استاناداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىنان «ەلىم دەپ وتكەن ەر جالاۋ» دەگەن سپەكتاكلدى كورگەننەن كەيىن الاش رۋحىنىڭ اسقاقتىعىنا كۋا بولدىم.
اۆتورى – بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ وتەن احمەت. ال ساحنالاعان «اق جول» قدپ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالى جاستار قاناتىنىڭ اۋەسقوي جاس ارتىستەرى – مەكتەپ وقۋشىلارى, كوللەدج ستۋدەنتتەرى. رەجيسسەرى – فيليالدىڭ جەتەكشىسى, جاس تالاپ ءاليا يساەۆا. قازاق ەلى تاريحىنداعى ەڭ ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە ۇكىمەت باسقارعان جالاۋ مىڭباي ۇلىنداي, ونىڭ سەنىمدى سەرىگى سۇلتانبەك قوجانوۆتاي, ەرىكسىز شەتەل اسقان مۇستافا شوقايداي كەز كەلگەن مەنمىن دەيتىن ءارتىستىڭ ءوزى جۇرەكسىنەتىن ۇلى تۇلعالاردىڭ رولىندە اۋىزدارىنان انا ءسۇتى كەپپەگەن ورەندەر وينايتىنىن بىلگەندە, قازاقتا «قارىڭ كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىڭە بايلاما» دەگەن ماقال بار عوي, سول ەستەرىنە تۇسكەندەي, زال تولى كورەرمەننىڭ ءا, دەگەندە ءىش تارتىپ قالعانى انىق-تىن. الايدا ساحناداعى كورىنىستەر باستالعان بەتتە-اق ول كۇدىكتى ويدى بىردەن ىدىراتتى دا جىبەردى. تار زاماندا قازاقتىڭ ەركىندىگى مەن بەرەكەلى بولاشاعى ءۇشىن جاندارىن شۇبەرەككە تۇيگەن كەشەگى ۇلى تۇلعالاردى كورگەن كورەرمەن كەيىپكەرلەرمەن بىرگە تولعاندى, حالىققا ورنى تولماس ناۋبەت اكەلگەن ۋاقىتتىڭ ۋلانعان اۋاسىن بىرگە جۇتتى, زاپىران قۇستى.
وقيعا-تارتىس العاشقى استانامىز ورىنبوردان اقمەشىتكە (قىزىلوردا) اۋىسقان كۇننەن باستاپ ۇكىمەت باسقارعان جالاۋ مىڭباي ۇلى توڭىرەگىندە ءوربيدى. نەبارى 37 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن جالاۋدىڭ قىسقا عۇمىرىندا تىندىرعان ءىسى قىرۋار. بىراق سپەكتاكل اۆتورلارى قايراتكەردىڭ ءومىربايان ىزىمەن كەتپەي, ونىڭ ادامي قاسيەتتەرى بارىنشا اشىلاتىن ءماندى تۇستارىن العان. 1919 جىلى كاسپي تەڭىزى ارقىلى مۇستافا شوقايدى شەتەلگە شىعارىپ سالۋى, ءوزى رەداكتور بولىپ «اۋىل ءتىلى» گازەتىن اشقاندا, ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ وعان وزىمسىنە مۇڭ شاققانداي بولىپ حات جازۋى, ماسكەۋدەن ارنايى جىبەرىلگەن ف.گولوششەكين قازاقستاندا كىشى وكتيابر توڭكەرىسىن جاساۋ كەرەك, بايلاردىڭ مالىن تاركىلەپ, اۋىلدى ۇجىمداستىرۋعا كوشىرۋدى تەزدەتۋ كەرەك دەپ جانى شىعا جانىققاندا, جالاۋ مىڭباي ۇلى قارسى شىعىپ قانا قويماي, نامىسىنا كۇيگەن ساتتە شىداماي كەتىپ, ونى اياماي جۇدىرىقتاپ تا تاستاۋى اسەرلى ورىلەدى.
جالاۋ رولىندەگى رامازان تاڭسىقباەۆ سىرت كەلبەتىمەن دە ىشكى جان كۇيزەلىسىن بەرۋ, ءسوز ساپتاۋ مانەرىمەن دە كەيىپكەرىنە ۇقساي بىلگەن. ونىڭ مۇستافا شوقايدى شىعارىپ سالاردا «بولشەۆيكتەن كومەك بولادى دەپ قورىقپاي قالاي كەلگەنسىز, ءسىزدىڭ شەتەلدە ءجۇرىپ ايتار ءسوزىڭىزدى مۇنداعىلار كەرەك قىلار دەيمىسىز» دەۋى, ويىنداعىسىن بۇلتاقتاماي تۋرا ايتاتىن جىگەرلى دە قايسار, بىربەتكەي جان ەكەنىن كورسەتەدى. سۇلتانبەك رولىندەگى جۇماعازى ايدار بوي تۇرقى شاعىنداۋ بولعانمەن, ءتۇر الپەتى كەيىپكەرىنىڭ ءبىز بىلەتىن سۋرەتىندەگى كەلبەتىنەن اۋماي قالىپتى. سويلەي جونەلگەندە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا, قيمىلىنا ءسوزى ساي كەلىپ, ىرىلەنىپ كەتەدى.
قويىلىم اياقتالعاننان كەيىن ساحناعا كوتەرىلگەن سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ نەمەرەسى سۆەتلانا بوريسوۆنانىڭ «الدىمەن اتاما سالەم بەرەيىن» دەپ, سۇلتانبەك بەينەسىن سومداعان جۇماعازىنى قۇشاعىنا الىپ, بەتىنەن ءسۇيىپ, كوزىنە جاس العان ءساتى زال تولى كورەرمەننىڭ كوڭىلىن تۇگەلدەي تولقىتىپ جىبەردى. جانە جۇماعازىنىڭ ويىنىنا بەرىلگەن ءادىل باعاداي قابىلداندى. مۇستافا شوقايدى ويناعان عازيز ىزتۇرعانوۆتى مەن وسىدان ەكى جىل بۇرىن وسى ساحنادان «ازاپپەن وتكەن ءومىر-اي» سپەكتاكلىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى رولىندە كورگەن ەدىم. بايىپتىلىعى, ويلىلىعى سۇيسىندىرگەن. ونىڭ بۇل جولعى ويىنىنان دا ۇلتى ءۇشىن بويىنداعى بار قۋاتىن سارقىپ بەرۋگە بەكىنگەن, ول ءۇشىن ەركىن كوسىلىپ ارەكەت ەتەتىن اشىق الاڭ ىزدەگەن, الداعىنى بولجاي بىلگەن كەمەڭگەر تۇلعا ەكەنىن تانىدىق. جالاۋدىڭ جارى كۇمىس رولىندەگى نۇرگۇل بەكتۇرسىنوۆا, اقىن يسا وبرازىن سومداعان ناۋرىز قايىرباەۆ, قىر قازاعىن بەينەلەگەن راقىمجان ىزتۇرعانوۆ سپەكتاكلدىڭ باس-اياعى جيناقى, جۇمىر, اسەرلى شىعۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسا ءبىلدى. وسىنداعى قارا كىسى جالعان ۇرانعا قۇدايداي سەنىپ, ءبىلىپ تە بىلمەي اداسىپ ساتقىندىق جولعا تۇسكەن, ۇلتىن سۇيگەن قازاق زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا تۇنەك ورناتقان بەلسەندىلەردىڭ جيىنتىق بەينەسى. بۇل كۇردەلى ءرولدى جاس تەاتردىڭ تالانتتى اۋەسقويلارىنىڭ ءبىرى ءشامىل كەنجە سومدادى. قويىلىمنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن جالاۋ ەكەۋىنىڭ ەكى ءتۇرلى كوزقاراس تۇرعىسىنان شارپىسۋى سپەكتاكلدىڭ تارتىستى, شيراق ءوتۋىنىڭ كەپىلى بولدى.
بۇعان دەيىن دە «ازاپپەن وتكەن ءومىر-اي», «ج ۇلىنقۇرت», «انانىڭ اق ءسۇتى», «اكە وكىنىشى» سپەكتاكلدەرىمەن, ماڭعىستاۋ ايماعىن سۇيسىنتكەن, قوستاناي, استانا كورەرمەندەرىنە دە ءبىرشاما تانىلىپ ۇلگەرگەن جاس رەجيسسەر ءاليا يساەۆا بۇل جولى دا قيىن تاقىرىپتى جاقسى يگەرگەن.
جالپى, اۋەسقوي ارتىستەردىڭ سوڭعى ءبىر جىلدا تىندىرعان ىسىنە كاسىبي تەاتردىڭ ءوزى قىزىققانداي. فيليالدىڭ باسشىسى, جاستاردىڭ اقىلشى ۇستازى جاڭبىرباي ماتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ارالىق ىشىندە بۇلار 20 مىڭ ادامدى قامتىعان 61 رەت سپەكتاكل كورسەتىپتى. ويىمدى الاش قايراتكەرى قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, الاشتانۋشى عالىم قايىربەك كەمەڭگەر سوزىمەن تۇيىندەسەم, «جالاۋ مىڭباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك تاعدىرى جايىندا كەرەمەت سپەكتاكلدى كوردىك» – دەدى ول.
– سوندىقتان وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان ارتىستەردى اۋەسقوي دەۋگە كەلمەيدى. ولار كۇردەلى تاقىرىپتى جاقسى مەڭگەرىپ, وبرازداردى كاسىبي دەڭگەيدە سومداي ءبىلدى. دراما سوڭىندا قارا كيىمدى, قارا نيەتتى كولەڭكە تومەندە قالىپ, اق كيىمدى ەر جالاۋ ءوزىنىڭ لايىقتى تۇعىرىنا كوتەرىلدى.
قورىتا ايتقاندا, ۇلكەن كاسىبي تەاترلار باتا الماعان تاقىرىپتاردى يگەرىپ, قالىڭ كورەرمەننىڭ كوكەيىندەگى وتانسۇيگىشتىك ءور سەزىمدەرىن وياتا بىلگەن اۋەسقوي جاس ارتىستەردىڭ بۇكىل ەلگە ۇلگى بولارلىق بۇل كەلەلى ءىسى قايتا جاڭعىرۋدىڭ ءبىر جارقىن فەنومەنى – ايتۋلى قۇبىلىس دەۋىمىزگە ابدەن لايىق دەپ ەسەپتەيمىن.
امانعالي شامشادين ۇلى, زەينەتكەر