان سوڭ پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماسەلەلەرى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار قازاقستان مەن يندونەزيانىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدا پارلامەنتارالىق قۇرامنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. ق.توقاەۆ ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتەتىن دەپۋتاتتىق دوستىق توپتارىنىڭ جۇمىسىن ورىستەتۋگە شاقىردى. ءوز كەزەگىندە بامبانگ سۋساتيو ق.توقاەۆتى بيىل قىركۇيەكتە وتەتىن كونفەرەنتسياعا شاقىردى.
جالپى, بۇل ەلدە قازاقستانمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني, اۋىل شارۋاشىلىعى, باسقا دا كوپتەگەن سالالار بويىنشا ءتيىمدى ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋعا دەگەن ىقىلاس باسىم. جۋرناليستەر قاۋىمى دا ءبىزدىڭ ەل تۋرالى كوبىرەك بىلگىسى كەلەدى. وسىعان وراي, يندونەزيا حالىق وكىلدەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بامبانگ سۋساتيومەن كەزدەسۋىنەن سوڭ ق.توقاەۆ كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەدى.
«يندونەزيا حالىق وكىلدەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بامبانگو سۋساتيومەن ىسكەرلىك جانە دوستىق تۇرعىسىنداعى كەلىسسوزدەردە قازاقستان مەن يندونەزيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى سالالارى بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى اڭگىمە بولدى. ءبىز كەلىسسوزدەر بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋداعى پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ رولىنە ەرەكشە نازار اۋداردىق», – دەدى توراعا.
يندونەزيا پرەزيدەنتى دجوكو ۆيدودوعا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە قاتىسۋعا شاقىرۋىن تابىس ەتكەنىن ايتقان سەنات توراعاسى بۇل فورۋم جەر جۇزىندەگى ەڭ ءىرى بارلىق ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى ۇنقاتىسۋ الاڭى بولىپ تابىلاتىنىن, ءداستۇر بويىنشا ونداعى پىكىرسايىستارعا الەمدەگى ىقپالدى ساياساتكەرلەر قاتىسىپ كەلە جاتقانىن, ولاردىڭ ىشىندە بۇۇ باس حاتشىسى, يوردانيا كورولى, فينليانديا پرەزيدەنتى جانە باسقا دا تانىمال تۇلعالار بولعانىن جەتكىزدى. ء«بىز الەمدەگى مۇسىلمان حالقى كوپ ەلدەردىڭ ءبىرى – يندونەزيا باسشىسىنىڭ سەزگە قاتىسۋى ونىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ويلايمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى توراعا.
قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى مەن يندونەزيا حالىق كەڭەسشىلەرى كونگرەسىنىڭ توراعاسى زۋلكيفلي حاسانمەن اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ كەلەشەگى تۋرالى بولدى. ق.توقاەۆ قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى حاباردار ەتىپ, پارلامەنت جوعارعى پالاتاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرى جايىندا اڭگىمەلەپ بەردى.
ءبىر قىزىعى, حالىق كەڭەسشىلەرى كونگرەسىنىڭ مۇشەلەرى توراعاسى زۋلكيفلي حاسانننان باستاپ كەزدەسۋگە, گالستۋكسىز, وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كيىمى – باتي كويلەگىن كيىپ كەلىپتى. ء«بىز مۇنى اسا سىيلى قوناقتارعا قۇرمەت كورسەتكىمىز كەلگەندە كيەمىز», دەدى توراعا. سونداي-اق اڭگىمە بارىسىندا زۋلكيفلي حاسان «سىزدەر قىتاي مەن رەسەي سياقتى الىپ ەلدەرمەن شەكارالاساسىزدار. جەرلەرىڭىز ۇلكەن, وزدەرىڭىز تىم از ەكەنسىزدەر, شەكارانى قالاي ساقتايسىزدار؟», دەپ تاڭدانا سۇرادى. بۇل 260 ميلليوننىڭ 18 ميلليونعا قويعان سۇراعى. بۇل سۇراققا قاسىم-جومارت توقاەۆ: «الەمنىڭ كەمەل ويلى ساياساتشىلارى قاتارىنان سانالاتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق شەكارانى شەگەندەۋگە ەرەكشە كۇش سالعان بولاتىن. ءسويتىپ كورشى مەملەكەتتەرمەن قاجەتتى قۇجاتتار قۇنتتالىپ, كەلىسىمدەر ءتۇزىلدى, زاڭداستىرىلدى. ءبىز نەنى بولسا دا كورشىلەرىمىزبەن ىسكەرلىك, ارىپتەستىك جاعدايدا, زاڭ اياسىندا, بەيبىت جولمەن شەشەمىز. كورشىنى تاڭداۋ مۇمكىن ەمەس. ال ونىمەن تاتۋ ءومىر ءسۇرۋ – مىندەت», دەپ جاۋاپ بەردى.
ەكى ەلدىڭ بەلسەندى ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناتۋىنا لوگيستيكا, كولىك ماسەلەسىنىڭ كەدەرگى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. سول ماسەلە سەنات توراعاسىنىڭ يندونەزيا ۆيتسە-پرەزيدەنتى يۋسۋف كاللامەن كەزدەسۋىندە تاعى كوتەرىلدى. ق.توقاەۆ ىسكە قوسىلاتىن جاڭا كولىك-لوگيستيكا باعدارلارىنىڭ كەلەشەگىنە, ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى مەن قحر-دىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىنىڭ ۇشتاسۋ جوسپارىنا بايلانىستى جاڭا مۇمكىندىكتەرگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان – ليانيۋنگان پورتى (قحر) – ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى تەڭىز پورتتارى» كولىك ءدالىزىنىڭ مۇمكىندىكتەرى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
ايتپاقشى, قازاقستان مەن يندونەزيا اراسىندا تاعى ءبىر ۇقساستىق بار. ول ەكى ەلدە دە اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكانىڭ باستى سالاسى بولىپ تابىلاتىندىعى. ەگەر يندونەزيا حالقىنىڭ سانى 260 ميلليون ەكەنىن ەسكەرسەك, ەكونوميكالىق بايلانىستار كۇشەيە ءتۇسىپ, جۇك تاسىمالى, ترانسپورت, لوگيستيكا ماسەلەسى ءوز دەڭگەيىندە شەشىلسە, قازاقستاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەرگە 17 مىڭ ارالدان تۇراتىن الىپ ەل ۇلكەن نارىق ەكەنى انىق.
ادىلبەك قابا, جۋرناليست