جاراتقان تابيعي بايلىققا جارىتپاسا دا, نەگىزىنەن ءتۋريزمدى دامىتۋ جولىمەن مولشىلىققا كەنەلىپ وتىرعان ەلدەر بار. ءتىپتى, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ءىجو-ءنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن وسى سالادان تۇسكەن تابىس قۇرايدى. مىسالى, ماكاو دەگەن ارالدىق مەملەكەتتە بۇل كورسەتكىش 89,5%, مالديۆتە – 61,3%, باگام ارالدارىندا 53,6%-عا تەڭ كورىنەدى.
ەلىمىزدە وسى سالاعا مەيلىنشە كوڭىل بولەتىن ۋاقىت ابدەن جەتتى. ءتۋريزمدى دامىتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرمەن قاتار, حالىقتىڭ ەل مەن جەر تاريحىن تەرەڭىرەك بىلۋىنە جول اشۋعا بولادى. بۇل ماسەلەنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىندا اتاپ كورسەتكەن ەدى.
پرەزيدەنت قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ءۇشىن ارنايى باعدارلاما ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بىلتىر ءساۋىر ايىندا جاريا ەتتى. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, «پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, وسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن وڭىرىڭە, ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى... تۋعان جەر – اركىمنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن, باۋىرىندا ەڭبەكتەپ, قاز باسقان قاسيەتتى مەكەن, تالاي جاننىڭ ومىرباقي تۇراتىن ولكەسى... تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى... ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى, ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى...».
قاراعاندى ءوڭىرى تاريحي جادىگەرلەرگە كەندە ەمەس. ءبىر عانا ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحي جوعارى ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ايتالىق, ءحىىى عاسىرداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى دەپ تانىلىپ, مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان جوشى حان كەسەنەسى قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ بويىندا تۇر. وسى ماڭداعى الاشاحان كەسەنەسى دە تۋريستەردى قىزىقتىرارى ءسوزسىز.
ۇلىتاۋ اۋدانىندا ءتۋريزمنىڭ ەكولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, تاعزىم ەتۋ, تاريحي, مادەني باعىتتارىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. اتالعان كەسەنەلەردەن بولەك, بەرتىندە تابىلعان كونە باسقامىر, اياققامىر قالالارىنىڭ ورنى جەكە ءبىر ساياحاتقا نەگىز بولا الادى. اۋليەتاۋدىڭ اسەم تابيعاتى دا كەز كەلگەن قوناقتى قۇشاق جايا قارسى الادى.
اۋداندا رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى « ۇلىتاۋ» مۇراجاي-قورىعى, جەزدى كەنتىندە كەن جانە مىس بالقىتۋ ءىسى تاريحىنىڭ مۇراجايى جۇمىس ىستەيدى. ءوڭىر تابيعاتىنىڭ بيولوگيالىق الۋاندىعى تابيعي اۋماقتاردىڭ ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستالىپ, ەرەكشە قورعالۋى ارقاسىندا ساقتالىپ وتىر.
ۇلىتاۋدا قوناقتاردى قارسى الىپ, كۇتەتىن ءۇش قوناق ءۇي, ەكى دەمالىس ايماعى جانە ءتورت قوناقجاي شاڭىراق بار. اۋداندا تۋريستىك سالانىڭ دامۋىنا وسىندا 2014 جىلى قازاقستان گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كەشەندى ەكسپەديتسيا ايتارلىقتاي سەرپىن بەردى. وعان قاتىسۋعا بەلگىلى تاريحشى, ساۋلەتشى, گەوگراف, بيولوگ, بوتانيك ماماندار شاقىرىلعان بولاتىن. قاراعاندىداعى «اۆالون» تاريحي-گەوگرافيالىق قوعامى ەكسپەديتسيا قورىتىندىلارى بويىنشا ءتۇرلى ماتەريالدار, سونىڭ ىشىندە GPS-ترەكتەر, فوتوجيناقتار ازىرلەپ, سولاردىڭ نەگىزىندە ۇلىتاۋدىڭ باسپاحانالىق جانە ەلەكتروندى تۋريستىك كارتا-سىزبالارى جاسالدى. «ستۆ» تەلەارناسى «بەيمالىم قازاقستان» سەرياسى بويىنشا ەكى سەريالى فيلم جاساپ شىعاردى. ال Google Earth جۇيەسى «توراپ تەحنولوگيالارى زەرتحاناسىنىڭ» ماماندارى العاش رەت اۋەدەن تۇسىرگەن ۇلىتاۋ مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ 3D-مودەلدەرىمەن تولىقتى.
«اۆالون» قوعامى 2016 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا سارلىق اۋىلىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ارناپ سەمينار وتكىزگەن بولاتىن. وندا ەكوتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قوناقجاي ۇيلەردى جۇمىلدىرۋ ماسەلەسى ءسوز ەتىلدى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى ءتورت وتباسى كەلىسىمىن بەرىپ, سىرتتان كەلگەن ساياحاتشى قوناقتاردى كۇتە باستادى.
قوناقتاردى تارتۋعا ۇلىتاۋدا 2012 جىلدان بەرى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان «تەرىساققان كوكتەمى» ەتنوفەستيۆالى دە سەپتىگىن تيگىزىپ كەلەدى. ءداستۇرلى شارانى قىزىقتاۋ ءۇشىن شەتەلدىك تۋريستەر, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كەلەدى. ماسەلەن, فەستيۆالعا 2013 جىلى اقش, رەسەي جانە فرانتسيادان كەلگەن تۋريستەر, 2015 جىلى يۋنەسكو وكىلدەرى جانە رەسەي مەن باحرەيننەن كەلگەن تۋريستەر قاتىستى. ال 2016 جىلى يۋنەسكو وكىلدەرى فەستيۆالعا «مەرگەن» جانە «National geographic قازاقستان» ستۋديالارىنىڭ ءتۇسىرىلىم توبىمەن بىرگە كەلدى. ولاردىڭ ماقساتى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن قازاقتىڭ بيە بايلاۋ, ايعىر قوسۋ, قىمىزمۇرىندىق سياقتى ۇلتتىق داستۇرلەرىن فوتو جانە بەينەتاسپاعا ءتۇسىرۋ بولاتىن.
2017 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا « ۇلىتاۋ قىمىزى» ەتنوفەستيۆالى ۇيىمداستىرىلىپ, وتكىزىلدى.
ەسكە سالا كەتسەك, بىلتىر تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ (TWESCO) ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ءبىر توپ عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر, جۋرناليستەر «كەنتايدان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» ءىىى حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىنا شىقتى. موڭعولياداعى كەنتاي ايماعىنان باستاۋ العان ەكسپەديتسيا 15-16 قىركۇيەك كۇندەرى ۇلىتاۋداعى الاشاحان مەن جوشى حان كەسەنەلەرىنىڭ باسىندا ءوز جۇمىسىن قورىتىندىلادى. ەكى كۇندىك ەكسپەديتسياعا شىققان توپ قۇرامىندا تۇركيا, موڭعوليا, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە رەسەيدىڭ (باشقۇرستان, تاتارستان) ءبىر توپ عالىمدارى, زەرتتەۋشىلەرى مەن باق وكىلدەرى بولدى. مۇنىڭ ءوزى, بىرىنشىدەن التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا ءساتتى اياقتالعان مازمۇنى زور, اۋقىمى كەڭ شارا بولسا, ەكىنشىدەن ەكسپەديتسيا ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋ سىندى قاسيەتتى ولكە تاريحىنىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تانىلا تۇسۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزدى دەپ سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق پاركى مەن ۇلىتاۋ-ارعاناتى قورىنا جالپى كولەمى 202 419 گەكتار جەر ءبولۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ۇلىتاۋ اۋدانىن دامىتۋدىڭ 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى جاسالىپ, وندا باسقا ماسەلەلەرمەن قاتار تۋريزم سالاسىنا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ جايى ناقتىلاندى. وسى قۇجاتقا سايكەس, بيىل اۋداندا تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى اشىلماق.
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى 2019 جىلعا دەيىن ۇلىتاۋ اۋدانىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ساپار-ورتالىق پەن «حانشاتىر» ەتنوكەشەنىن اشۋدى جوسپارعا ەنگىزگەن.
قاراعاندى وبلىسىندا تۋريزم سالاسىن دامىتۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ مۇنداي مىسالدار بارشىلىق. كاسىپكەرلەر تۋريس- تەرگە ارنالعان نىساندار سالىپ, تاماقتاندىرۋ, ساۋىقتىرۋ ورىندارىن اشىپ, باسقا دا مامانداندىرىلعان قىزمەت تۇرلەرىن ۇسىنۋ ارقىلى «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى. بارىمىزدى باعالاي بىلسەك, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلۋدىڭ دا, تولايىم تابىسقا كەنەلۋدىڭ دە ۇلكەن ءبىر جولى وسى.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
ۇلىتاۋ اۋدانى