ءسوز – ۇعىم. ۇعىم تانىمدى قالىپتاستىرىپ, تانىم تۇتاس ويلاۋ جۇيەسىن تۇزەدى. سوزىنە قاراپ وتىرىپ جەكە ادام عانا ەمەس, ءبىر ۇلتتىڭ دا ويلاۋ جۇيەسىنە ءۇڭىلىپ كورۋگە بولاتىن سەكىلدى. قازاقتىڭ ماقال-ماتەل, قارا ولەڭى, قىسقاسى, جالپى اۋىز ادەبيەتى ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ كورسەتكىشى ىسپەتتى. وعان, ارينە, مۋزىكاسى قوسىلادى. اڭگىمەمىز ءان توڭىرەگىندە بولعان سوڭ, كلاسسيكالىق اندەر ءسوزىنىڭ تابيعاتى جونىندە وتە وزەكتى ساناعان ويىمىزدى قىسقاشا عانا ايتا كەتسەك.
قازاق ءسوزىنىڭ كوزگە الدىمەن تۇسەر ءبىر ەرەكشەلىگى – استارلىلىعى. ول قاسيەت قارسى جاقتىڭ دا سول استاردى قاپىسىز ءتۇسىنۋى سەبەپتى, ءتىپتى دە جەتىلە تۇسكەن. «قىزىم ساعان ايتام, كەلىنىم سەن تىڭدا» دەڭگەيى ۇلتتىڭ ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ۇشقىر, بويىنداعى ءسوز قۋاتىنىڭ كۇشتى, تۇيسىكتىڭ سونشالىقتى سەزىمتالدىعىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىنىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا جالاڭاش ءماتىن جوق. سوزدەردىڭ ءمانى ادام بويىنداعى نەبىر قالتارىس, بۇلتارىس سانا سەزىمىنە سوقپاي وتپەيدى. بۇل سوزدەر سول سەزىم تۇيسىكتەردى ۇنەمى شىنىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ وتىرادى. وسىدان ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى (فورماسى) قالىپتاسادى. ول فورما – وتە الۋان قىرلى, سان تاراۋلى, كەز كەلگەن جەردەن وزگە ماعىنادا ويلاپ ۇلگەرەتىن, تۇيىققا تىرەلمەي شىعار جول تابا بىلەتىن امبەباپ ويلاۋ فورماسى. ەندى مۇنان ۇلكەن ماسەلە تۋىندايدى. قاراڭىز!
«ادام جول تاپپاي اداسپايدى, وي تاپپاي اداسادى» دەيدى اتاقتى جىراۋ الماس الماتوۆ. وي تۇيىققا تىرەلىپ شىعار جول تاپپاعاندا ادام ءوزىن ولىمگە تىرەيدى ەكەن. فيزيكانىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا ەلەكتر جۇيەسىنەن شىعاتىن ءورتتىڭ ەكى سىمنىڭ قىسقا تۇيىقتالۋىنان بولاتىن سەكىلدى, ادامنىڭ ءوزىن ولىمگە يتەرمەلەۋى سول ويدىڭ تۇيىقتالۋىنان بولاتىنى تۋرالى عالىمدار كوپتەگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تۇجىرىمدامالار جاساعان. مۇندايدا, ءبىزدىڭ قوعامدا كەيىنگى ۋاقىتتا قانشاما ورىمدەي جاستاردىڭ ءومىرىنىڭ قىرشىنىنان قيىلىپ كەتىپ جاتۋىنا بۇگىنگى جالاڭ ءسوز, جالعان ىرعاققا قۇرىلعان ەسەر اندەردىڭ دە كەسىرى جوق دەپ ايتا الامىز با؟
«سەن مەنى ىزدەمە», «اققايىڭنىڭ تۇبىندە جىگىت پەن قىز كەزدەستى», «نە دەگەن بىتپەيدى, ايتپاشى وكپەڭدى, ساعان نە جەتپەيدى؟», «قاتەلىكتەرىمدى مەنىڭ تۇسىنە الساڭ كەشىر» دەگەن سەكىلدى تاقىرعا تۇسكەن تارىداي تاقىلداعان سوزدەر جاستار جانىن جالاڭاشتاپ, ادامي سەزىمدەرىن سەمدىرىپ, تۇيسىكتەرىن تۇمشالاپ جاتقانىن بايقاي الدىق پا؟ ءتۇزۋ بارىپ ءتۇزۋ كەلەتىن جول سەكىلدى قاتىپ قالعان سوزدەر ولاردىڭ ساناسىن ءبىر ماسەلەگە تاپ كەلگەندە ەركىن ويلاي المايتىن, كەلەسى ءبىر جاعىنان شىعار جول تاۋىپ كەتە المايتىن, ءومىردىڭ ءيىرىم-قايىرىمىنا يكەمسىز, قاۋقارسىز كۇيگە تۇسىرۋدە. ال, ءبىز قىزىعىپ ايتا بەرەتىن اتالارىمىزدىڭ ءىرى مىنەزى, كەڭ كىسىلىگى, قاندايدا ءبىر جاعدايعا تاپ كەلگەندە اسپاي-ساسپاي اينالىپ وتەر جول تابار ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىر سەبەبى وزدەرىنىڭ اندەرىندەي استارلى, كەڭ, ەركىن ويلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرعان قازاقى ءسوزدىڭ تابيعاتىندا جاتقان جوق پا؟ بۇل ءاننىڭ سوزىنە بايلانىستى جاعى عانا. ونىڭ ارعى جاعىنداعى قارا ولەڭ, اۋەننىڭ اڭگىمەسى بولەك...
كەزىندە كومپوزيتور, مۋزىكاتانۋشى حاسەن قوجا-احمەت «قازاق اندەرى قالاي كوسموپوليتتاندى؟» دەگەن ماقالا جازىپ, گەنەتيكالىق جادىمىزعا جات ىرعاقتاردىڭ جاپپاي ەتەك الۋىن تايعا باسقان تاڭباداي كورسەتە وتىرىپ, «بۇل جاعدايىمىزدى تۇزەۋگە كىرىسپەي رەنجىپ, ب ۇلىنگەن كۇيى بۇك ءتۇسىپ جاتا بەرۋ, ءتۇبى, قازاقتى ۇلتتىق سۋيتسيدكە اكەلەتىنى انىق» دەپ جازعان ەدى. وندا مۇنداي جات مۋزىكانىڭ ۇلتتىق سويلەۋ قۇرىلىمى مەن ىرعانىن دا تانىماستاي وزگەرتەتىنىن دايەكتى دالەلمەن شەگەلەپ تۇرىپ ايتقان. بۇگىن ءبىز سول تۇسقا دا كەپ قالعاندايمىز. كەشەگى مەن بۇگىنگى ءاننىڭ ءسوزى سازىن قوسا تالداپ, ونىڭ ادام جانىنا, ويلاۋ جۇيەسىنە اسەرىن عىلىمي تۇردە جىلىكتەپ تۇرىپ الدىعا تارتار ارناۋلى ەڭبەكتەر كوپتەپ جازىلسا, وسى ايتىپ وتىرعان ويىمىزدىڭ اقيقاتىنا كوپ ادامنىڭ كوزى جەتەرى ەدى...
ەڭ ءبىر وكىنىشتىسى, كلاسسيكالىق ءان مەن كۇيدى قالاي ايتقىسى كەلسە, قالاي تارتقىسى كەلسە سولاي تارتىپ ونىڭ اۋەلگى تابيعاتىنان مۇلدە الىستاتىپ جۇرگەن ءوز ونەرپازدارىمىزدى ۇلتتىق ونەردىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە تانيتىن بولدىق. جانعالي كۇيشى ايتپاقشى, كۇيدى قازىر كوزبەن تىڭدايتىن كۇيگە تۇستىك. بار شەبەرلىگى – جىلدامدىعى! ونىڭ باسقا مىڭ بوياۋ, تولعانىسىن ءوزى دە, وزگە دە سەزبەيدى. ولارعا بىردەڭە ايتساڭ «سۇرانىسقا قاراي, قازىر جۇرت ونى قابىلدامايدى» دەيدى. قابىلداماسا ونى بۇلدىرمەي, ءوزىڭ كۇي شىعارىپ تارت, ءوزىڭنىڭ قابىلداناتىن ءانىڭدى شىعارىپ ايت. ال, عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ۋاقىتتىڭ قانشاما داۋىلى مەن جاۋىنىنا ۇشىراپ, قانداي قاعاجۋ كورسە دە تاستى جارىپ كوكتەگەن كۇرەڭ توبىلعىداي ءان مەن كۇيىمىزدىڭ قۇلاعىن ءوز بىلگەنىنشە شۇنتيتا بەرۋگە ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق. پايدالان, بۇلدىرمە! وتپەسە, تۇرسىن, تيمە! كەلەشەكتە ءدال سول تۇپنۇسقاعا قايتا ورالار ۋاقىت كەلەدى. بۇل ويىمىزدى «اۋەن جۇمباعى» تاقىرىبىندا ارى قاراي جالعايتىن بولامىز.
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»