«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرماۋدىڭ جولىن ىزدە» دەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا كوبىرەك دەن قويىلدى. ال سىرقاتتى اسقىندىرماي, باستاپقى كەزىندە اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن قانداي قاعيداتتاردى ەستە ساقتاۋ كەرەك؟ ۇلت ساۋلىعىن ساقتاۋ, دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ءۇشىن نەندەي جۇمىستارعا ءمان بەرگەن ءجون؟ وسى جانە كوپتەگەن ساۋال توڭىرەگىندە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ۆالەري بەنبەرينمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ۆالەري ۆاسيلەۆيچ, ەلباسى جولداۋىندا مەديتسينا سالاسىن دامىتۋعا قاتىستى بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەلدى. قۇجاتتا ايتىلعانداي, مەديتسينا سالاسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, ونىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمەن قانداي ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك؟
– ءيا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدى دامىتۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ماسەلەلەر قامتىلدى. ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا الەمىنە بەيىمدەلۋ, يندۋستريالاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, كولىك جانە لوگيستيكالىق سالانى جاڭعىرتۋ سىندى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ – ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋگە تىڭ سەرپىن بەرەرى انىق. باعدارلامالىق قۇجاتتا الەۋمەتتىك سالاعا, سونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى. بارىنەن بۇرىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اۋرۋدى ەرتە دياگنوستيكالاۋعا نازار اۋدارىلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قازىرگى تاڭدا كۇللى الەم اۋرۋدى ەمدەۋدەن گورى ونىڭ سەبەپ-سالدارىمەن كۇرەسىپ, الدىن الۋعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى.
سەبەبى بۇل – سىرقات جانداردىڭ دەنساۋلىعىن تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە تاپتىرمايتىن ءتيىمدى ءتاسىل. ءارى مەملەكەتكە دە شىعىنى از, جەڭىل قادام. ەلباسىنىڭ «قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى قىمباتقا تۇسەتىن ستاتسيونارلىق ەمگە ەمەس, نەگىزىنەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس» دەپ وتىرعانى سوندىقتان. ۇلت ساۋلىعىن قالىپتاستىرۋ اۋرۋدىڭ الدىن الۋدان باستالۋى كەرەك. قازىرگى زاماناۋي مەديتسينا دا پاتوگەنەزدى زەرتتەۋگە, اۋرۋلاردىڭ شىعۋ تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, سول ارقىلى سىرقاتتاردى اسقىندىرماۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە. بۇگىندە دەنساۋلىق جۇيەسىندە قولدانىلا باستاعان گەنەتيكالىق تالداۋ, جاساندى ينتەللەكت جۇيەسى – ءبارى دە اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان تىڭ تەحنولوگيالار. سوندىقتان ءدارى-دارمەكتى ىزدەۋمەن ۋاقىتتى جوعالتپاي, ورگانيزمدى ينفەكتسيالارعا قارسى تۇرا الاتىن قاۋقارعا يە بولاتىنداي دەڭگەيگە جەتۋىمىز كەرەك.
– اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, دەنساۋلىقتى ساۋىقتىرۋ نەدەن باستالۋ كەرەك سوندا؟
– ءوزىن ءوزى ساۋىقتىرۋدىڭ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋدىڭ قاعيداتتارى وتە قاراپايىم. بۇل دەگەنىڭىز – كۇندەلىكتى ءومىردى دۇرىس جوسپارلاۋ, تاماقتانۋ رەجىمىن ساقتاۋ, قيمىل-قوزعالىس ىرعاعىن دۇرىس قالىپتاستىرۋ. ساۋاتتى تاڭدالعان دەنە قيمىلى, گيمناستيكا, يوگا, تسيگۋن, ءجۇزۋ مەن جاياۋ ءجۇرۋ, تىنىس الۋدىڭ تەحنيكالارى – اعزانى ساۋىقتىرۋدىڭ باستى شارتتارى. مۇنداي جاتتىعۋلار ورگانيزمنىڭ ەپتىلىگىن, يكەمدىلىگىن, ەڭ باستىسى, ءارتۇرلى اۋرۋلارعا قارسىلىق كۇشىن ارتتىرىپ, دەنەنىڭ سىمباتتىلىعىن, قۋاتىن بىرقالىپتى ساقتايدى.
بۇعان قوسا, ساۋاتتى تاماقتانۋ مادەنيەتىن مەڭگەرۋ – تەمىردەي دەنساۋلىقتىڭ كەپىلى. ءتىپتى استىڭ ازىرلەنۋىنە دە ايرىقشا ءمان بەرۋ كەرەك. ءونىمنىڭ دايىندالۋىنا قاراي ونىڭ اعزاعا تۇسىرەتىن پاتوگەندىك جۇكتەمەسى انىقتالادى. مىسالى, كارتوپتى الايىق. ونى ءپىسىرۋدىڭ جولى ءارتۇرلى. ەگەر كارتوپتى قابىعىمەن سۋعا پىسىرسەك, وندا بۇل ءونىمنىڭ گليكەميكالىق يندەكسى 62 بىرلىكتى قۇرايدى. بۇل وتە جاقسى كورسەتكىش. دەمەك, ءونىم اعزاعا پايدالى دەگەن ءسوز. ال سول كارتوپتى قابىعىنان ارشىپ پىسىرسەك, ءدال وسى كورسەتكىشى – 68 بىرلىكتى قۇرايدى. ول دا جامان ەمەس. ەگەر كارتوپ-فري جاسايتىن بولساق, وندا گليكەميكالىق يندەكس بىردەن 92 پايىزعا سەكىرەدى, ياعني اعزا ونى قورىتۋ ءۇشىن قاتتى قينالادى دەگەن ءسوز. اعزاعا كۇش تۇسكەننەن كەيىن ونىڭ ورگاندارى ناشار جۇمىس ىستەي باستايدى, قان اينالىم جۇيەسى بۇزىلادى, اسقازان, ۇيقى بەزى, ءوت جولدارى ناشارلايدى. ۇنەمى جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەگەن سوڭىندا السىرەپ, ءارتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىققىش كەلەدى. دارىگەرلەردىڭ كوبىنە قۋىرىلعان, سۇرلەنگەن, كونسەرۆىلەنگەن تاعامداردى شەكتەپ, بۇقتىرىلعان, سۋعا پىسىرىلگەن تاماقتى تۇتىنۋعا ۇندەيتىنى سوندىقتان.
– ءوزىڭىز وسى قاعيداتتاردى ۇستاناسىز با؟
– ۇستانۋعا تىرىسامىن, ارينە. اسىرەسە تاماقتانۋ سالتىنا ايرىقشا ءمان بەرەمىن. ورگانيزمدى ارتىق كالوريامەن ۋلاماۋعا تىرىسامىن. سەبەبى تاماقتانۋدىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋى كوپ اۋرۋعا سەبەپكەر. كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاعامنىڭ قۇندىلىعى مەن ۇيلەسىمدىلىگى, ساپاسى مەن قۇرامى جانە تاماق ەنەرگياسىنىڭ كىرىسى مەن شىعىسى اراسىندا تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋى اعزانى كۇيزەلىسكە ۇشىراتاتىنىن ەستە ۇستاعان ءجون. ۋاقتىلى, دۇرىس تاماقتانۋ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن دا ۇزارتادى.
– ارىقتايمىن دەپ كەشكى ساعات التىدان كەيىن تاماق ىشپەيتىندەر دە بار عوي...
– بۇل دا دۇرىس رەجىم ەمەس. ۋاقتىلى تاماق ىشپەۋ دە اعزانىڭ جۇمىسىن بۇزادى. مىسالى, كەشكى تاماقتى قالىس قالدىرساڭىز جانە بۇل ادەتكە اينالسا, وندا اس قورىتۋ جۇيەلەرى بۇزىلا باستايدى. اعزاعا تاماق تۇسپەگەننەن كەيىن ءوت ەشقايدا بولىنبەيدى. ول بىرتىندەپ قويۋلانىپ, تۇنباعا اينالا باستايدى. ءوت جولدارىنا تاستىڭ بايلانۋى دا وسىدان پايدا بولادى. سوندىقتان دۇرىس تاماقتانۋ – تاماق جەمەۋ دەگەن ءسوز ەمەس.
– ءسىز جىلدار بويى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ قۇپياسىنا ءۇڭىلىپ, ادامنىڭ قارتايۋ ۇدەرىسىن تەرەڭ زەرتتەپ ءجۇرسىز. وسىناۋ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگىڭىز باعالانىپ, بىلتىر مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندىڭىز. جوعارىدا ءوزىڭىز ايتىپ وتكەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جولدارى دا ۇزاق جاساۋدىڭ كەپىلى ەمەس پە؟ سىزدىڭشە, ەرتە قارتايۋدىڭ باستى سەبەپتەرى نەدە؟ ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋ بارىسىندا قانداي توقتامعا كەلدىڭىز؟
– جالپى, مەتابوليزم سيندرومى, ياعني زات الماسۋ پروتسەسىنىڭ بۇزىلۋى ەرتە قارتايۋعا الىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ ەڭبەگىمىز دە وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. ارىپتەستەرىمىزبەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇزاق جاساۋدىڭ تاسىلدەرىن, زات الماسۋداعى اۋىتقۋلاردىڭ الدىن الۋ جولدارىن ىزدەستىردىك. زەرتتەۋىمىز بويىنشا, ازاماتتارىمىزدىڭ 14 پايىزى بويىنداعى كۇش-قۋاتىن, رەسۋرستارىن ەرتە تاۋىسقاننان دەمى ۇزىلەدى. مەتابوليزم سيندرومى ارتەريالدىق گيپەرتەنزيا, ينفاركت, ينسۋلت, قانت ديابەتى, ونكولوگيالىق اۋرۋلار سەكىلدى سوزىلمالى دەرتتەردىڭ دامۋىنا الىپ كەلەدى. مۇنداي سىرقاتپەن ۇزاق جىل بويى اۋىرعان ادامنىڭ اعزاسى سىر بەرىپ, سوڭىندا مەزگىلسىز ولىممەن اياقتالۋى مۇمكىن. سوندىقتان زات الماسۋ پروتسەسىن قالىپتى دەڭگەيدە ۇستاۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن ادام جوعارىدا ايتىلعان سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, دەنساۋلىعىنا ءمان بەرۋى كەرەك. سكرينينگتىك تەكسەرۋلەردەن ۋاقتىلى ءوتىپ, جانى مەن ءتانىن ساۋىقتىرۋعا كۇش سالۋى قاجەت. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان مەتابوليزم سيندرومىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىپ, زەرتحانالىق جانە دياگنوستيكالىق ەمدەۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋگە دەن قويىپ وتىرمىز.
بۇگىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, زات الماسۋ پروتسەسىن رەتتەيتىن, اعزاداعى قانت پەن حولەستەرين دەڭگەيىن تومەندەتەتىن, ۇزاق ءومىر سۇرۋگە جول سالاتىن ءدارى-دارمەكتەردى ويلاپ تابا باستادىق. مىسالى, رەسۆەراترول دەگەن تابيعي فيتوالەكسين بار. بۇل زات الماسۋ پروتسەسىن رەتتەپ, قان اينالىمى جۇيەسىن جاقسارتادى. بۇل – تابيعي انتيوكسيدانت. ونى كەيدە جاستىق شاقتىڭ ەليكسيرى, راكقا قارسى قورعانىس قۇرالى دەپ تە اتايدى.
رەسۆەراترول قىزىل شاراپتىڭ قۇرامىندا كەزدەسەدى. بىراق اعزاعا پايدالى بولۋ ءۇشىن كۇنىنە كەمى ءۇش ليتر قىزىل شاراپ ءىشۋ كەرەك. بۇل مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز رەسۆەراترولدى جۇزىمنەن, ونىڭ دانەگىنەن الىپ, ارنايى ءدارى شىعاردىق. جاقىندا ساتىلىمعا شىعىپ قالۋى كەرەك. جالپى, ادام كۇندەلىكتى راتسيونىنا قارا ءجۇزىمدى, مەيىزدى تۇتىنىپ وتىرۋى كەرەك. ولاردىڭ قۇرامىندا رەسۆەراترول مول.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قىمبات توقتامۇرات, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»