ەلىمىز­دە بايلار تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋ ءىسى ءالى دە سيرەك - سۇڭعات ءالىپباي

«سوڭعى كورسەتكىشتەرگە سۇي­ەن­سەك, كەدەي مەن باي تابى­سىنىڭ ا­يىر­ماشىلىعى 5,8 ەسە بولدى. الەۋمەتتىك از قامتىل­عان­دار تا­بىسىنىڭ تومەندەۋى 2016 جىل­دىڭ سوڭى­نان بەرى بايقالۋدا. تۇر­­مىسى تومەندەردىڭ تا­بى­سى­نىڭ 54,7 پايىزى ازىق-ت ۇلىك الۋعا كە­تەدى. ال اياق كيىم, تەحنيكا, كيىم سەكىلدى ازىق­تىق ەمەس زات الۋعا كەدەيلەردىڭ اق­شا­سى جەتە بەر­مەيدى. ەگەر 2012-2013 جىل­­دا­رى كەدەيلەر مۇنداي زاتتارعا تا­­بى­سىنىڭ 30 پايىزىن جۇمساسا, قا­ز­ىر تەك 20 پايىزعا جەتەر-جەت­پەسىن عانا جاراتۋعا تىرىسادى», دەلىنگەن پورتال حابارىندا.

ال الەم بويىنشا العاندا, جاعدايدىڭ بۇدان دا كۇردەلەنە تۇسكەندىگى جۋىقتا شۆەيتساريادا وتكەن ءداستۇرلى داۆوس فورۋ­مىن­دا ءمالىم بولدى. فورۋم ساراپ­شى­لا­­رى ادامدار اراسىنداعى تابىس ايىر­ماشىلىعىنىڭ الشاقتاۋى قور­قى­نىش­تى دەڭ­گەيگە دەيىن جەتكەندىگىن ما­لىم­دەدى. مۇن­داي الاڭداۋشىلىق داۆوس فورۋمىنا قاتىسىپ, اقش ەكونوميكاسىنىڭ ەندى تەك كوتەرىلۋ جاعىنا قاراي بەت تۇزە­گەندىگى, ال بۇل جاعدايدىڭ بۇكىل الەم ەكو­نوميكاسىنا جا­عىم­دى اسەر ەتە­تىن­دى­گى تۋ­رالى ما­لىم­دەگەن وسى ەلدىڭ پرە­زي­دەنتى دونالد ترامپتىڭ سوزىنەن كەيىن تۋ­ىن­دا­عان كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدى قايتا سەيىلتىپ جى­بەردى. 

فورۋم قارساڭىندا وكسفام (Oxfam) ۇيىمى قوعامداعى ماتە­ري­الدىق الشاق­تىق­تىڭ ەتەك الۋى تۋرالى كەزەكتى ەسەبىن جا­ريالاعان بولاتىن. فورۋم بارىسىندا بۇل ەسەپ كوپتەگەن تالقىلاۋلارعا وزەك بولدى.

وكسفام – الەمنىڭ 90-نان اس­تام ەلىندە جۇ­مىس ىستەيتىن 17 ۇيىمنان تۇراتىن حا­لىق­ارا­لىق بىرلەستىك. باستى ماقساتى بۇ­كىل الەم بويىنشا كەدەيلىك جانە ونىمەن قا­بات­تاسا جۇرەتىن الەۋ­مەتتىك ادىلەتسىزدىك پروب­لەماسىنىڭ شەشىلۋىنە اتسالىسۋ بو­لىپ تابىلادى. 1942 جىلى وكسفارد قال­ا­سىندا قۇرىل­عان­دىقتان وكسفام اتالىپ كەتكەن.

مىنە, وسى ۇيىمنىڭ جاڭا ەسەبى بويىنشا, الەمدىك بايلىقتىڭ 82 پايىزى جەر تۇرعىندارىنىڭ 1 پاي­ىزىنىڭ عانا قولىنا شوعىر­لا­نىپ ۇلگەرگەن. سوڭعى ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە پلانەتانىڭ باي ا­دام­دارىنىڭ اكتيۆتەرى 762 ملرد دوللارعا وسكەن. 

تاعى ءبىر سەنساتسيا: 2017 جىلى ادام­زات­تىڭ بۇكىل تاريحىن­دا دوللارلىق ميللي­ار­دەرلەر سانى­نىڭ جاڭا رەكوردتتىق ءوسىمى تىر­­كەل­دى. الەمدە ولاردىڭ سانى 2043 ادام­­عا جەتتى.

وكسفامنىڭ اتاپ كورسەتۋى بويىنشا, ميللياردەرلەردىڭ باي­لىعى 2010 جىل­دان بەرى 13 پاي­ىزعا ءوستى. بۇل – قارا­پاي­ىم حا­­لىق اراسىنداعى جۇمىسشى جا­ل­ا­­قى­سى­نىڭ وسىمىنەن 6 ەسە جەدەل ءوسىم بولىپ تابىلادى.

بايانداما اۆتورلارى پلانە­تا­­نىڭ اسا داۋ­لەتتى ادامدارى جۇ­مىسشىلار مەن قىز­­مەت­شى­لەر­دىڭ ەڭبەك جاعدايى مەن جا­­لا­­­­­قىلارىنىڭ ناشارلاۋى ەسە­بى­نەن باي­ىپ وتىر دەگەن قورىتىن­­­دى­عا كەلگەن. قا­راپايىم جۇ­­مىس­شى­لاردىڭ ەڭبەك­اقى­لارى قى­س­قار­تىلعانىمەن كومپانيا اك­تسي­­و­نەر­لە­رىنىڭ تولەمدەرى تەك ءوسۋ ۇستىندە بول­عان. 

وكسفامنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ۆينني ءبيانيمنىڭ مالىم­دەۋ­ىنشە, ميلليار­دەرلەر سا­نى­نىڭ ارتۋى ەكونوميكانىڭ دا­مۋىن ەمەس, ەكونوميكالىق جۇيە مەن ونىڭ ءتارتىبىنىڭ قۇلدىراۋىن بىلدىرەدى. كي­ىم تىگۋشىلەر, ماشينا جوندەۋشىلەر, پلان­تاتسيالاردان كوفە جيناۋشىلار, باسقا دا ەڭبەك ادامدارى ارزان تاۋارلاردىڭ اعى­مىن تۋدىرىپ, ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ باي­لىققا كەنەلۋى ءۇشىن قاناۋعا تاپ بولۋدا.

ول بۇعان مىسال رەتىندە ۆەت­نامدا تى­گىنشى ايەلدىڭ ۇنەمى جۇمىس­تا جۇرە­تىن­دىكتەن ايلار بويى ءوز بالالارىن كور­مەي­تىن­دىگىن, ال اقش-تا قۇس فابري­كاسى جۇ­­مىس­شىلارىنىڭ ەڭبەك ورنىنا پامپەرس­پەن كەلۋگە ءماجبۇر ەكەندىگىن, ويتكەنى ولار­عا اۋىسىم كەزىندە دارەتحاناعا با­رۋ­ع­ا رۇق­سات بەرىلمەيتىندىگىن ايتتى. ال مۇن­داي فابريكانىڭ باس ديرەكتورى جۇ­مىس­شى ادامنىڭ ءبىر جىل­دا الاتىن ەڭ­بەك­اقىسىن ءبىر-ەكى كۇننىڭ ىشىندە عانا تاباتىن كورى­نەدى.  وكسفامنىڭ بىلتىرعى جىلى جاساعان بايانداماسىندا الەمدەگى ەڭ باي 8 ادامنىڭ كاپيتال جي­ىن­تىعى, الەم حالقىنىڭ تەڭ جار­تى­سىنىڭ جيىنتىق كىرىسىمەن تەڭە­سىپ, 425 ملرد دوللاردى قۇرا­عاندىعى جازىلعان بو­لاتىن.

«الەمنىڭ ەڭ باي سەگىز ادامى – بيلل گەيتس, امانسيو ورتەگا, ۋوررەن باففەتت, كارلوس سليم, دجەفف بەزوس, مارك تسۋكەربەرگ, لاري ەلليسون, مايكل بلۋم­بە­رگ­تىڭ قولىندا وسىنشاما قارجىنىڭ تەڭ جارتىسى شوعىرلانعان, قالعان بولىگى 3,6 ملرد ادامعا بولىن­گەن. سوندا ءاربىر قارا­پاي­ىم ادامنىڭ قولىنداعى كاپيتال بار بول­عانى 118 دوللاردى قۇرايدى», دەلىنگەن بىل­تىرعى باياندامادا.

ال بيىلعى ەسەپ قورىتىن­دى­سىنا ساي­كەس وكسفام­نىڭ گەر­مانياداعى بولىم­­­شە­سىنىڭ باسشى­سى يورگ كالينسكي بايلار توبى ازشىلىق بولسا دا, ولاردىڭ سايا­سي شە­شىم­دەرگە ىقپالى جۇ­رە­تىندىگىن, ءسوي­تىپ ءوز تابىستارىن ۇلعايتۋ ءۇشىن سا­لىق­تار مەن جا­لاقىلاردى ءجونسىز قىس­قار­تۋ­لارعا قول جەتكىزگەندىگىن سىنادى. 

وسىنداي جاعدايعا وراي وكسفام باي ادامداردى سالىقتان بوساتۋ تاجىريبەسىن توقتاتۋدى, ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىندا تا­بىستى ءبولۋدى نەعۇرلىم ادى­لەت­تى جۇر­گى­زۋدى, سونداي-اق ءبىلىم مەن دەن­ساۋ­لىق­قا بولىنەتىن قارجىنى كوبەيتۋدى تالاپ ەتتى.

داۆوس فورۋمىنا قاتىسقان ساراپ­­شىلار الەۋمەتتىك تەڭسىز­دىكتى جاھان­دىق دەڭگەيدەگى 50 تاۋەكەلدىڭ ەڭ وتكىر­لە­رى­نىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى. ولار تابىس ايىر­ما­شى­لىعىنداعى مۇنشاما ال­شاق­­تىقتى جويۋ ءۇشىن مەملەكەت تارا­­پىنان ات­قا­رى­لۋعا ءتيىستى شارا­لار كەشەنىن ۇسىن­عان. ولار­­دىڭ اراسىندا سالىق جۇك­تە­مەسىن تا­بىسقا بايلانىستى ءبولۋ, اقى­سىز مەديتسينانى, مەملەكەتتىك قىز­مەت پەن ءبىلىم بەرۋدى ينۆەستيتسيالاۋ شارالارى بار.  ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يگور نيكولاەۆتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ادامدار ارا­سىنداعى تابىس ايىرما­شى­لى­عىنىڭ مۇنشاما الشاقتاۋى الەۋمەتتىك سىل­كىنىستەر تۋعىزباي قويمايدى. «ويتكەنى بۇل جاعداي ادام­داردىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ, كۇي­زە­لىسىن تۋدىرادى. اقىر اياعىندا ەڭ­بەك­ت­ىڭ ونىمدىلىگىنە, بيزنەس جۇر­گىزۋگە دە تە­رىس اسەر ەتەتىن بو­لا­دى», دەيدى ول. 

ادامدار اراسىنداعى تابىس ايىر­ما­شى­لىعىنىڭ ۇلعايۋىنا تەك ساراپشىلار مەن عالىمدار, ساياساتكەرلەر عانا ەمەس, سول باي­لار­دىڭ وزدەرى دە الاڭداۋشىلىق تا­نىتا باس­تاعاندىعى بۇرىننان بەل­گىلى. ماسەلەن, الەم­نىڭ ەڭ باي ادامى بيلل گەيتس وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءوزىنىڭ 75 ميلليارد دوللارلىق قارجى كا­پي­تالىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولى­گىن قايىرىمدىلىق قورىنا تاپ­سىرعان بو­لاتىن. سونداي-اق ول اتاقتى ينۆەستور ۋوررەن باففەتتپەن بىرىگىپ «كلياتۆا دارەنيا» اتتى فيلانتروپتىق كومپانيا قۇرىپ, ميللياردەرلەر مەن ميلليونەرلەردى وسى كومپانياعا قوسىلۋعا, ءوز بايلىق­تا­رىنىڭ ءبىر بولىگىن قوعامعا بەرۋ­گە شاقىردى. ءوزى ولگەننەن كەي­ىن جەكە بايلىعى تۇتاستاي قوعام­عا بەرىلىپ, بالالارىنىڭ الاڭ­سىز ءومىرى ءۇشىن بىرنەشە ميللي­ون دوللار عانا ءوز ەسەپتەرىندە قا­لا­تىندىعىن مالىمدەدى. 

بيلل گەيتس پەن ۋوررەن باففەتتىڭ بۇل باس­تاماسىنا الەم­­­نىڭ 500-دەن استام باي ادامى قول­داۋ ءبىلدىردى. ولاردىڭ ارا­سىن­دا رەسەي ميللياردەرى ۆلا­ديمير پوتانين دە بار.

اتاقتى بايلاردىڭ مىنە, وسىن­داي ۇم­تى­لىستارىنا قارا­ماس­­تان, الەمدىك كاپي­تا­ل­دىڭ جەكە قولدارعا شوعىرلانۋ ۇدەرىسى توق­تار ەمەس. داۆوستاعى سوڭعى فورۋم كورسەتكەندەي, ءتىپتى بۇل كەلەڭسىز قۇبىلىس بۇرىنعىدان دا كۇشەيە تۇسكەن. سوعان قاراعاندا, الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيە مەن ءتارتىپ بۇزىلدى دەگەن تۇجىرىم ابدەن راس بولۋى مۇمكىن.

ەگەر قازاقستانعا كەلسەك, ءبىز­دىڭ ەلىمىز­دە بايلار تاراپىنان قايى­رىمدىلىق قور­­لارىن قۇرۋ, حا­لىققا دەمەۋشىلىك, الەۋ­مەت­تىك كومەكتەر كورسەتەتىن قۇرى­لىمدار قا­لىپتاستىرىپ, مەملەكەت موينىنداعى جۇكتىڭ ءبىراز بولىگىن ءوز قولدارىنا الۋ سەكىلدى شاراپاتتى شارالار ءالى دە وتە سيرەك كەزدەسۋدە. ارينە, قۇر الاقان ەمەسپىز. قازاقستاننىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ قول­داۋ­ىمەن قۇرىلعان «انالار ءۇيى», BI Group قۇرىلىس-ينۆەستيتسيالىق كوم­پانياسىنىڭ باسشىسى ايدىن راحىم­باەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «BI جۇلدىزاي» سەكىلدى بىرقاتار قورلار ءساتتى جۇمىس ىستەۋدە. 

بىراق ەلىمىزدەگى دەمەۋشىلىك, قاي­ىرىم­دى­لىق شارالارى, بيز­نەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋ­اپ­­كەرشىلىگى ما­سەلەلەرى قازاق حالقى­نىڭ دار­حان كوڭىلىنە سايكەس دەيتىن دارە­جەدە ءورىس الىپ كەتە الماي تۇر.

سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»