جارقىن شاكارىم: امىرە تۋعان كۇن

مىنە, بيىل, ياعني 2018 جىلى ءانشىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى تالاي جىلداردان بەرى قورجىنىمدا جينالىپ قالعان حاتتاردى تاعى ءبىر اقتارىپ, تاعى ءبىر سۇزگىدەن وتكىزىپ كوردىم. ونداعى ويىم ءان­شىنىڭ تۋعان ايى مەن تۋعان كۇنى جاي­لى مىسقالداي دا بولسا دەرەك كوزى­نىڭ ۇشى شىعار ما ەكەن دەگەن وي ەدى. وسىلايشا ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەنىمدە امىرەنىڭ اتالاس تۋى­سى ءومىرتاي مۋستين جازعان حات قولىما ءتۇستى. وندا جازىلعان مىنا ءبىر جولدار كوزىمە وتتاي باسىلدى.

وندا: «جەتكىنشەگىم جارقىن! امىرە جايىنداعى 30 يۋل­دەگى حاتىڭدى الدىم.

ول مارتتا تۋعان دەۋىم مىنادان: قاشاۋباي جىلقىشى بولعان بايدىڭ قويشىسى بول­عان, مەنىمەن شوبەرەلەس اعام مار­قۇم ورازالى ىسقاق ءبىر اڭگى­مە ۇستىندە, امىرە جىلقى جىلى ناۋرىز ءدامىن بەرەتىن كۇن­نەن ءبىر جۇما بۇرىن بايدىڭ شوشا­لاسىندا تۋدى – تۇندە شەشە­سى تولعاتىپ جاتقاندا, شەشەم قاسىندا وت جاعىپ وتى­رۋشى ەدى. كىندىگىن كەسكەن», دەپ جازعان ەكەن. 

ودان ءارى: ء«بىز تۋعان كەزدە مەتركە, پاسپورت دەگەندەر بول­ماعان. جىلدى 12 جانۋار اتىمەن اتاپ, جىل قايىراتىن. سون­داي ەسەپتەن قاتا كەتەتىن. مەن 1887 جىلى تۋعان بولىپ ءجۇرمىن», دەپ ءوزىنىڭ دە تۋ­عان جىلىن ءسوز ەتەدى. ودان ءارى ءومىر­تاي قاريا: «امىرەنىڭ ءوز قولىمەن جازعان دوكۋمەنتىن قولدان­عانىڭ دۇرىس بولار», دەپ ءوز ويىن قورىتا جازعان. (3.ءVىىى – 1974 ءومىرتاي ولمەستاي).

وسىلايشا ءومىرتاي مۋستين امىرەنىڭ تۋعان ايى مەن كۇنى جايلى تابىلماي جۇرگەن دەرەك كوزىن تاۋىپ بەردى. 

« امىرە دەگەلەڭ بولىسىنىڭ جە­رىندە تۋعان جوق», دەپ جاز­عان ەكەن ودان ءارى ايتار ويىن ساباقتاي ءتۇسىپ. «قاشاۋباي كەدەي­لىكتەن كۇن كورە الماي كاسىپ ىزدەپ بارىپ, قارقارالى ما­ڭىندا ءبىر بايعا جىلقىشى بوپ جۇرگەندە امىرە بايدىڭ اۋى­لىندا تۋعان», دەيدى. «كەيىن ءوز ەلىنە دەگەلەڭ جەرىنە ورالعان», دەيدى. ءومىرتاي مۋستين وسى اڭگى­مەنى ىسقاق ورازالى ۇلىنان ەستىگەنىن جازدى. ال ىسقاق ورازالى­ ۇلى دەگەن كىسى امىرەنىڭ اكەسى قاشاۋباي ەكەۋى بايدىڭ مالىن قاتارلاس ءجۇرىپ بىرگە باققان دوسى ءارى سىرلاس ادامدار بولعان. ىسقاق ورازالى ۇلىنىڭ شەشەسى, قاشاۋبايدىڭ جارى تويعاندى بوساندىرىپ, انمەن اۋەلەتىپ دۇنيە ەسىگىن ەندى عانا اشقان ءسابي­دىڭ كىندىگىن كەسكەن ەكەن. 

ءومىرتاي قاريا ماعان حات جول­داعاندا بىردە ءومىرتاي مۋستين دەپ, ەندى بىردە ءومىرتاي ولمەستاي دەپ قول قويىپ وتىر­عان.  ەندى ءومىرتاي قاريانىڭ جاز­عا­نىنا ۇڭىلەيىك. 

حاتتا جىلقى جىلى تۋدى دە­لىنگەن. ال امىرە جىلقى جى­لى تۋماعانى بەلگىلى. ولاي دەي­تىنىمىز امىرە شەتەلدىك تول­قۇ­جاتىنا جازدىرعانداي, 1888 جىل – تىشقان جىلى تۋعان. ال ەندى ءومىرتاي قاريانىڭ «...ناۋ­رىز ءدامىن بەرەتىن كۇننەن ءبىر جۇ­ما بۇرىن بايدىڭ شوشالاسىندا تۋدى» دەپ جازعانى قي­سىنعا كەلەدى. نەگە دەسەڭىز ادامنىڭ اۋزى اققا, مالدىڭ اۋزى كوككە تيگەندەگى ەل بولىپ مەرەي­لەنەتىن ناۋرىز مەيرامى, ناۋرىز كوجە ءدامىن تاتاتىن قۋانىشتى ءسات. ءومىرتاي قاريا جازعان «ناۋرىز ءدامىن بەرەتىن كۇننەن» دەگەنى – 22 ناۋرىزعا, ال ء«بىر جۇما بۇرىن» دەگەنى – 15 ناۋرىز كۇنىنە ساي كەلەدى. ەل ىشىن­دەگى اۋىزەكى اڭگىمەلەردە امىرە جەر كوگەرگەن كەزدە تۋعان دەگەن سوزدەر ءجيى ايتىلادى. ال شوشالا دەگەنى باي ۇيىنەن وقشاۋلاۋ, مال جايعاستىراتىن جەرگە جاقىن, ورتاسىنا تىرەۋ قويىپ, اينالاسىنا قاداۋ-قاداۋ اعاش قاعىپ نەمەسە شارباق قويىپ, ىرگەسىن قامىسپەن جاۋىپ, بالشىقپەن سىلاپ, توبەسى كيىزبەن نە قامىسپەن جابىلاتىن كەدەيلەرگە ارنالعان جاداعاي جۇپىنى ءۇي. كەدەيلىكتىڭ زارىن تارتقان قاشاۋباي وسىنداي ۇيدە تۇرعان. امىرەنىڭ بايدىڭ شوشالاسىندا تۋعانى جونىندە ساپارعالي بەگالين, الكەي مارعۇلان, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, مۇقاتاي توقجىگىتوۆ, اشىمبەك بەكتاسوۆ ءتارىزدى زامانداستارىنىڭ ايت­قان­دارىن ءوز قۇلاعىممەن تالاي ەستىگەنمىن دە. ونىڭ ۇستىنە حات اۆتورى ءومىرتاي قاريا, «امى­رەنىڭ ءوز قولىمەن جازعان دوكۋ­مەن­تىن قولدانعانىڭ دۇرى­س بو­لار» دەپ باعدار بەرگەنى تاعى بار.

حات اۆتورىنىڭ وسى سوڭعى جازعانداعىسىنداي, ء«وز قولى­مەن جازعان دوكۋمەنتىن قول­دان­عانىڭ دۇرىس بولار» دەگەن كەڭەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ارينە اۋەلى ءانشىنىڭ ءوز قولىمەن العان دوكۋمەنت-پاسپورتىنا سۇيەنەمىز. وندا جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, امىرە قاشاۋ­باي ۇلى 1888 جىلى تۋدى دەپ كورسەتىلگەن. ەندىگى جەردە ءانشى امىرەنىڭ تولقۇجات-پاس­پورتىندا جازىلعان وسى تۋعان جىلىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ودان ءارى تۋعان ايى مەن كۇنىن ءومىرتاي قا­ريا جەتكىزگەن دەرەككوزگە سۇيەن­سەك, امىرە اتامىزدىڭ تۋعان جىلى مەن تۋعان ايى جانە تۋعان كۇنى كوز الدىمىزعا كەلەدى. 

ولاي بولسا ءانشى امىرەنىڭ اتالاس تۋىسى ءومىرتاي مۋستين قاريانىڭ 1974 جىلدىڭ 3 تامىز كۇنى مەنىڭ اتىما جولداعان حاتىندا جازىلعان دەرەككوزگە سۇيەنىپ امىرە قاشاۋباي ۇلى 1888 جىلدىڭ 15 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلگەن دەپ ايتۋىمىزعا ابدەن تولىق نەگىز بار. 

ءانشىنىڭ 130 جىلدىعىنا وراي مىنا ءبىر جايتتاردى ەسكە سالا كەتۋدى ءجون كوردىم. ءان اتاسى امىرە 1926 جىلى سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردا قالاسىندا شاڭىراق كوتەرگەن ۇلت تەاترىنىڭ ديرەكتورى دىنشە ءادىلوۆتىڭ قولىمەن بەرىلگەن بۇيرىق بويىنشا وسى تەاتردىڭ (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكا­دە­ميالىق دراما تەاترى) ءنومىرى ءبىرىنشى ءارتىسى بولىپ جۇ­مىسقا قابىلداندى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى تەاتردا قىزمەت اتقارىپ, 1934 جىلى 6 قاراشا كۇنى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. كوپ كەشىكپەي 1934 جىلدىڭ 19 قاراشاسى كۇنى قازاقستان حالىق اعارتۋ كوميسسارى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قول­ىمەن ۇلت تەاترى اۋلاسىندا امى­رەگە ەسكەرتكىش ءمۇسىن قويۋ جو­نىندە ءنومىرى 540 بۇيرىعى شىقتى.

ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى امىرەنىڭ بۇل ءمۇسىنى م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى اۋلاسىنا ءالى كۇنگە دەيىن ورناتىلماي قالدى. ارادا جىلدار وتكەندە 1974 جىلى امىرەگە ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتۋ جونىندە ەكىنشى رەت ارە­كەت جاسالدى. 

ول بىلاي بولعان ەدى. امى­رەنىڭ كەنجە قىزى كۇلاش قاشاۋ­باەۆانىڭ كەڭەسىمەن ءانشىنىڭ تۋىس­قاندارى اتىنان 1974 جىل­دىڭ 25 قاراشاسى كۇنى دىنمۇ­حاممەد قوناەۆ اعامىزدىڭ اتىنا امىرە قابىرىنىڭ قىرىق جىلدان بەرى قاراۋسىز جاتقانىن جەتكىزىپ, قۇلپىتاس ءمۇسىن ورناتۋ جونىندە ءۇشبۋ حات دايىندادىم. حاتقا قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى سەركە قوجامقۇلوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, ءابىلماجىن ساپاقوۆ, جازۋشى ساپارعالي بەگالين, قوعام قايراتكەرلەرى سارا ەسوۆا, اشىمبەك بەكتاسوۆ قول قويدى. كوپ كەشىكپەي بۇل جۇمىستار قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنە تاپسىرىلىپ, امىرە ءمۇسىنىن تۇرعىزۋعا 5000 رۋبل ءبولىندى. وسى شەشىم نەگىزىندە 1974 جىل­دىڭ 9 شىلدەسى كۇنى قازاق كسر مادەنيەت مينيسترلىگىندە امى­رەگە ورناتىلاتىن ەسكەرتكىش-ءمۇسىنىنىڭ ەسكيزى مەن جوباسى بەكىت­ىلدى. ەسكەرتكىش ءمۇسىننىڭ اۆتورى بولىپ ءمۇسىنشى تاتيانا ۆيك­توروۆنا اندريۋششەنكو تا­عايىندالدى.

ت.ۆ.اندريۋششەنكو ءوز شەبەرحاناسىندا جىل بويىنا ەڭبەك ەتتى. ناتيجەسىندە التى مەترلىك امىرە تۇلعاسى دايىن بولدى. ەسكەرتكىش 1978 جىلى ءانشىنىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي جەزدەن قۇيىلىپ ورناتىلادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, اتقارىلعان جۇ­مىستار, ايتىلعان اڭگىمەلەر تاعى دا بوس ءسوز كۇيىندە قالدى. ەس­كەرت­كىش تۇرعىزىلمادى. امىرەنى كوزى كورگەن دوسى سەركە قوجامقۇلوۆ ت.ۆ.اندريۋششەنكو شەبەرحاناسىنا بارىپ, كورىپ ءجۇرىپ, شەبەرحانا ىشىندە بوي كوتەرگەن ءانشى ەسكەرتكىشىنىڭ فوتوسۋرەتىن تۇسىرتكىزىپ العان ەكەن. سول سۋرەت ءتوس قالتاسىندا ءجۇرۋشى ەدى. ءبىر قاجەتى بولار دەپ ماعان بەرگەن بولاتىن. بوي كو­تەرمەك امىرە ەسكەرتكىشىنىڭ فوتو­­سۋرەت كەسكىنى ءالى كۇنگە مەندە ساقتاۋلى. ەندى مىنە, قويىل­ماي قالعان ەسكەرتكىشتىڭ دالەلى رەتىندە ساقتالعان سۋرەتكە قاراپ, سوعان دا شۇكىرشىلىك ەتەمىن.

وسىلايشا ءانشى امىرەگە ەكىنشى رەت ەسكەرتكىش-ءمۇسىن ورناتۋ ارەكەتتەرى ىسكە اسپاي قالدى. ايتكەنمەن امىرەنىڭ انشىلىك داڭقىن پاش ەتكەن شىعارمالار, كىتاپتار جارىققا شىعىپ جاتتى. ماسەلەن, ورازاقىن اسقار «امىرەنىڭ ءانى» داستانىن, وسى ماقالانىڭ اۆتورىنىڭ ءار جىلداردا ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە جارىق كورگەن «امىرە», ء«ان اتاسى», «امىرە قاشاۋباەۆ» دە­رەك­تى پروزالىق كىتاپتارى جا­نە ء«ان اتاسى – امىرە» تەلەپە­ساسى, «امىرە اندەرىنىڭ كۇيتاباعى», ء«انشى امىرە تۋرالى شىن­دىق» ماقالاسى («ەگەمەن قازاق­ستان», گازەتى 27.02.2013), سون­داي-اق قايىربەك شاعىردىڭ « ۇلى تەنور» پوەماسى بابا شىعار­ما­شىلىعىن تانىتاتىن قۇندى ەڭبەكتەر بولىپ تابىلادى.

ياكۋدا اماندىقوۆتىڭ قۇراس­تىرۋىمەن 2012 جىلى جارىق كورگەن ء«انشى امىرە» ەستە­لىكتەر كىتابى ءانشىنىڭ 125 جىلدىعىنا تارتۋ بولدى. ونىڭ ۇستىنە ءوز كەزىندە حالقىمىزدىڭ كورنەكتى قوعام قايراتكەرى, قازاق كسر مادەنيەت ءمينيسترى جەكسەنبەك ەركىمبەكوۆ امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق حالىق اندەرىن ورىنداۋشىلاردىڭ كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسىپ, امىرە مۇراسىن ساقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. 2008 جىلى امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي سەمەي قالاسىنداعى قالالىق مادەنيەت سارايىنىڭ جانىندا ءانشى ءمۇسىنى بوي كوتەردى. بۇل دا بولسا تۇلعا ەسىمىن ماڭگىلىك ساق­تاۋداعى ۇلكەن جۇمىستىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى انشىگە دەگەن قۇرمەتى وسىلايشا جالعاسۋدا.

وسىعان قوسا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2016 جىلى ەلور­دامىزداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملەكەت­تىك اكادە­ميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي دراماتۋرگ را­حىمجان وتارباەۆتىڭ «امىرە» دراماسىن ساحناعا شىعاردى. رەجيسسەرى نۇرلان جۇمانيازوۆ, العاشقى رەتتەگى امىرە ءرو­لىن سوم­داعان – قاسىمحان بۇعى­باي. سۋرەتشىسى – بەرىك بورى­باەۆ. كوركەمدىك جەتەكشىسى – قازاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى تال­عات تەمەنوۆ, ديرەكتورى ايبو­لات سەكسەنباەۆ بولىپ تابىلاتىن تەاتر ۇجىمى امىرەنىڭ باسىنان كەشكەن قىزىقتى دا باقىتتى شاقتارىمەن قوسا, اۋىر تاعدىرىن شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەي بىلگەن. وسىعان ريزا بولىپ ساحنالىق پرەمەراسىنا قاتىسىپ, تەاتر ۇجىمىنا باتامدى بەرىپ, تىلەكتەستىك ءبىلدىردىم. راحىمجان وتارباەۆتىڭ «امىرە» دراماسىمەن قاتارلاس 2016 جىلى وسى جولدار اۆتورىنىڭ ءانشىنىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا وراي «امرە ۆ پاريجە» دەگەن كىتابى جارىققا شىعىپ, بۇل ەڭبەك تە قالىڭ وقىرمانعا جول تارتتى. حالقىمىزدىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مەدەۋ سارسەكە اعامىز دا امىرە مۇراسىن ساقتاۋدا, كىتاپ شى­عارۋ جولىندا قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول, ويى اسقاق جا­زۋشى مەدەۋ سارسەكەنىڭ ەڭبەك­تەرى ناتيجەلى بولۋىنا, شى­عار­ماشىلىق تابىستارعا جەتۋىنە­ تىلەكتەسپىز. 

ايتار ويىمدى توبىقتاي تۇيىندەگەندە, وسى ماقالانى جازۋداعى ماقساتىم امىرەنىڭ اتالاس تۋىسى ءومىرتاي مۋستين قا­ريانىڭ 1974 جىلى 3 تامىز كۇنى جازعان حاتىنداعى امىرەنىڭ تۋعان ايى مەن كۇنىنە باي­لانىستى دەرەك كوزىن قالىڭ وقىرمانعا جەتكىزۋ بولدى جانە تۋعانىنا 130 جىل تولۋىنا بايلانىستى مىسقالداي بولسىن ۇلەس قوسۋ ەدى. 

ال ءانشىنىڭ 130 جىل تولۋىنا ارنالعان مادەني شارالارعا دايىندىق جۇمىستارى قانداي­لىق دەڭگەيدە, قاي ايدا, قاي كۇنى اتاپ وتىلمەك؟ جوسپارعا ەندى مە؟ بۇل جاعىن ۋاقىت كورسەتە جاتار. مەنىڭ ايتپاعىم, قازاق دەگەن حالىقتى العاش تانىتىپ, الەمدى انشىلىگىمەن اۋزىنا قاراتقان ادامنىڭ 130 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بۇگىنگى ۇرپاققا ءسوزسىز سىن بولماق.

جارقىن شاكارىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى