ءبىرتۇتاس ۇلت ءالىپبيى

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسىن ەلباسى ءوز جولداۋلارىندا جاريا ەتىپ, قوعامدىق ويدىڭ تالقىسىنا سالدى. مىنە, وسىلاي جاھاندىق ۇدەرىستەردى سارالاي كەلىپ, ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كۇدىك ويدىڭ بۇلتىن سەيىلتتى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. لاتىن قارپىنە كوشۋ قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن قاتار مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى سارالاندى.

ۇستىمىزدەگى جىلى قاڭتار ايىندا ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ء«تور­تىنشى ونەر­كا­سىپتىك رەۆوليۋتسيا جاع­دايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى جاريا­لاندى. مىنە, ومىر­شەڭ جول­داۋدا لاتىن گرافيكاسىنا پرەزيدەنت تاعى دا ەرەكشە ءمان بەردى. ءمان بەرىپ قانا قويماي ماقساتىن شەگەلەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. لاتىن گرافيكاسىنا كوشكەن جاعدايدا قازاقستان جاستارى ءۇش ءتىلدى قاتار مەڭگەرۋى, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەر ءۇشىن قازاق ءتىلىن يگەرۋدىڭ وزىق ادىستەمەسى جاسالادى. جاڭا تەرمينولوگيانى جەتىلدىرە وتىرىپ, قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

مىنە, وسىنداي اسقارالى مىندەتتەردى جۇ­زەگە اسىرۋ مەملەكەتتىك عانا ەمەس, ۇلتتىق ما­سە­لە بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ  2017 جىلعى 26 قازان­داعى № 569 جارلىعىمەن بەكىتىلىپ, لاتىن گرا­في­كاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇس­قاسى جاريالاندى. لاتىن قارپىنە كوشۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. ونى ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ باسقارىپ وتىر.

وسىلاي 9 اپوستروفتان تۇراتىن 32 ءارىپ بەكىتىلگەن بولاتىن. پرەزيدەنت وسى ءالىپبيدى نەگىزگە الا وتىرىپ, قوعام تەزىنە سالىپ, ونى وڭتايلى نەگىزدە جەتىلدىرۋدى تاپسىرعان-دى. ەلباسى ايتقانداي, «الەمدە ەشبىر ەل ءوزىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن بۇكىل حالىق بولىپ وسىلايشا تالقىلاعان ەمەس». 300-دەن استام ۇسىنىس ەكشەلگەن بولاتىن.

لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قوعامدا ۇلكەن قى­زى­عۋشىلىق تۋعىزدى. تىلشىلەر عانا ەمەس, ماتەماتيكا, اقپاراتتاندىرۋ, ءبىلىم سالا­سىنىڭ ءىرى ماماندارى ءوز پىكىرلەرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جاريالاپ جاتتى.

پىكىرتالاس نەگىزىنەن اپوستروفتار توڭى­رەگىندە ءوربىدى. مىسالى: «اجە, شاي ىشۋگە كەلىڭىز» سويلەمىن العاشقى قابىلدانعان الىپبيدەگى ارىپتەرمەن بەرەتىن بولساق, «A’je, s’a’i’ is’y’ge kelin’iz» بولادى. بىرىنشىدەن, قاتار كەلگەن بىرنەشە اپوستروفتى ارىپتەردەن قۇرالعان سوزدەردە, ونداعى دايەكشەلەردىڭ قاي ارىپكە قاتىستىلىعىن انىقتاۋ قيىن. سونىڭ اسەرىنەن ءسوزدى ءبىر قاراپ تانۋدا قيىنشىلىقتار تۋادى. ەكىنشىدەن, سوزدەردى جازۋ بارىسىندا ەكى ەسە ۋاقىتتىڭ جۇمسالۋى دا ءتيىمسىز. اتالعان سويلەمدەگى 3 ارىپتەن تۇراتىن «اجە» ءسوزىن لاتىن گرافيكاسىندا جازۋ ءۇشىن پەرنەتاقتادان 4 پەرنەنى, ء«شاي» ءسوزى ءۇشىن 6 پەرنەنى باسۋعا تۋرا كەلەدى.

مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى.

پرەزيدەنت قوعامدىق وي-سانانىڭ وڭ­تاي­لى تۇستارىن جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزە ءبىلدى. وسىلاي «قا­زاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرا­­في­­­كا­سىنا كوشىرۋ تۋرالى» قا­زاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2017 جىلعى 26 قا­زانداعى №569 جارلىعىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى.

لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى قو­عامدا قالىپتاسقان ەكىۇشتى پىكىردىڭ نۇكتەسىن قويدى. ەندى اپوستروف توعىزدان التىعا ءتۇستى. ەسكى نۇسقاداعىداي اپوس­تروف ءارىپتىڭ وڭ شەكەسىنە ەمەس, توبەسىنە قو­يىلدى. بۇل كوز سۇرىندىرەتىن ۇتىرلەردى ازايتىپ قانا قويماي, ونىڭ جازىلۋ سۇلۋلىعىن قامتاماسىز ەتتى. وقۋعا جەڭىل ەتىپ جاسالعان.

مۇندا العاشقى الىپبيدەگى اپوستروفپەن بەرىلگەن 9 ارىپكە قۇرىلىمدىق وزگەرىس ەن­­گى­زىلگەن. نەگىزگى ءتول ارىپتەر ءا, ع, ڭ, ءو, ءۇ دى­­­بىس­تارى جانە ۋ دىبىسى توبەسىنە نوقات قو­يۋ ار­قىلى, ال ش مەن چ دىبىستارى ديگراف (ەكى ءارىپ­تىڭ قوسارلانۋى) نەگىزىندە بەرىلگەن. سون­­­­­داي-اق العاشقى نۇسقاداعى سوزىڭقى ي مەن قىسقا ي بەرۋدەگى دايەكشە الىنىپ تاس­تالعان.

جاڭا نۇسقانىڭ تيىم­دىرەك ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. بىرىن­شىدەن, اپوستروف ءۇشىن بولەك پەرنە باسىلمايدى. نوقات قويىلاتىن ءتول ارىپتەر ءا, ع, ڭ, ءو, ءۇ دىبىستارى جانە ۋ دىبىسى پەرنەتاقتاعا جاڭا پەرنە رەتىندە ەنگى­زىلەتىن بولادى. دەمەك, ءبىر ءارىپ ءبىر پەر­نەنى باسۋمەن عانا بەرىلىپ, ۋاقىتتى ۇنەم­دەۋگە ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, وقۋ بارىسىندا ءسوزدى قۇراپ تۇرعان ارىپتەردى انىق اجىراتۋعا جانە ءبىر قاراپ تانۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءتول دىبىستاردى قوسىمشا پەرنە ەتىپ ەنگىزۋ ءۇردىسى لاتىن گرافيكاسىن قول­دانا­تىن ەلدەردىڭ بارلىعىنا دەرلىك ءتان دەپ ايتۋعا بولادى (يسپانيا, فرانتسيا, تۇر­­­كيا, ۆەتنام, ت.ب.). سول سەبەپتەن, ءتول 6 ءارىپ­­­تى پەرنەتاقتاعا سىي­عى­زۋعا ابدەن بولادى دەپ ويلايمىن. وسى تۇستا, بۇگىنگە دە­يىن قول­دا­نىلىپ كەلگەن كي­ريللەر گرافيكاسى نە­گىزىندەگى قازاق پەرنەتاق­تاسىنداعى قوسىم­­شا پەرنە سانى – 9 ەكەندىگىن ەسكە الايىق.

ۇشىنشىدەن, ش مەن چ دىبىستارىنىڭ ديگرافپەن بەرۋ وتە ورىندى شەشىم دەپ بىلەمىن. سە­بەبى, بۇل تەحنيكا ەلىمىزدە ءۇشىنشى ءتىل بولىپ, مەكتەپ كەزىنەن ۇيرەتىلىپ كەلە جاتقان اعىل­شىن ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنان جەتە تانىس.

ەندىگى ماسەلە ءبىر تاڭبامەن بەرىلەتىن ۇزىن جانە قىسقا ي جانە ءى دىبىسى جونىندە بولماق. مۇندا دا اتالعان ارىپتەردىڭ ءسوز ىشىندە قولدانىلۋى, سەمانتيكاسى ارقىلى قانداي دىبىس بولىپ تۇرعانىن اجىراتۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. مۇنى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, حالىققا ناسيحاتتاۋ, تۇسىندىرۋدە تىلشىلەرگە, فونەتيكا, سينتاكسيس سالالارى عالىمدارىنا سالماق تۇسپەك.

قورىتا كەلە, قابىلدانعان جاڭا لاتىن گرافيكاسى بۇگىنگى قوعام تالابىنا جاۋاپ بە­رە الادى, قازاق ءتىلىنىڭ يكەمدىلىگىن ارت­تى­را­دى, ونى مەڭگەرۋشى وزگە ءتىل يەلەرىنە ىڭ­عاي­لى بولا تۇسەدى دەگەن پىكىر بىلدىرگىم كەلەدى.

ەندىگى مىندەت پىكىرتالاستى قويىپ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا قازاق ءالىپبيىن باتىل تۇردە كۇندەلىكتى ومىرگە ەنگىزۋدى باستاۋ كەرەك. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭدەرىن دە ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن. مىنە, ۇلتتىق سانانى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ ايقىن جولى – لاتىن گرافيكاسى ەكەنىن زەردەدە ۇستاپ قانا قويماي, ءبىر كىسىدەي جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. سوندا عانا «قازاقستاندىقتار بىرىڭعاي ۇلتقا اينالادى». مىنە, باستى باعىت, مىنە ۇلتتىق بىرلىك وسىندا.

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك