جەكسەنبىدە بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرىنىڭ جينالىسى كونستيتۋتسيانىڭ وزگەرتىلگەن نۇسقاسىن ماقۇلداپ, ءبىر ادامدى ەكى مەرزىمنەن ارتىق توراعا بولدىرمايتىن شەكتەۋدى الىپ تاستادى. بۇل قىتايدىڭ بۇگىنگى باسشىسى سي تسزينپينگە جانە ونىڭ ورىنباسارىنا بيلىكتىڭ كەلەسى مەرزىمدەرىنە سايلانۋعا جول اشتى. بەس جىلدىق ەكى مەرزىمنەن تۇراتىن بۇل شەكتەۋدى الىپ تاستاۋدى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپانىندا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ۇسىنعان.
قىتاي ساياسي جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جينالىستارى ادەتتە فورمالدى سيپاتتا وتەدى. ءتيىستى شەشىمدەر مەن وزگەرىستەر وعان دەيىن بەيرەسمي قابىلدانىپ, پارتيا جينالىسىندا ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن دەپۋتاتتار ۇسىنىلعان وزگەرىستەردى ءبىراۋىزدان ماقۇلدايدى. كەشەگى جيىندا حالىق وكىلدەرى داستۇردەن اينىماي, كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ءماتىنىن قولدادى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان 2964 دەپۋتاتتىڭ بار بولعانى ەكەۋى قارسى داۋىس بەرىپ, ۇشەۋى قالىس قالعان. قالعانى پارتيانىڭ كۇن تارتىبىندەگى باستامالارىن تۇگەلدەي قوستاپ شىقتى.
سي تسزينپين قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ توراعاسى بولىپ 2013 جىلى سايلانعان بولاتىن. وسىعان دەيىنگى كونستيتۋتسيا بويىنشا, ول 2023 جىلى لاۋازىمىن بوساتۋى ءتيىس ەدى. ءداستۇر بويىنشا, ەل باسشىسى ءوزىنىڭ ءىزباسارىن پارتيا سەزىندە تانىستىرۋى كەرەك بولعان. الايدا سي تسزينپين كوممۋنيستىك پارتيانىڭ وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنداعى ءحىح سەزىندە ەشكىمدى ۇسىنبادى. سول كەزدەن باستاپ قىتايدىڭ بۇگىنگى باسشىسىن ماو تسزەدۋنعا تەڭەۋ كۇشەيە ءتۇستى. كونستيتۋتسيالىق شەكتەۋ رەسمي تۇردەن الىنعان سوڭ, سي ءتسزينپيننىڭ قۋاتى ودان ءارى ارتاتىنىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى قالمادى. سوڭعى ساياسي رەفورمانىڭ ارقاسىندا ەندى ول مەملەكەتتى ەكىنشى مەرزىمنەن كەيىن دە باسقارا الادى.
ەكى مەرزىمدىك بۇل شەكتەۋدى 1982 جىلى اسپاناستى ەلىنىڭ الەمگە ايگىلى رەفورماتورى دەن سياوپين ەنگىزگەن. باتىستىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىتايدىڭ بۇل جاڭالىعىن جارىسا جازىپ, الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. ساياساتتانۋشى ايدوس سارىمنىڭ ويىنشا, باتىستىڭ قىتايدىڭ بۇل قادامىنا قاتىستى تەرىس پىكىر ءبىلدىرۋى ورىنسىز. «قىتاي بولەك وركەنيەت. سول سەبەپتى ونىڭ وزىندىك تاڭداۋ جاساۋعا تولىق قاقىسى بار. بۇل – ەشقاشان دا باسقا ەلدىڭ پىكىرىنە نازار اۋدارمايتىن مەملەكەت. كەزىندە كسرو بيلىگىنىڭ دەگەنىنە كونبەگەن, كاپيتاليستىك جولعا تۇسسە دە, الپاۋىت ەلدەرگە قۇلاق اسپاعان دەيدى», ساراپشى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى قسزي-ءدىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تانىمال قىتايتانۋشى كونستانتين سىروەجكيننىڭ ايتۋىنشا, قىتايعا قازىر رەفورمالار كەرەك-اق جانە سي تسزينپينگە ەرەكشە مارتەبە بەرۋ قاجەتتىلىگى وسىدان تۋىنداپ وتىر. ال وعان قارسى جاۋاپ رەتىندە ۆاشينگتون پوست باسىلىمىنىڭ ءجۋرناليسى دجو ماكدونالد «قىتايدىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى سي ءتسزينپيننىڭ بيلىكتە وتىرۋى ونىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن ويدى العا تارتادى. الايدا بۇل قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ءتيىمدى شەشىم بولعانىمەن, ۇزاق ۋاقىت ارالىعىندا ەكونوميكا ءۇشىن قيىن جاعداي تۋعىزۋى مۇمكىن, دەيدى.
ا. سارىمنىڭ پىكىرىنشە, 1929 جىلعى اقش-تاعى قارجىلىق داعدارىستان سوڭ باتىس ەلدەرىندە دە مىقتى باسقارۋشىلار بولعان. امەريكادا رەيگاندى, ۇلىبريتانيادا تەتچەردى, گەرمانيادا كولدى, فرانتسيادا ميتتەراندى مىسالعا كەلتىرگەن ساراپشى وتكەن عاسىردىڭ 60-70-80 جىلدارى تۇلعالىعى باسىم ساياساتكەرلەردىڭ بيلىك ەتكەنىن, سي تسزينپين دە ماو تسزەدۋن مەن دەن سياوپين سەكىلدى تۇلعا ەكەنىن ايتادى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ەكىنشى ماڭىزدى جاڭالىعى – ۇلتتىق قاداعالاۋ كوميسسياسى دەپ اتالاتىن جاڭا ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى. كوميسسيا قحر-دىڭ كوررۋپتسياعا قارسى ەڭ جوعارعى اگەنتتىگى بولماق. ول – مارتەبەسى بويىنشا مەملەكەتتىك كەڭەسپەن جانە ورتالىق اسكەري كوميسسيامەن تەڭ دارەجەدەگى مەكەمە. سي تسزينپين بيلىك باسىنا كەلگەننەن باستاپ پاراقورلىقپەن كۇرەس ناۋقانىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, ول وسى ارقىلى ساياسي قارسىلاستارىن السىرەتىپ, ءوز بيلىگىن نىعايتۋدى كوزدەگەن.
ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى «ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر» باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى, قىتايتانۋشى رۋسلان يزيموۆ مۇنداي مەكەمەلەردى قۇرىپ, ولارعا ءوز ادامىن تاعايىنداۋ ارقىلى سي تسزينپين ءوزىنىڭ ساياسي الەۋەتىن ارتتىرعالى وتىر. بۇل قحر توراعاسىنىڭ ۇلتتىق دەڭگەيدە قۇرىپ وتىرعان العاشقى مەكەمەسى ەمەس. «سي تسزينپين امبيتسياسى جوعارى ساياساتكەر بولىپ شىقتى. ول ىشكى ساياساتتا دا, ەل ەكونوميكاسىندا دا اۋقىمى كەڭ وزگەرىستەر جاساعىسى كەلەتىنىن كورسەتىپ كەلەدى. وسىعان دەيىن ەلدى جەتى-سەگىز ادامنان تۇراتىن ساياسي بيۋرو باسقاردى جانە بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ شەشىمدەردى بۇعاتتاۋ قۇقىعى بولدى. كەشەگى وزگەرىستەردەن سوڭ, اسپاناستى ەلى ۇجىمدىق باسقارۋدان باس تارتىپ, جەكە-دارا باسقارۋعا اۋىسۋدا. ەگەر ونىڭ بىرنەشە مەرزىمگە سايلانا الاتىنىن ەسكەرسەك, بۇدان دا باسقا وزگەرىستەردى كۇتۋگە بولادى. ساياسي جۇيە وزگەرۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.
ا.سارىمنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت بولۋدىڭ مەرزىمدىك شەكتەۋىن الۋ جالعىز سي ءتسزينپيننىڭ قالاۋى عانا ەمەس, بۇل – قىتايدىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداعان جاعداي. «بۇل – قكپ-ءنىڭ ورتاق كونسەنسۋستىق پىكىرى. كاپيتاليزم جۇيەسىنىڭ جوعارى ىقپالىنا ولار دا الاڭداۋلى. كاپيتاليزم ءداستۇرلى ينستيتۋتتاردىڭ ءبارىن جويىپ كەلەدى. كەشەگى ادال كوممۋنيستەر بۇگىنگى جۇيەدە جەمقورعا اينالىپ جاتىر. وسى سەبەپتى قىتاي ءداستۇرلى ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا مۇددەلى. مۇنداي ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – كۇشتى كوشباسشىلىق».
كورشى ەلدەگى وزگەرىستەر قازاقستانعا قالاي اسەر ەتپەك دەگەن سۇراق تا ءبىزدى مازالايتىنى جاسىرىن ەمەس. وسى ورايدا, ر.يزيموۆ قىتايدىڭ قۋاتتى بولۋى قازاقستانعا ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, ەگەر قىتاي قۇلدىراپ, دەموگرافيا, ميگراتسيا, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى سەكىلدى ماسەلەلەردى رەتتەي الماسا, كورشى ەلدەرگە تونەتىن قاۋىپ كۇشەيەدى. بۇل پىكىردى ا.سارىم دا قۋاتتاپ وتىر.
قحر-دىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى سوڭعى وزگەرىستەر الەمدىك گەوساياساتقا دا اسەرى بولماق دەگەن پايىمدار بار. قىتايدىڭ بەلسەندى ەكونوميكالىق دامۋى, اسكەري الەۋەتىنىڭ ارتۋى, ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ نىعايۋى وسىنىڭ العىشارتتارى بولسا كەرەك. وسىعان دەيىن قىتاي الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ارپالىسىنا ارالاسپاي, ىشكى دامۋىنا كوڭىل ءبولىپ كەلسە, سوڭعى ۋاقىتتا الەمدىك دەرجاۆا بولۋعا تالپىنىسىن اشىق كورسەتۋدە. داۆوستاعى ەكونوميكالىق فورۋمدا سي تسزينپين الەمدىك دەرجاۆا بولۋعا دايىنبىز دەۋى وسىعان دالەل بولسا كەرەك.
«سي ءتسزينپيننىڭ كەلۋىمەن قىتاي سىرتقى ساياساتتاعى ءوز ورنىن قايتا قاراۋدا. ەلدىڭ بۇرىنعى باسشىلارى حۋ تسزينتاو مەن تسزيان تسزەمين قىتايدىڭ دامۋشى دەرجاۆا ەكەنىن العا تارتۋمەن بولدى. دامىعان ەمەس, دامۋشى. وسى ارقىلى ولار الەمدىك گەگەمون بولۋعا اسىقپايتىنىن جەتكىزىپ وتىردى. سي ءتسزينپيننىڭ باسقارۋىنداعى بۇگىنگى قىتاي الەمنىڭ كوشباسشىسى بولا الاتىنىن, وعان دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرە الاتىنىن جۇرتقا جەتكىزىپ كەلەدى», دەيدى ر.يزيموۆ.
توراعالىق ەتۋ مەرزىمىن شەكتەۋدى الۋ مەن ۇلتتىق قاداعالاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرىلۋىنان بولەك, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىعى بار. ماو تسزەدۋن مەن ديان سياوپيننەن كەيىن تۇڭعىش رەت كونستيتۋتسياعا ەل باسشىنىڭ اتى ەنگىزىلدى. باستى زاڭدا سي ءتسزينپيننىڭ ەسىمى اتالىپ قانا قويماي, «سي ءتسزينپيننىڭ ويلارى» اتتى فيلوسوفيالىق پايىمدارى دا ورىن العان. قايتكەن كۇندە دە سي مىرزانىڭ ەل باسقارعان ۋاقىتى قىتاي تاريحىندا ارنايى پاراقشا بولىپ جازىلاتىنى انىق.
دارحان ومىربەك, «ەگەمەن قازاقستان»