قر ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى دىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ابدىراسىلقىزىمەن سۇحبات.
− ارمىسىز, اينۇر ابدىراسىلقىزى! قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ماجىلىسىندە ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنا جانە باسقا دا بىرقاتار زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى تانىستىرىلدى. وسى جوبانى دايىنداۋ ۇدەرىسىنىڭ العىشارتتارىنا توقتالىپ وتسەڭىز. وندا ءسىز باسقاراتىن ورتالىق تاراپىنان ەنگەن ۇسىنىستار بار ما؟ الەمدىك تاجىريبە قانشالىقتى ەسكەرىلدى؟
– زاڭگەرلىك قيسىن بويىنشا كەز كەلگەن زاڭ ادەتتە شامامەن ون جىلعا ەسەپتەلىپ جاسالادى. ياعني زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە اعىمداعى احۋال, كۇن تارتىبىندەگى قاجەتتىلىكتەر عانا ەمەس, الداعى تاياۋ ونجىلدىقتا ورىن الۋى مۇمكىن ۇدەرىستەرگە دە بولجام جاسالىپ, تالدانىپ, ساراپتالىپ, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسىلگەن ەرەجەلەر جاساقتالادى.
دەگەنمەن قوعام تىرشىلىگى – جاندى ءارى اسا بەلسەندى ۇدەرىس, جاڭا قاتىناستار ۇزدىكسىز تۋىنداپ جاتادى, ول ءوز كەزەگىندە ەڭسەرىلمەگەن ماسەلەلەردى العا توسادى. ال قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋعا بەت العان قوعامدا بارلىق قاتىناس زاڭنامالىق نورمالارمەن رەتتەلەدى. سوندىقتان ءاربىر سالاداعى زاڭناماعا قاجەتتىلىگىنە وراي كەزەڭ-كەزەڭىمەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ وتىرۋى زاڭدى. ەكونوميكا سالاسىنداعى كەيبىر زاڭنامالارعا كەيدە جىل سايىن وزگەرىس ەنگىزۋگە تۋرا كەلەتىنىن دە جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.
الەمدىك قوعامداستىق نازارىندا تۇرعان ءدىن سالاسىندا دا قازىرگى كەزەڭدە توقتاۋسىز قۇبىلىستار ورىن الۋدا. بۇل عالامدىق ينتەگراتسيانىڭ, اقپارات اعىمىنىڭ, قوزعالىس بەلسەندىلىگىنىڭ عانا ەمەس, ساياسي مۇددەلەر قاقتىعىسى مەن رۋحاني ىزدەنىستەردىڭ كۇشەيۋىنىڭ دە زاڭدى سالدارى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قازاقستانداعى كورىنىستەرى دە كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا.
2011 جىلى ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرى ءدىني قاتىناستار سالاسىندا دا, ءدىني سانا دامۋىندا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. تەرىس پيعىلدى جانە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدار بەلسەندىلىگىنىڭ كۇشەيۋى جالپى قوعامدا, اسىرەسە جاستار جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءدىن اتىن جامىلعان زالالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا زاڭمەن توسقاۋىل قويۋدى كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزدەپ وتىر. شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسىن رەتتەۋدى كۇشەيتۋ, ءدىني ۇراندار مەن اتريبۋتيكانىڭ ورىنسىز قولدانىلۋىن شەكتەۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-ارەكەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءدىني قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, ءدىن ۇستانۋ نەمەسە ۇستانباۋ سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ زاڭ اياسىندا رەتتەلۋىن كۇشەيتۋدىڭ وزەكتىلىگى ايقىندالا ءتۇستى.
سوندىقتان ءدىني قاتىناستار سالاسىن رەتتەيتىن زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى ءپىسىپ-جەتىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ال الەمدىك تاجىريبەگە كەلسەك, كەز كەلگەن ۇدەرىستە ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق جانە الەمدىك تاجىريبە زەرتتەپ-زەردەلەنەدى. دەگەنمەن الەمدىك تاجىريبەنى زەرتتەگەندە ۇنەمى الدان شىعاتىن اقيقات سول – بارلىق ەلدەردىڭ زاڭنامالارىنا وزگەرىسسىز ەنگىزە بەرەتىن امبەباپ نورما دەگەن بولمايدى. ءاربىر مەملەكەتتىك تاريحي قالىپتاسقان ساياسي-قۇقىقتىق ۇلگىسى, مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى, ىشكى-سىرتقى ساياسي احۋالى مەن ساياساتى, وزىندىك دامۋ ۇردىستەرى بار. زاڭنامالىق نورمالار كوزسىز كوشىرۋدى كوتەرمەيدى. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبە ەسەپكە الىنادى, بىراق نەگىزگە الىنبايدى.
ءبىزدىڭ ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۆەدوموستۆولىق مەكەمەسى بولعاندىقتان, زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ماسەلەسىنە 2017 جىلدىڭ باسىنان بەرى تۇراقتى تۇردە ارالاسۋدا. ءدىن سالاسىنداعى باسقا دا قۇبىلىستار سەكىلدى زاڭ جوباسىنا دا ورتالىق ءوزىنىڭ ناقتى ۇسىنىستارىن بەردى جانە بارلىق تالقىلاۋ شارالارىنا تولىعىمەن اتسالىسىپ كەلەدى. ونىڭ كەيبىر مىسالدارىنا سۇحبات بارىسىندا توقتالارمىز.
– قوعام تاراپىنان زاڭ جوباسىنىڭ كەيبىر نورمالارىنا قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. اسىرەسە, 16 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ەرەسەكتەرسىز ءدىني راسىمدەرگە قاتىستىرۋعا قويىلعان تيىمعا قاتىستى الاڭداتۋشىلىق ايقىن اڭعارىلىپ تۇر. سىزدىڭشە وسىنداي شەشىمنىڭ قابىلدانۋى قانشالىقتى دۇرىس بولدى؟
– مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتىندەگى ەشبىر ماسەلە جەكە تۇلعانىڭ قالاۋىنا وراي شەشىلمەيدى. ال زاڭناما – مەملەكەت ءۇشىن قاستەرلىنىڭ قاستەرلىسى. سوندىقتان كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ ءدىني بىرلەستىككە اتا-اناسىنىڭ ءبىرىنىڭ قاتىسۋىنسىز جىبەرىلمەۋى ماسەلەسى دە ابدەن ەكشەلىپ, نازاردان تىس قالدىرۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان زاڭناماعا ەنگىزىلىپ وتىر.
مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتىندەگى بارلىق تۇيتكىلدەردى قوعامدىق ورتاعا شىعارا بەرۋ مۇمكىن دە, مىندەتتى دە ەمەس. تۇرعىن حالىقتى ورىندى-ورىنسىز الاڭداتپاۋ ءۇشىن بارلىق جايتتىڭ جاريالانا بەرمەۋى دە زاڭدى. ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا كامەلەتكە تولماعان بالالارىنىڭ دىنگە شەكتەن تىس قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋىنە الاڭداۋشىلىق تانىتقان اتا-انانىڭ, ورتاق پەرزەنتىن بوگدە ءبىر ءدىني بىرلەستىككە جەتەلەپ جۇرگەن جارىنىڭ ارەكەتىنە توقتاۋ سالۋدى سۇراعان ازاماتتاردىڭ, ءىشىنارا ءدىني بىرلەستىك وكىلى ۋاعىز-ناسيحاتىنىڭ قالىپتاسپاعان بالاڭ تۇلعاعا كەرى اسەر ەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن جەكە تۇلعالاردىڭ جانايقايى حات تۇرىندە قاپتاپ بولماسا دا, جەتكىلىكتى دارەجەدە جەتىپ جاتادى.
بۇعان قوسا ەلىمىزدە مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ مەملەكەت الدىنداعى مىندەتتەرىنەن دىنگە قاتىستى قىزىعۋشىلىقتارىن جوعارى قويىپ, ءدىن ۇسىنعان جەڭىلدىكتەردى دە ەسكەرمەي, ساباق ۋاقىتىندا ءدىني عيبادات جاساۋعا كەتىپ قالۋى, جەكەلەگەن جاعدايلاردا شەكتەن تىس قىزىعۋشىلىقتىڭ ءداستۇرلى ەمەس اعىمدار جەتەگىنە ىلەسۋىنە سوقتىرۋى, اق پەن قارانى اجىراتا الماي, ەكسترەميستىك مازمۇنداعى ماتەريالدى تاراتۋعا اۋەستەنۋى دە كەزدەسە باستادى.
ءىشىنارا ءدىني بىرلەستىك قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى كەلەڭسىز قاتىناستاردىڭ ورىن الۋى دا شاڭ بەرىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋ حالىق قاۋىپسىزدىگىن ويلاعان مەملەكەتتىڭ ەلدىگىنە سىن بولار ەدى.
ايتپاقشى, شەتەلدىك اششى تاجىريبەنى وسى تۇستا ەسكەرۋ ورايلى. ءدال وسى كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني بىرلەستىككە بارۋ ماسەلەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان زەردەلەۋ بارىسىندا ءبىز جان تۇرشىگەرلىك فاكتىلەرگە تاپ بولدىق. ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرى تاراپىنان جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى جاسالعان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر سوڭعى ونجىلدىقتا شەكتەن شىعا باستاعان.
انگليا, امەريكا, گەرمانيا, بەلگيا, يرلانديا, جاپونيا, پاكيستان, اۋعانستان, ت.ب. دامىعان جانە دامىماعان ەلدەردىڭ مۇنداي قىلمىستان امان قالعان ءبىرى جوق. وكىنىشكە وراي, وزگە الەمدىك, ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس دىندەردىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار يسلامدى ۇستانۋشىلار دا جاسوسپىرىمدەرگە قيانات جاساماي قالا الماپتى. عالامتورداعى قولجەتىمدى اقپاراتتى كوكتەي شولىپ شىققاننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ نازارىمىزعا وسىنداي 2000-عا جۋىق قىلمىس ىلىكتى.
جالپى جۇرتشىلىقتىڭ مۇنداي شەتىن ماسەلەلەردىڭ شەت-جاعاسىن بىلەتىنى ايقىن, دەگەنمەن ءدال وسى دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك دەرتكە اينالىپ ۇلگەردى دەپ ەشكىم كۇتپەگەن بولسا كەرەك ء(وزىمىز دە كۇتكەن جوقپىز).
كەز كەلگەن قىلمىسقا ونى جاساعان تۇلعا جاۋاپتى, دەگەنمەن العىشارت جاساۋشى فاكتورلاردى دا ەسكەرمەۋگە بولمايدى. اتالعان قىلمىستاردىڭ بارلىعى ءبىرىنشى كەزەكتە جاسوسپىرىمدەردىڭ ەداۋىر ۋاقىت بويى اتا-اناسىنىڭ باقىلاۋىنسىز, ءدىني بىرلەستىك وكىلىمەن وڭاشا قالۋىنىڭ سالدارىنان تۋىنداعان.
سوندىقتان كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ ءدىني بىرلەستىككە اتا-اناسىنىڭ ءبىرىنىڭ قاتىسۋىنسىز جىبەرىلمەۋىن زاڭ نورماسىنا جۇگىندىرۋدەگى ماقساتتىڭ ءبىر ۇشىعى «ساقتانساڭ, ساقتايمىن» دەگەن ۇستانىمعا ۇيۋدا جاتىر. ارينە, ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرىنە سەنىمسىزدىك تانىتۋدان اۋلاقپىز, بىراق, ءدىن قىزمەتكەرى دە – پەرىشتە ەمەس, پەندە. سوندىقتان مۇندايدا ەڭ دۇرىسى, قازاق ايتقان «وزىڭە ءوزىڭ بەرىك بول, كورشىڭدى ۇرى تۇتپا» دەگەن ناقىلدى ۇستانۋ بولماق. قويىمىزدى الدىرماي تۇرىپ, قورامىزدى بەكىتكەنىمىز دۇرىس. قۇقىقتىق مەملەكەت بولۋعا بەت العان قوعام وسى تەكتەس قاتىناستاردىڭ بارلىعىن ءتيىستى قۇقىقتىق نورمالارمەن رەتتەيدى.
− زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر بىرقاتار ورتالاردا تانىستىرىلىپ, تالقىلاۋدان ءوتىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. قانداي جاڭا نورمالار كوپشىلىكتىڭ نازارىن كوبىرەك اۋدارۋدا؟
− ءبىرىنشى كەزەكتە بەت-ءجۇزدى جاسىراتىن, زاڭ تىلىمەن ايتقاندا تۇلعانىڭ كەلبەتىن تانۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن كيىم تۇرلەرىن قوعامدىق ورىنداردا قولدانۋعا جانە تاراتۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى نورما كوبىرەك نازارعا ىلىگۋدە. بۇل ورايداعى جەكەلەگەن ءۇستىرت پىكىرلەر كوپشىلىكتىڭ اتالعان نورمانى باستاپقىدا دۇرىس تۇسىنبەي قالۋىنان تۋىنداپ وتىر. ءدىن ىستەرى مەن ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى باسشىلىعىنىڭ سۇحباتتارىندا, جاريالانىمدارىندا بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتىلگەندەي, بۇل ورامال تاعۋعا تىيىم سالىنادى دەگەن ءسوز ەمەس. بەت-ءجۇزدى جاسىرۋ – بۇل نيقاب, چادرا, بالاكلاۆا سەكىلدى كيىمدەر كيۋ مەن بەتپەردە (ماسكا) تاعۋدى بىلدىرەدى.
قوعامدىق ورىندا بەت-ءجۇزدى جاسىراتىن كيىمگە تىيىم سالۋ تولىعىمەن زاڭعا سىيىمدى جانە حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن ءىس-ارەكەت. ويتكەنى كەز كەلگەن ادامعا, ازاماتقا قانداي دا ءبىر ءىس-ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋ ونىڭ تۇلعاسى تولىق تانىلعاندا عانا جۇزەگە اسادى. ال قوعامدىق ورىن جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي – تەجەۋسىز قارىم-قاتىناس كەڭىستىگى, ونىڭ ىشىندە مامىلە مەن قاقتىعىس قاتار ءجۇرىپ جاتادى. سوندىقتان كەز كەلگەن جاعدايدا تۇلعانىڭ تولىق تانىلۋىنىڭ ءمانى عانا ەمەس, قاجەتتىلىگى دە زور.
ال قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان العاندا بەت-ءجۇزدىڭ اشىق بولۋىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن قازىر بەسىكتەگى بالاعا دەيىن بىلەدى – وكىنىشكە وراي كوپتەگەن قىلمىستار – ۇرلاۋ, توناۋ, كىسى ءولتىرۋ, ءتىپتى تەرروريستىك اكتىلەرگە دەيىن بەت-ءجۇزدى جاسىرۋ ارقىلى جاسالادى. ياعني بەت-ءجۇزدى جاسىرۋ جازادان جالتارۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە قولدانىلۋدا.
سونىمەن قاتار بەت-ءجۇزدى جاسىرۋدىڭ وزگە تۇلعالار تاراپىنان قورقىنىش, قاۋىپتەنۋ, تارتىنۋ سەزىمدەرىن تۋعىزاتىنى ايقىن. بۇل ازاماتتاردىڭ قوعامدا ەركىن, قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋىنە لايىقتى جاعداي جاسالماعانىنىڭ كورسەتكىشىنە اينالۋى مۇمكىن, ياعني بۇل ورايدا جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرىلەدى.
وسىنداي كوپتەگەن زالالدى سەبەپتەر مەن سالدارلاردى ەسكەرە وتىرىپ, فرانتسيا, نيدەرلاندى, يسپانيا, بولگاريا, بەلگيا سەكىلدى بىرقاتار ەلدەردە بەت-ءجۇزدى جاسىراتىن كيىمگە تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ شىعارىلعان. بۇل تاجىريبەنى قازىر كوپتەگەن ەلدەر ءوز زاڭناماسىنا ەنگىزۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋدا. قازاقستان زاڭناماسىنا مۇنداي ەرەجەنىڭ ەنگىزىلۋى ونىڭ ۋاقىتى جەتكەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى بولىپ تابىلادى.
ارينە, بۇل ورايدا مادەني, سپورتتىق, كاسىبي شارالار كەزىندە جانە مەديتسينالىق سەبەپتەرمەن بەت-ءجۇزدى تولىق تانىتپايتىن كيىمدەردى كيۋگە تىيىم سالىنبايتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت.
− شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسى زاڭنامادا قالاي رەتتەلمەك؟
− بارشاعا بەلگىلى, بۇل ماسەلە مەملەكەت پەن قوعام نازارىنا بۇگىن عانا الىنىپ وتىرعان جوق. 2011 جىلعى زاڭنامانى جاساقتاۋ كەزىندە دە شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋعا شەكتەۋ شارالارىن قويۋ ماسەلەسى العا تارتىلعان بولاتىن. دەگەنمەن زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسىندەگى قاعيداتتارعا سايكەس زاڭناما قاتاڭداندىرىلۋعا ەمەس, ىزگىلەندىرىلۋگە بەيىمدەلەدى. مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا شەكتەۋلەر مەن تىيىمداردان گورى قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردىڭ كوبىرەك بەرىلۋىن قالايدى ءارى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە ەركىندىك نورمالارى اياسىندا كوبىرەك قاراستىرىلدى جانە سونىڭ نەگىزىندە شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋدىڭ قاۋىپتى تۇستارى جايىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كوبىرەك نازار اۋدارىلىپ كەلدى.
ال قازىرگى جاعدايدا بۇل ماسەلە دە ءتيىستى شەكتەۋلەردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايعا جەتتى. ويتكەنى كوپتەگەن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني اعىمدار يدەولوگيالىق باستاۋىن شەت ەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىنان الاتىنى بەلگىلى, اسىرەسە مۇسىلمان ەلدەرىندەگى مەملەكەتتىك ەمەس كىشى-گىرىم وقۋ ورىندارى مەن ءبىلىم ورتالىقتارى وسى تۇرعىدان قاۋىپتى بولىپ تابىلادى. وسىنداي وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ەلىمىزگە ءداستۇرلى ەمەس اعىم ۋاعىزشىلارى بولىپ ورالعانداردىڭ مىسالى دا سوڭعى كەزەڭدە كوبەيە ءتۇستى, اعىمداعى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ەندىگى كەزەكتە بۇل ماسەلەنى ەڭسەرۋگە ءوز دەڭگەيىندە سەپتەسۋى قيىن.
وسىعان وراي ازىرلەنۋ ۇستىندەگى زاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا ءدىني ءبىلىمدى شەت ەلدەردە الۋعا تەك جوعارعى ءدىني ءبىلىمدى ەلىمىزدە العاننان كەيىن عانا جول بەرىلەتىنى جايىندا نورما ەنگىزىلۋدە. ءداستۇرلى نەگىزدەگى جوعارى ءدىني ءبىلىم مەن قالىپتاسقان ازاماتتىق تۇرعىعا يە بولعاننان كەيىن وتانداستارىمىزدىڭ ءبىلىمىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋى ءۇشىن شەت ەلدەرگە بارۋى قاۋىپتى سالدارلارعا سوقتىرمايدى دەپ سەنۋگە نەگىز بار. سونىمەن قاتار جاڭا زاڭناما ەرەجەلەرىنە سايكەس قازاقستاندا زاڭدى تۇردە تىركەلىپ, جۇمىس جۇرگىزىپ وتىرعان ءدىني بىرلەستىكتىڭ ەلىمىزدە ءدىني ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جوق بولعان جاعدايدا حالىقارالىق كەلىسىم نەگىزىندە عانا شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەك. ايتا كەتۋ كەرەك, مۇنداي زاڭنامالىق ەرەجەلەر تۇركيا, مالايزيا, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بار.
− بايقاۋىمىزشا, ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر قوسا قامتيتىن باسقا دا سالالىق زاڭدار از ەمەس سياقتى...
− «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى كەيبىر زاڭنامالارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى نەگىزىندە 12 زاڭناماعا 53 وزگەرىس ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە, قىلمىستىق كودەكسكە, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكسكە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى», «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار جانە سىيلىقاقىلار تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ iشكi iستەر ورگاندارى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى», «جارناما تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا.
ال ەڭ نەگىزگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار, ارينە, قر ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنا ەنگىزىلمەك. بۇل وزگەرىستەر بىرقاتار سالالىق تەرميندەرگە زاڭ ماتىنىندە تۇسىنىك بەرۋدەن باستاپ, جوعارىدا اتالعان كوپتەگەن ەرەجەلەردىڭ قولدانىسىن ناقتىلاي تۇسەتىن نورمالاردى قامتيدى.
− وسى جەردە دەسترۋكتيۆتى اعىم وكىلدەرىنە قاتىستى ۇستانىمعا توقتالا كەتسەڭىز. باق قۇرالدارى ساقال ماسەلەسىنە قاتىستى شۋدى ءبىراز جەرگە جەتكىزىپ تاستادى. بۇعان نە دەيسىز؟
− «بىلمەگەن ۋ ىشەدى» دەيدى قازاق. بۇل شۋ دا سول ۋدان, ياعني بىلمەستىكتەن تۋىنداپ وتىر. ءدىن ماسەلەسىندە توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتۋ ۇنەمى مۇمكىن بولا بەرمەيدى. ءدىن – شارشىلاپ ولشەيتىن ماتا, شوۋعا اينالدىراتىن شاتاق ەمەس, ء«بىر قايعىنى ويلاساڭ, ءجۇز قايعىنى قوزعايتىن» تۇمەن تۇيتكىلدىڭ ورداسى.
ءدىننىڭ فورماعا ەمەس, مازمۇنعا قاتىستى ۇعىم ەكەنىن جىلدار بويى جالىقپاي جىرلاپ كەلە جاتقانىمىزدى كوزى قاراقتى وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلەدى. شىن مانىندە كوشەدەگى كورىنگەن ساقالدىنى تەرگەۋگە الىپ, تۇتامداپ ولشەگەلى جاتقان ەشكىم جوق. زاڭ اياسىنداعى كەز كەلگەن ارەكەت قۇقىقتىق سالدارلار تۋىنداۋى مۇمكىن جاعدايلاردا عانا جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني قانداي دا ءبىر تۇلعا ءدىني كوزقاراسىن جەلەۋ ەتىپ, زاڭ بۇزۋشىلىق ارەكەتتەر جاساسا, كوزقاراسىن وزگەلەرگە تاڭىپ, زاڭسىز ميسسيونەرلىك ارەكەتتى جۇزەگە اسىرسا نەمەسە وتباسى مەن قوعامدا وزگەلەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ارەكەتتەر جاساسا, مىنە, سول كەزدە وعان قاتىستى ء تيىستى تەكسەرۋ شارالارى باستالادى. ونىڭ وزىندە ماسەلەنى ساقالدان باستاۋدى نەگىزدەيتىن نورما زاڭ جوباسىندا جوق. ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭ بۇزۋشى تۇلعانىڭ سەنىمدىك كوزقاراسى, ۇستانعان باعىتى, ءىس-ارەكەتتەرى, زايىرلى مەملەكەت پەن زاڭناماعا قاتىناسى, ارالاساتىن ورتاسى (جاماعاتى), وتباسىنداعى قارىم-قاتىناسى, پسيحولوگيالىق كەلبەتى, بەلسەندى سوزدىك قورى سەكىلدى ونىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن ەرەكشەلىكتەرگە تالداۋ جاسالادى. وسىدان كەيىن عانا دەسترۋكتيۆتى اعىم وكىلدەرى وزدەرىن ماقساتتى تۇردە ەرەكشەلەۋ ءۇشىن پايدالاناتىن فورماعا دا ءمان بەرىلىپ, ونىڭ سىرتقى كورىنىسىنە نازار اۋدارىلىپ جاتسا, ونى ەشكىم ەرسى دەي الماسا كەرەك. كەشەندى كوزقاراس دەگەننىڭ ءوزى وسىلاي جۇزەگە اسادى.
زاڭ نورمالارى قابىلدانعاننان كەيىن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق ساتىلارىن قامتيتىن جانە تالداپ-تۇسىندىرەتىن تياناقتى تەتىكتەر تولىعىمەن جاساقتالادى. كوپشىلىكتىڭ قازىرگى كوز جەتكىزبەۋدەن تۋعان كۇمانىن سەيىلتۋگە سول كەزدە جول اشىلماق.
− سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان اباي اسانكەلدى ۇلى