پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنا قاتىستى مالىمدەمەسىمەن جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىن زور ىنتامەن تانىسىپ شىقتىم. وپتيميستىك اسەر الدىم. جاڭا جاعداي, جاڭا مىندەتتەر, جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن ۇمىتتەر تۋرالى ويلانۋعا تۋرا كەلدى.
ەلباسىنىڭ وسىنداي جولداۋلارىمەن, ءار كەزدەگى ۇلاعاتتى سوزدەرىمەن, جۋىردا جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى ەڭبەگىمەن تانىسا وتىرىپ, ءبىز ەلىمىزدىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانداي تاريحي جەتىستىكتەرگە جانە قانداي دارەجەگە جەتكەنىن ءبىلىپ, زور ماقتانىش سەزىمىنە بولەنەمىز.
ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق سوزدەرىندە, جىل سايىنعى حالىققا جولداۋلارىندا زامان تالابىن ءدوپ باسىپ تانىپ, دۇنيەدەگى وزگەرىستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە قالاي دايىن بولۋدىڭ, ولارعا لايىقتى جاۋاپ بەرۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ كەلەدى.
قوعام دامۋى قايشىلىقسىز, قيىندىقسىز جۇزەگە اسپايدى. كەيبىرەۋلەر سولارعا تاپ بولسا, ابدىراپ, نە ىستەرىن بىلمەي قينالادى. ءبىزدىڭ كوشباسشىمىز بولسا, سونداي كۇردەلى شاقتا شيرىعىپ, قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستايدى, حالىققا, كادرلارعا, بارلىق قازاقستاندىقتارعا سەنىم ارتادى.
تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى 26 جىلدا ءبىز ءارتۇرلى داعدارىستى باستان كەشتىك. ولاردى جەڭە بىلدىك. الدىرماي-شالدىرماي, ءوز جولىمىزبەن دامىپ كەلەمىز.
ەلباسىنىڭ ءجيى قولداناتىن سوزدەرىنىڭ ءبىرى – مۇمكىندىكتەر تۋرالى. وسى جولداۋدىڭ دا ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» دەپ اتالۋى تەگىن ەمەس. كەڭ-بايتاق, كولەمدى اۋماعى بار, تابيعي رەسۋرستارعا باي, كوپۇلتتى ەلدە مۇمكىندىك از دەپ ەشكىم ايتا الماس.
قازاقستاننىڭ جاسامپازدىق دامۋ جولىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى ەڭبەگىندە ەلباسى: «تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنىڭ باستى تاعىلىمى مىنادا: كەز كەلگەن تىعىرىقتان جول تاۋىپ, كەدەرگىنى مۇمكىندىككە, تاۋەكەلدى تابىسقا اينالدىرىپ, ەڭ اسقاق ارمانعا قول جەتكىزۋ اركىمنىڭ ءوز قولىندا...» – دەپ جازادى.
بيىلعى جولداۋدى رەتىمەن جۇزەگە اساتىن ىسكە باسشىلىق دەپ قابىلداۋعا ابدەن بولادى.
جولداۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى – ەلىمىزدى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلى ەكونوميكا زامانىندا قالاي دامىتۋعا بايلانىستى. وسىعان وراي جولداۋدا تاياۋ جىلداردا اتقارىلاتىن ون نەگىزگى جانە ناقتى مىندەت بەلگىلەنگەن. بۇلار: اگروونەركاسىپ كەشەنىن, قۇرىلىس پەن كوممۋنالدىق سەكتوردى كەڭىنەن يندۋستريالاندىرۋ جانە جاڭعىرتۋ, كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ, قارجى سەكتورىن «قايتا جاڭعىرتۋدىڭ» تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋقىمدى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارى جانە باسقا مىندەتتەردىڭ ءبارى دە ناقتى جانە ماڭىزدى. بۇلاردىڭ ءبارىن تاراتىپ ايتۋ ءبىز سياقتى گۋمانيتارلىق سالا وكىلدەرىنە وڭاي سوقپايدى. سوندىقتان وزىمىزگە جاقىن, ءوزىمىز اينالىسىپ جۇرگەن مىندەتكە, جاڭعىرۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى تۋرالى ءسوز بولاتىن جەتىنشى مىندەتكە توقتالۋدى ءجون كوردىك.
قانداي كۇردەلى مىندەت, عاجاپ يدەيا بولماسىن, ولاردى جۇزەگە اسىراتىن ادامدار, ماماندار.
جاڭا زامان تالابىنا ساي بولاتىن, ەل الدىنداعى كۇردەلى مىندەتتەردى ويداعىداي ورىنداي الاتىن ادام قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سۇراق تۋادى. بۇعان ەلباسى جولداۋىنداعى مىنا سوزدەرمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى: ء«وزىنىڭ تاريحىن, ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلەتىن, سونداي-اق زامانىنا لايىق, شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن, وزىق ءارى جاhاندىق كوزقاراسى بار قازاقستاندىق ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ يدەالىنا اينالۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسىنداي تۇلعانى قالىپتاستىرىپ ءوسىرۋ ءۇشىن قوعام دا, اتا-انا دا, ۇستازدار قاۋىمى دا, ەڭبەك ۇجىمى دا, ادامنىڭ ءوزى دە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
جەتىنشى مىندەتتە ەلباسى ء«بىلىم بەرۋ ىسىندە ءوزىمىزدىڭ وزىق جۇيەمىزدى قۇرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت» دەپ اتاپ كورسەتتى. ءبىز بۇل سالادا دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن, حالىقارالىق ستاندارتتاردى پايدالانىپ كەلەمىز. ءبارى بىردەي بىزگە ۇيلەسە بەرمەيتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. پرەزيدەنت, مەنىڭ ويىمشا, وسىنى مەڭزەپ وتىر. ءبىر نارسەگە نازار اۋدارعىم كەلەدى. ءبىز جاپپاي تەستىلەۋ ەمتيحانىن ەنگىزدىك. تەست ارقىلى ستۋدەنتتىڭ ءبىلىمىن, وندا دا جاتتاندى ءبىلىمىن انىقتاۋعا بولادى, بىراق ونىڭ ءبىلىمدى قالاي يگەرگەنىن, نە تۇسىنگەنىن بايقاي المايمىز. پەداگوگيكادا ماڭىزدى نارسە – ءتۇسىنۋ عوي. وقىتۋشىنىڭ الدىندا وتىرىپ, اۋىزشا جاۋاپ بەرۋ ءبىر بولەك, كومپيۋتەردىڭ الدىندا وتىرىپ, تەست سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءبىر بولەك. ەمتيحان دا تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى. وقىتۋشىنىڭ, ۇستازدىڭ سۇراقتارى عانا ەمەس, بۇكىل بولمىسى, كوزقاراسى, ىقىلاسى, تۇسىنىگى – ءبارى تاربيەلىك ءرول اتقارادى. جاڭادان باس تارتۋعا بولمايدى, بىراق ونى ءوزىمىزدىڭ قالىپتاسقان داستۇرىمىزگە لايىقتى ەتىپ قابىلداۋىمىز كەرەك. قازىرگى باكالاۆرياتتاعى, ماگيستراتۋراداعى ءبىلىمنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى – وسى.
جولداۋدا «بالالاردىڭ ەرتە دامۋى ءۇشىن ءوز بەتىنشە وقۋ ماشىعى مەن الەۋمەتتىك داعدىسىن دامىتاتىن بىرىڭعاي ستاندارتتارىن ەنگىزۋ قاجەتتىگى» تۋرالى ءسوز بولادى. «سامووبرازوۆانيە» – «وزدىگىنەن وقۋ» دەگەن ءسوز بار. كىم مەكتەپتەگى, ۋنيۆەرسيتەتتەگى بىلىممەن شەكتەلىپ قالادى؟ كۇن سايىن ءبارى وزگەرىپ, جاڭارىپ جاتىر. مەكتەپ تە, ۋنيۆەرسيتەت تە مەنىڭ ويىمشا, ومىرگە, ماماندىققا قاجەتتى ءبىلىمنىڭ نەگىزىن بەرەدى. وزدىگىنەن وقىپ, ىزدەنىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ قاي كەزدە دە قاجەتتىلىك بولعان. ءبىز ابايدىڭ تۇسىنىگىنە تاڭعالامىز. ينستيتۋتتا ول وقىعان جوق. وزدىگىنەن وقىپ, ءوسىپ جەتىلدى. ەلباسى «بالالاردىڭ ەرتە دامۋى ءۇشىن» دەپ ورىندى ايتىپ وتىر. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, ادام قابىلەتتەرىنىڭ 80 پايىزى بەس جاسقا دەيىن قالىپتاسادى ەكەن. فيلوسوفيادا «سوتسياليزاتسيا» دەگەن ۇعىم بار: جاس جەتكىنشەكتى مادەنيەتكە باۋلۋ, قوعامدا, ۇجىمدا ءومىر سۇرۋگە, ەڭبەك ەتۋگە, قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۇيرەتۋ. بالا وتباسىندا ەمىن-ەركىن ءوزىمشىل بولىپ ءوستى. ەرتەڭ مەكتەپكە بارعاندا ونى باسقا بالالارمەن, ۇستازدارمەن ءتىل تابىسۋعا, ءبىرىن ءبىرى سىيلاپ, بىرىمەن ءبىرى ساناسىپ ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتۋ كەرەك. بالالاردىڭ الەۋمەتتىك داعدىسىن قالىپتاستىرۋ – ولاردىڭ وزىمشىلدىگى مەن ۇجىمشىلدىعىن ۇشتاستىرا تاربيەلەۋ. «ادام كۇنى اداممەن» دەپ قازاق تاۋىپ ايتقان.
پرەزيدەنت جولداۋىندا «پەداگوگتاردى وقىتۋ جانە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جولدارىن قايتا قاراۋ كەرەك» دەپ كەڭەس بەرەدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارىپتى: «مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ تۋرالى». بۇل كۇردەلى ءارى كەشەندى ماسەلە. قوعامدا مۇعالىمدەردىڭ, ۇستازداردىڭ ءرولى, ستاتۋسى جوعارى بولۋى كەرەك. بۇدان قوعام دا, اتا-انا دا, شاكىرتتەر دە, ۇستازدار دا ۇتادى. بولاشاق – جاستاردا. سول جاستاردى تاربيەلەيتىن ەڭ الدىمەن ۇستازدار.
ءۇندىستاندا, قىتايدا, جاپونيادا ۇستازدار ەرەكشە قۇرمەتتەلەدى. «تسزى» دەسە, «گۋرۋ» دەسە, «سەنسەي» دەسە, ۇستاز دەگەن سوزدەر بالا تۇگىل, ۇلكەندەر ءيىلىپ سالەم بەرەدى. جاپوندار: «سەنسەيدىڭ كولەڭكەسىن باسىپ كەتپە» دەپ ايتادى ەكەن. مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى ونىڭ وزىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. مۇعالىم ءوزىن شاكىرتتەرگە دە, اتا-انالارعا دا, باسقالارعا دا سىيلاتا, مويىنداتا ءبىلۋى كەرەك. بۇعان ول ءوز ىسىنە ادالدىعىمەن, بەرىلۋىمەن, بىلىكتىلىگىمەن, تاجىريبەسىمەن, ۇلگىلى مىنەز-قۇلقىمەن, ىقىلاسىمەن قول جەتكىزە الادى.
ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەز كەلگەن سىناققا, وزگەرىسكە ءازىر, جاڭاشىل بولۋى ماڭىزدى ەكەنى اتاپ كورسەتىلەدى. مۇعالىمنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن ايتارلىقتاي كوبەيتۋ كوزدەلەدى. مۇعالىمدەردى ۇدايى ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بۇل دا ماڭىزدى.
ءبىر ماسەلەگە توقتالۋدى ءجون كوردىم. كەز كەلگەن ادام, مەنىڭ ويىمشا, پەداگوگ بولا المايدى. بۇعان كاسىبي بىلىمنەن باسقا ەرەكشە قاسيەتتەر كەرەك. پەداگوگ شاكىرتىن ءوز بالاسىنداي كورۋى كەرەك. پەداگوگقا ەرەكشە تۇيسىك, اڭعارعىشتىق قاجەت. بالانىڭ بىلىمىمەن بىرگە تۇسىنىگىنە ءمان بەرۋ كەرەك. جاتتاندى بىلىممەن شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. فيلوسوفيادا قاعيدا بار: «ابستراكتى اقيقات جوق, اقيقات ارقاشاندا ناقتى» دەگەن. اڭگىمە ءبىلىمدى پايدالانا بىلۋدە. قازىر بارىمىزدە دە ءبىلىم جەتەدى. ال سول ءبىلىمدى ءبىز قالاي پايدالانىپ ءجۇرمىز؟ پەداگوگ شاكىرتتى العان ءبىلىمىن ىسكە اسىرۋعا ۇيرەتۋ كەرەك. ءۇيىپ-توگىپ ءبىلىم بەرگەننەن پايدا جوق, ەگەر ەرتەڭ ول پايداعا اسپايتىن بولسا.
ەلباسى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ساپاسى تۋرالى مالىمدەپ قانا قويماي, سوعان قول جەتكىزۋدىڭ جولدارىن تۇگەل قامتىعان. مىسالى, بىزدەگى وقۋشىلار جۇكتەمەسىنىڭ تىم جوعارى بولىپ وتىرعانىنا, ونى تومەندەتۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە توقتالىپتى. جاڭاعى ايتقانداي, ماسەلە ءۇيىپ-توگىپ ءبىلىم بەرۋدە ەمەس, ءبىلىمنىڭ ناقتىلىعىندا, وزگەرىپ جاتقان ومىرگە بەيىمدىلىگىندە.
وسىمەن بايلانىستى جولداۋدا تاعى ءبىر ماسەلەگە كوڭىل بولىنگەن ەكەن: ء«بىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن وقىتۋ ساپاسىن كۇشەيتۋ كەرەك». جاستاردى جاڭا تەحنولوگيالىق قالىپقا دايىنداۋ ءۇشىن وسى عىلىمداردى يگەرۋ اسا قاجەت. سونىمەن بىرگە بۇل سالاداعى بىلىمدەر ىسكە اسۋعا وزىنەن ءوزى سۇرانىپ تۇرادى. مەن فيلوسوف رەتىندە گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ءرولىن كەمىتەيىن دەپ وتىرعانىم جوق. بۇلار تياناقتى تاربيەنىڭ نەگىزى عوي. ماتەماتيكا دا, جاراتىلىستانۋ دا بارلىق ماماندىق يەلەرىنە, تىلشىلەرگە دە, ادەبيەتشىلەرگە دە, تاريحشىلارعا دا, فيلوسوفتارعا دا قاجەت.
جولداۋدا ء«بىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ» تۋرالى ايتىلعان. باسەكەلەستىك – نارىق زاڭى, ءوسۋ زاڭى. ول يننوۆاتسيالارعا جول اشادى. ۇستازداردى, عالىمداردى كۇندەلىكتى قىزمەتىمەن شەكتەلمەي وسۋگە, ىزدەنۋگە, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇدايى تولىقتىرىپ وتىرۋعا يتەرمەلەيدى. عۇمىر بويى وقيتىن, ىزدەنەتىن كىم دەسەك, ول – ۇستاز دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىك.
تىلەكجان رىسقاليەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ورال