جايناق اباق ۇلى – البان رۋىنىڭ ايت-سۇيىندىك تارماعىنان شىققان بي, باتىر. اتاسى سايىمبولەك اتاقتى قۇداينازار ءبيدىڭ نەمەرەسى. شەشەسى – رايىمبەك باتىردىڭ قىزى مانات.
جايناقتىڭ اكەسى اباق قۇداينازاروۆ تا 1845 جىلى ماۋسىمدا رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن ۇلى ءجۇزدىڭ ءبىر توپ بيلەرى اراسىندا بولعان. بۇل وتىنىشتە: «ەگەر باسشىلىققا ىڭعايلى بولسا, وسى جازدا قاراتالدا دۋان اشىلۋىن ءوتىنىپ, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قاراماعىنا ءوتۋدى قالايتىنىمىزدى جوعارىداعى باسشىلارعا جەتكىزۋىن سۇرايمىز» دەلىنگەن. بۇل قۇجاتقا سۇلتان اقىمبەك قۇلانوۆ ءوز ءمورىن قويىپ, البانداردىڭ ايت-بوزىم, سەگىز-سارى, قىزىلبورىك, قوڭىربورىك, الجان بيلەرى: اباق قۇداينازاروۆ, تۇمانباي ورىنتاەۆ, باتاش ورازبەكوۆ, بەردىقوجا اجىباەۆ, قوجاعۇل رايىمبەكوۆ, سارىباس ەسداۋلەتوۆ, پۇسىرمان قونىسباەۆ تامعالارىن قويعانى كورسەتىلگەن.
جايناق اباق ۇلى ايگىلى تەزەك تورەنىڭ قول استىنداعى سەنىمدى بيلەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ول 1850-1855 جىلدارى ەل اۋزىنا ىلىگىپ, كوپتەگەن داۋلاردا ادىلدىگىمەن كوزگە تۇسەدى. شوقان ءۋاليحانوۆ 1856 جىلى التىنەمەل ساپارىنداعى جازبالارىندا ايت-بوزىم ءبيى جايناقتىڭ ەسىمىن اتاپ وتەدى.
اتاقتى ساياحاتشى سەمەنوۆ-تيان-شانسكي «پۋتەشەستۆيە ۆ تيان-شان. 1856-1857 گ.» دەگەن ەڭبەگىندە البان مەن دۋلاتتار اراسىندا تۋىنداعان داۋدى شەشۋگە جينالعان بيلەر سەزىنە قاتىسقان جايناققا ول: «لۋچشي زناتوك وبىچنوگو پراۆا» دەپ باعا بەرەدى. ويتكەنى ول قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتىن, ادەت-عۇرپىن جەتىك بىلەتىن, ەلگە سىيلى ادامنىڭ ءبىرى ەدى.
جەتىسۋدىڭ ءحىح عاسىرداعى ساياسي تاريحىندا, سونان كەيىن جالپى قازاق ادەبيەتىندە وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ابىلاي حاننىڭ ۇرپاعى تەزەك تورە البان رۋىن باسقارعان اعا سۇلتان بولعانى بەلگىلى. ونى الباننىڭ اقساقالدارى حاننان بارىپ سۇراپ العان. سەبەبى وزدەرىندەگى تورەلەرى ءوزارا قىرقىسا بەرىپتى. تەزەك تورەنىڭ جاسى ۇلعايعان كەزدە كورگەن, بارىم دا, بايلىعىم دا دەپ سەنىم ارتىپ جۇرگەن ەرجەتكەن ۇلى قايتىس بولادى. الايدا اقسۇيەكتەن شىققان تاككاپپار تەزەك تورە اللانىڭ جازمىشىن مويىنداعىسى كەلمەي, «وسىنشاما دۇنيەنى ەندى كىم باسقارادى؟» دەپ وزىنە جاقىن بالاسىن قۇشاقتاپ, ولىگىن كومۋگە بەرمەي جاتىپ الادى. نەبىر بيلەر, بەدەلدى ادامدار كەلىپ تەزەك تورەنىڭ بۇل قىلىعى دۇرىس ەمەس ەكەندىگىن ايتىپ, بالانىڭ دەنەسىن جەرلەۋگە بەرۋىن ءوتىنىپ, كوندىرە المايدى. مۇنى ەستىپ, ول كەزدە نەبارى 13-14 جاستا بولعان جايناق: «بۇل داۋدى مەن شەشەم, اعا سۇلتاننىڭ الدىنا اپارىڭدار» دەيدى. ونى ۇلكەندەر جاعى: «مىقتىلار كوندىرە الماعاندا, سەن شەشە الام دەپ وتىرسىڭ با؟» – دەپ كىدىرتەدى. بىراق باسقا امالدارى قالماعاننان كەيىن, بالا جايناقتى بايقاپ كورەلىك دەپ سۇلتاننىڭ ورداسىنا اپارادى.
ورداعا كىرگەن جايناق: «تەزەك تورە, باسىڭدى كوتەر!» – دەپ ۇكىمدى داۋىسپەن ءۇن قاتادى. وعان بۇلاي داۋىس كوتەرىپ ەشكىم سويلەمەگەندىكتەن, تەزەك تورە بىردەن جالت ەتىپ باسىن كوتەرەدى. سوندا جايناق:
– سەنى ۇلىڭنىڭ ارتىنان بىرگە كەتەيىن دەپ جاتىر دەپ ەستىدىم. و دۇنيەگە اتتانباس بۇرىن ارتىڭداعى ەكى رۋ اراسىنداعى ۇلكەن داۋدى شەشىپ كەت. الباننان شىققان ءبىر اۋقاتتى باي كوشىپ-قونىپ جۇرگەن كەزدە ات باسىنداي التىنىن جوعالتىپ العان ەكەن. ونى ارعىننان شىققان جىگىتتەر تاۋىپ الىپ, يەمدەنىپ بەرمەي ءجۇر. جەمە-جەمگە كەلگەندە ەكى جاقتىڭ جىگىتتەرى: «التىندى بەرمەسەڭ, تۇرار جەرىڭدى ايت» – دەپ قارۋلارىن ساپتاپ, سوعىسقا دايىندالىپ جاتىر. ەكى رۋ اراسىندا ۇلكەن قانتوگىس بولماي تۇرعاندا وسىعان تورەلىگىڭدى ايتىپ كەت» – دەيدى. سول كەزدە تەزەك تورە:
– ارعىندار ات باسىنداي التىندى يەلەرىنە قايتارۋ كەرەك – دەيدى. جايناقتىڭ كۇتكەنى دە وسى جاۋاپ بولاتىن:
– ەندەشە تەزەك تورە سوزدەن ۇستالدىڭ. اللام ساعان ۇل بەردى. بالا التىننان ارتىق. سەن دە وزىڭە بەرگەن سول ۇلدى التىننان ارتىق كورىپ وتىرسىڭ. اللاعا ول كەرەك بولدى, ءوزى قايتىپ الدى. سەن وعان اراشا تۇرا المايسىڭ. سول سەبەپتى ۇلىڭدى جەرلەۋگە بەر, – دەيدى جايناق. سوزگە توقتاعان تەزەك تورە امالسىز جەڭىلگەنىن مويىنداپ, ۇلىن جەرلەۋگە بەرگەن ەكەن دەيدى. بۇل اڭىز اڭگىمە ەل اۋزىنان الىنعان. وسى كەزدەن باستاپ جايناق بيلىگىمەن ەل كوزىنە تۇسە باستاعان.
1859 جىلى جايناق بي التىنەمەلدە جەرلەنىپ, كەسەنەسى تۇرعىزىلعان. 1999 جىلى الماتى وبلىسى, كەربۇلاق اۋدانىنداعى گولۋبينوۆكا اۋىلىنا جايناق باتىردىڭ ەسىمى بەرىلدى. ول جەردەگى ءمارمار تاقتايشاعا جازىلعان سارىباس اقىننىڭ جايناق تۋرالى ولەڭىندە:
«اباقتىڭ ۇلى جايناق-تى.
باتىرلىعىن ايتايىن –
قىلىشىن تاسقا قايراپتى.
شەشەندىگىن ايتايىن –
بۇلبۇلداي ءتىلى سايراپتى.
قولى كۇشىن ايتايىن –
اركىمنىڭ ءجايىن ويلاپتى» – دەلىنگەن.
جەتىسۋ ەنتسيكلوپەدياسىنداعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جايناقتىڭ ۇلى جانسەركە دە (1839-1912 جج) اكەسى سياقتى بي, بولىس بولعان. 1865 جىلى پاتشالىق رەسەي ۇكىمەتى قازاق دالاسىنىڭ جەتىسۋ ولكەسى مەن وڭتۇستىك ءوڭىرىن تاشكەنتكە دەيىن ءوز قۇزىرىنا ەنگىزىپ العاننان كەيىن, جاڭا اكىمشىلىك جۇيە ەنگىزۋ قارساڭىندا الاتاۋ وكرۋگىندە رۋلاستىق نەگىزدە بولىستىقتار قۇرىلا باستايدى. سول جىلى ايت-قىستىق رۋى بولىسىنىڭ باسقارۋشىسى بولىپ جانسەركە جايناقوۆ سايلانادى. ول اكەسى جايناق ءبيدىڭ ەرلىك جولىن, ەلدىك ءداستۇرىن جالعاستىرىپ, 1865-1891 جىلدار ارالىعىندا – 24 جىل ايت بولىستىعىن باسقارادى. جانسەركە رايىمبەك اۋدانى سۇمبە اۋىلىنا ءبىر اۋىل ۇيعىرلاردى كوشىرىپ الىپ كەلىپ, جايىلمانىڭ جازىعى دەگەن جەرگە ەگىن سالدىرىپ, وسىلايشا حالىقتى وتىرىقشىلىققا باۋلىعان. ەل باسقارۋداعى قىزمەتى ءۇشىن جانسەركە جايناق ۇلىنا پودپورۋچيك شەنى بەرىلگەن. ول 3-دارەجەلى اۋليە ستانيسلاۆ وردەنىمەن, اننا لەنتاسىنا ىلىنگەن كىشى التىن مەدالمەن جانە بىرنەشە رەت 2,3-دارەجەلى شاپاندارمەن ماراپاتتالعان. ءوزى بولىس بولعان وڭىردەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قاجىلىققا بارعان.
اتالارىمىزدىڭ بي, باتىر بولىپ, ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەنىن ءبىلىپ ءجۇرۋ قانداي باقىت. اتا-باباسى تۇرماق, شىققان تەگىن بەرگى اتالارىنان قايىراتىندار سانى دەندەپ كەلەدى. ۇلكەن اتالارىن ايتپاسا, ولاردى اجىراتۋدىڭ ءوزى قيىن. سوندىقتان دا قازەكەم «اتادان پۇل قالعانشا, ۇل قالسىن» دەگەن ۇلاعات تاراتقان. ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ۇلىقتايتىن وسى قاعيدا. بۇگىنگى بالالارىمىز وسى ءسوزدىڭ قادىرىنە جەتسە, قازاق بالاسىنىڭ بەسىگى تۇزەلسە, ەل ەڭسەسى بيىكتەي بەرەرى ءسوزسىز.
نازگۇل نۇسىپقوجا
الماتى
سۋرەتتە: البان بيلەرى جايناق (ورتادا), ادامقۇل (وڭ جاقتا) جانە تەزەك سۇلتاننىڭ ءتىلماشى. پ.م.كوشاروۆتىڭ سۋرەتى. 1857 جىل