گاۋحار الدامبەرگەنوۆا: قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى – بىرەگەي جوعارى وقۋ ورنى

وسى جىلدار بەلەسىندە قوعامىمىزدا عاسىرلارعا تاتيتىن اسا اۋقىمدى وزگەرىستەر بولدى. اعا بۋىننىڭ بىرنەشە لەگى اۋىسىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كوپتەگەن بۋىنى تاريح ساحناسىنا شىقتى. قوعامدىق قاتىناستار الماستى, قۇندىلىقتار جاڭاردى. ادامزات دامۋى سان قيلى كەزەڭدەردى باستان وتكەردى. وسى ورايدا وقۋ ورنىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ بولاشاعى جايىندا ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى گاۋحار الدامبەرگەنوۆامەن سۇحباتتاسقان ەدىك.

– گاۋحار تورەمۇراتقىزى, العاشقى ەڭبەك جولىڭىزدان باستاپ ءبىلىم بەرۋ, عىلىم سالاسىندا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. بۇگىنگى اتقارىپ وتىرعان قىزمەتىڭىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىنىڭ زور ەكەندىگىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق بولار. ءسىز باسشىلىق جاسايتىن قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن ءداستۇرى بار ىرگەلى وقۋ ورنى. اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن اتالعان ءبىلىم ورداسىنىڭ ەرەكشەلىگى جايىنان باستاساق.

– قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى – ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر تەك قىزدار وقيتىن جوعارى وقۋ ورنى. ورتا ازيا ايماعىندا مۇنداي وقۋ ورنى جوق. الەمدە دە ساۋساقپەن سانارلىقتاي. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: ء«تاڭىر جازسا, بۇل ينستيتۋت بولاشاق قازاق قىزدارىنىڭ شامشىراعىنا اينالادى. وسى شامشىراقتىڭ جارىق ساۋلەسى  سونبەسىن دەيىك» دەگەن پايىمى 75 جىلعا جۋىق تاريحى بار ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. الدىنا قازىرگى ۋاقىت تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋدى ماقسات ەتىپ قويعان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ قىزمەتىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «2016-2019 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ جونىندەگى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جۇرگىزەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 6 فاكۋلتەتىندەگى 28 كافەدرا باكالاۆر بويىنشا – 42, ماگيستراتۋرا بويىنشا – 23 جانە PhD دوكتورانتۋرا بويىنشا 4 ماماندىق نەگىزىندە مۇعالىمدەر دايىندايدى. سونىمەن قاتار, سىرتتاي وقۋ ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتتەرى 20 ماماندىق بويىنشا قاشىقتىقتان وقىتۋ تەحنولوگياسىن پايدالانىپ, ءبىلىم الادى. بۇگىندە وقۋ ورنىندا جالپى سانى 7 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت, ماگيسترلەر مەن دوكتورانتتار وقيدى. ولارعا 55 عىلىم دوكتورى, 230-دان استام عىلىم كانديداتى مەن 90-عا جۋىق PhD دوكتورانتى مەن عىلىم ماگيسترى ءدارىس بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 30 ۇستازى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» مەملەكەتتىك گرانتىنىڭ يەگەرى اتاندى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قيىن-قىستاۋ كەزىندە – 1944 جىلى اشىلعان بۇل بىرەگەي ءبىلىم ۇياسىن وسى جىلدار ارالىعىندا مىڭداعان تۇلەك ءبىتىرىپ شىقتى. قازىرگى كۇندە مۇندا ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الىپ, عىلىممەن, ونەرمەن, سپورتپەن اينالىسۋى ءۇشىن, ولاردىڭ بويىندا حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن دارىتۋ ورايىندا بىرقاتار جۇمىستار جاسالىپ, ۋنيۆەرسيتەت وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ وتىرعانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وزگە جوعارى وقۋ ورىندارىنان باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە ءبىلىم بەرۋدە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن باسشىلىققا الا بىلۋىندە دەپ ايتار ەدىم. قازاقتىڭ «ۇلتىڭدى تاربيەلەيمىن دەسەڭ – قىزىڭدى تاربيەلە» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جاتىر. قىز – بولاشاق انا, قىز – وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, قىز – اسىل جار. بۇگىندە ۇرپاق تاربيەشىسى رەتىندە اسپەتتەلەر بولاشاق مۇعالىمدەردى اتا-اناسىنان العان تاربيەسىن وقۋ ورداسىنداعى تاربيەمەن شەبەر ساباقتاستىرا ءبىلۋ كەز كەلگەن ءبىلىم ورداسىنان كەزدەستىرە بىلمەيسىز. ۇجىم ءوز قىزمەتىندە عۇلاما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن دانا ءسوزىن باستى ۇستانىم رەتىندە پايدالانادى.

– گاۋحار حانىم, حالىقارالىق ارەنادا ايەلدەردىڭ ساياسي كوشباسشىلىعى ۋاقىت وتكەن سايىن ايقىندالىپ كەلەدى. قوعام مەن مەملەكەت تاراپىنان دا نازىك جاندىلاردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتەرى مەن ساياسي ىقپالدارىنا دەگەن سەنىم جوعارى دەڭگەيدە كورىنىس تابۋدا. ەلىمىزدىڭ الەم ەلدەرىنىڭ الدىنداعى وڭ ساياسي ءيميدجىن بۇدان دا مىقتىراق ەتۋ ءۇشىن دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن گەندەرلىك ساياساتتىڭ ارناسىن كەڭەيتۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا ءسوز قوزعالىپ كەلەدى. بۇل تۇرعىدا قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟

– ۋنيۆەرسيتەتتە «قازاق ارۋى» اتتى كۋرس وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلگەن. بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ ولشەمدەرى باسقاشا. قۇندىلىقتار دا وزگەرىپ بارادى. اقىل دا انادان داريدى, دانا دا ايەلدەن تۋادى. قىز بالا تاربيەسىن ۇرپاق تاربيەسى دەپ قاراعان ءلازىم. بۇگىنگى قازاق بويجەتكەندەرى ەرتەڭگى ەرىنە ادال جار, پەرزەنتتەرىنىڭ ساليقالى اناسى. ولاردىڭ بويىندا تاعىلىمدى تاربيە بولعانىن قالايتىنىمىز بەلگىلى. ۇلت بولاشاعىن تاربيەلەۋگە سۇبەلى ۇلەس قوساتىن بولاشاق مۇعالىمدەردىڭ سان قىرلى بولۋىنا, ولاردىڭ قوعامداعى الەۋمەتتىك جانە وتباسىنداعى ەتنوالەۋمەتتىك رولدەردى مۇلتىكسىز اتقارۋىنا سەبەپكەر بولۋىنا «قازاق ارۋى» كۋرسىنىڭ تيگىزەر سەپتىگى زور دەپ ويلايمىن. قازاقستاندا وتباسى, ايەل جانە بالا سۇراقتارى بويىنشا جەتكىلىكتى قۇقىقتىق نەگىز جانە قوعامنىڭ وتباسى ماڭىزدىلىعىن, ونىڭ جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەگى ءرولىن ءتۇسىنۋ قالىپتاسقان. وسى ساياساتتى نىعايتۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت جانىندا الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قىزمەت اتقارادى. وسى تاقىلەتتەس عىلىمي ورتالىق تمد ايماعىندا بىردەن-ءبىر ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ينستيتۋتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 70 سەسسياسىندا قابىلداعان تۇراقتى دامۋ ماقساتىنىڭ «بارلىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىقتارى مەن مۇمكىنشىلىكتەر اۋقىمىن كەڭەيتۋ» تۋرالى 5-ءشى ماقساتى بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ. ينستيتۋت گەندەرلىك تەڭدىك يدەياسىن دامىتۋدى بىلىكتى پەداگوگ كادرلارىن دايىنداۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ارقىلى ىسكە اسىرادى. قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەلىمىزدىڭ ەگاليتارلى ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى شەشۋشى ورتالىق. ينستيتۋت بارلىق ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىقتارى مەن مۇمكىنشىلىكتەر اۋقىمىن كەڭەيتۋدى نەگىزگە العان. ينستيتۋت ءوز جۇمىسىن گەندەرلىك پەداگوگيكا, ەتنوگەندەرولوگيا جانە وتباسىلىق ساياسات باسىمدىقتارىن نەگىزگە الا وتىرىپ جۇرگىزەدى. وسى ورايدا ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى, الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2019 جىلى يۋنەسكو دەڭگەيىندە حالىقارالىق مارتەبە الۋدى جوسپارلاپ وتىر.

– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا وتاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەر مەن جاڭاشىلدىقتار ورىن الىپ, رەفورمالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت مەرزىمىندە مۇعالىم ماماندارىن, ۇستازداردى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدى ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان وقۋ ورنىنىڭ بۇل ورايداعى ءرولى قانداي بولماق؟

– قازاقستان وركەنيەتكە قاراي ونەگەلى جولمەن دامۋدىڭ جاڭا ونەركاسىپتىك كەزەڭىنە قادام باستى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا كوتەرەتىن جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى رەتىندەگى ادام كاپيتالى بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار, ستراتەگيالىق قۇجاتتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋى تيىستىگىن جانە ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ قاجەتتىگىن مىندەتتەدى. وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ كەرەكتىگىن دە العا تارتىپ وتىر. وسى مەجەلەردى ورىنداۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى ورتا مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بىرقاتار ستراتەگيالىق مىندەتتەر قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, شاعىن جيناقتى مەكتەپ ماسەلەسى, كريتەريالدى باعالاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى, وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە ء«ومىر بويى ءبىلىم الۋ» قاعيداسىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ سىندى باسىمدىقتار بار. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, اتالعان مىندەتتەردى جوعارى دارەجەدە ورىنداۋ ءۇشىن مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن كوتەرە ءتۇسۋ كەرەك. بۇل وسى اتالعان مىندەتتەردىڭ ورنىقتى ىسكە اسۋىنا ۇيىتقى بولماق. سونداي-اق, پەداگوگتاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن زاماناۋي تەحنولوگيالار ارقىلى كوتەرۋگە دە باستى نازار اۋدارعان ابزال. بىلىكتى, ءبىلىمدى كادرلار دايارلاۋدا جانە تەحنولوگيالىق دامىعان ەلدەردەگى عىلىمي جۇمىستار جۇيەسىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلكەن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل تۇرعىدا قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىم مەن ءبىلىمدى ءوزارا ۇيلەستىرىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ جاڭا نىساندارىنا باعىتتاپ جۇرگىزۋدى باستى ماقسات ەتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ جانە قىزدارعا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ, بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار ماماندار دايارلاۋ باستى ميسسياسى بولىپ تابىلاتىن وقۋ ورنىندا وتكىزىلەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي كونفەرەنتسيالار, جۇزەگە اسىپ جاتقان ءتۇرلى جوبالار سالاداعى ماسەلەلەردى شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسە شەشىپ, تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  70-جىلدان استام ۋاقىت بەلەسىندە قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇيىمداستىرۋ مادەنيەتى قالىپتاسىپ, ءتيىمدى كادرلىق مەنەدجمەنت پەن كورپوراتيۆتى باسقارۋ ءىسى جۇيەلەندى. «مۇعالىم – ادام جانىنىڭ ينجەنەرى». ناعىز ۇستاز شاكىرت جانىنا ءۇڭىلىپ, دۇرىس جولعا سالا ءبىلۋى دە قاجەت. دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا باعىت العان بولاشاعى باياندى ەلدىڭ ءورىسى قاشاندا بىلىكتى دە سانالى ۇرپاعىمەن كەڭەيمەك. وسكەلەڭ جاستى  ەلىمىزدىڭ تۇتقاسى ەتىپ تاربيەلەۋ – ءاربىر اتا-انا مەن مۇعالىمگە بايلانىستى. ال, وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارۋ ارداقتى ۇستازدارعا جۇكتەلگەن مارتەبەلى مىندەت. 73-ءشى وقۋ جىلىن وتكەرىپ وتىرعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتى كەمەل كەلەشەككە وسىنداي ايقىن ماقسات قويىپ وتىر.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان 

ولجاس ومار ۇلى جۋرناليست