تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلباسى اۋەلى ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات باعىتىن العا قويدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كەيىنگى دامۋ كەزەڭدەرى بۇل ۇستانىمنىڭ دۇرىستىعى مەن ءومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ بەردى. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاعان كەزدە ونىڭ بويىنا ءنار جۇگىرتەتىن قارجى جۇيەسىن اينالىپ وتپەۋ ەش مۇمكىن ەمەس. بەينەلەپ ايتقاندا, اتالمىش جۇيە ەكونوميكانىڭ قان تامىرلارى ىسپەتتەس. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسى دە تولىق قالىپتاسىپ ءۇلگەرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسا باستادى. ءتىپتى بۇگىندە قارجىگەرلەردىڭ قاتىسۋىنسىز ەكونوميكانىڭ بىردە ءبىر سالاسىنىڭ تولىققاندى قىزمەتىن كوزگە ەلەستەتۋ قيىن-اق.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قارجى سالاسىن رەفورمالاۋ كەزەڭى جاس مەملەكەت ءۇشىن اۋىر سىناق قانا بولىپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە بەلگىلى ءبىر تابىستارعا جەتۋ جىلدارى بولدى. وسىلايشا قىسقا تاريحي مەرزىم ارالىعىندا ەكونوميكالىق توقىراۋدى قالپىنا كەلتىرىپ قويماي ونى ودان ءارى جەدەل تۇردە دامىتۋدىڭ نەگىزدەرى قالاندى. وسىناۋ اۋقىمدى مەملەكەتتىك ءىستىڭ العا باسۋىنا رەسپۋبليكا وڭىرلەرىنىڭ قوسقان ۇلەستەرى ايتارلىقتاي. بۇعان ەلدىڭ شالعاي ايماقتارىنىڭ ءبىرى باتىس قازاقستان وبلىسىنان بىرەر مىسال كەلتىرۋدىڭ دە ورايى كەلىپ تۇرعانداي.
ەگەر 2000 جىلى وبلىس بيۋدجەتى نەبارى 11 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, وتكەن 2010 جىلى بۇل مولشەر 105,9 ميلليارد تەڭگەگە كوتەرىلدى. ياعني مۇنىڭ ءوزى ءوڭىر بيۋدجەتى ون جىلدىڭ ىشىندە ون ەسەگە جۋىق ءوستى دەگەن ءسوز. سونىڭ ىشىندە بۇل قوماقتى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ 21,1 جانە 29,8 پايىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىن دامىتۋعا بولىنگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىناۋ دەرەكتەر مەن دايەكتەر باتىسقازاقستاندىق قارجىگەرلەردىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتەرىن ايعاقتاي الاتىنى ايان.
سونىمەن بىرگە, بۇل تابىستاردا قارجى سالاسىنىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن ىسكەر دە كاسىبي دەڭگەيى جوعارى باسشى كادرلاردىڭ ۇلەسى بار ەكەنى انىق. ءارى ولاردىڭ قىزمەتىنە تۇراقتىلىق پەن ورنىقتىلىق سەكىلدى سيپاتتار ءتان دەمەكپىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلىندا ءوڭىردىڭ قارجى سالاسىن جەڭىس راحىمبەكوۆ پەن اسقار حاميتوۆ باسقارىپ كەلگەن. ەڭ باستىسى ولار وبلىس بيۋدجەتىنىڭ الەۋمەتتىك باعدارعا قاراي بەت تۇزەۋىنە كوڭىل اۋدارعانى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ الاڭىندا ورىن العان قيىنشىلىقتار ۇمىتىلماق ەمەس. وداقتىق مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا نەگىزدەلگەن ونەركاسىپ ءوز قىزمەتىن توقتاتتى. كەڭەستىك جۇيەدەگى سوۆحوزدار مەن كولحوزدار تاراتىلدى. ويتكەنى, ولار ۇزاق جىلدار بويى اسا قوماقتى مەملەكەتتىك دوتاتسيانىڭ كومەگىمەن كۇن كەشىپ كەلگەن-ءدى. قىزمەتكە قابىلەتتى تۇرعىنداردىڭ باسىم ءبولىگى العاشقى كەزدە جۇمىسسىزدىقتىڭ قامىتىنا مويىن ۇسىندى. جاسىراتىنى جوق بۇل كەزەڭدە زەينەتاقى مەن ەڭبەكاقىنى تولەۋ مەرزىمى بىرنەشە ايلارعا دەيىن سوزىلىپ كەتتى. ويتكەنى, سول تۇستا ەل مەن وبلىس بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىگى تىم شەكتەۋلى بولاتىن. تەك ەلباسى مەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ سول تۇستاعى مىقتى ەرىك-جىگەرى مەن ولشەۋسىز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل كوڭىلسىز كورىنىستەر كەلمەسكە كەتتى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ەل ەكونوميكاسىنا قىزمەت جاساي باستادى. ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ساي قايتا جاڭعىرتىلدى. بوساپ قالعان دۇكەن سورەلەرى ازىق-ت ۇلىك پەن وندىرىستىك تاۋار تۇرلەرىنە تولا باستادى. ەل تۇرعىندارىنىڭ قازاقستاننىڭ كەلەشەگىنە دەگەن سەنىمى وسىلاي ورنىقتى, دەدى بىزگە وسى ماتەريالدى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا باتىس قازاقستان وبلىستىق قارجى باسقارماسىنىڭ باستىعى اسقار حاميتوۆ.
ءيا, باسقارما باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, ەل تۇرعىندارى تاۋەلسىزدىك سىنىنا ۇلكەن ابىرويمەن توتەپ بەرگەنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, قازاقستاندىقتار سىندارلى ساتتە وزدەرىنىڭ ءمۇمكىندىكتەرى مەن قابىلەتتەرىنە سەندى دەپ ايقىن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىك سىنى كەز كەلگەن ۋاقىتتا, كەز كەلگەن جاعدايدا الدىمىزدان شىعىپ وتىراتىنى دا اقيقات. سونداي توتەنشە سىننىڭ ءبىرى – بيىلعى كوكتەمدە اقجايىقتا ورىن العان الاپات سۋ تاسقىنى. بۇل شاق وبلىستىڭ قارجى جۇيەسىنە دە ءوز سىنىن توسىپ تۇرعان ەدى. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نوعاەۆ بۇل جونىندە تىڭ دا توسىن دەرەكتەردى العا تارتتى.
تاسقىنعا بايلانىستى وبلىستاعى قارجى جۇيەسىنىڭ قىزمەتى دە اياق استىنان كۇردەلەنىپ سالا بەردى. تولەمدەردى ۋاقىتىندا تولەۋ, ونىڭ اياقاستى بولۋىنا جول بەرمەۋ, بالانستاردى قۇراستىرۋ, قارجى سالاسىنداعى وزگە دە ءيىرىمى مول وپەراتسيالار ءاربىر قارجىگەردەن جەدەلدىك پەن ۇقىپتىلىقتى ءارى كاسىبي شەبەرلىكتى تالاپ ەتتى. ونىڭ ۇستىنە جىعىلعانعا جۇدىرىق دەگەندەي, ءتيىستى ءتارتىپ بويىنشا مەملەكەتتەن بولىنەتىن بىرقاتار قارجىلاي كومەكتەردىڭ وڭىرگە كەلۋ مەرزىمى كەشەۋىلدەپ جاتتى. وسىنداي قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, وبلىستىڭ قارجى جۇيەسى ىلكىمدىلىك تانىتتى, دەيدى ول.
ءيا, تۇتاستاي قازاقستاندىق قارجى جۇيەسىنىڭ ءبىر بولشەگى ىسپەتتەس باتىسقازاقستاندىق قارجىگەرلەر ەگەمەندىك سىنىنا قاباق شىتپاي, وعان وزدەرىنىڭ تاباندىلىعى مەن كاسىبي شەبەرلىكتەرىن قارسى قويىپ كەلەدى.
تەمىر قۇسايىن.باتىس قازاقستان وبلىسى.