«ۇشقان ۇيا» ۇلاعاتى

بالا قيالى ول كورگەندەرى­نەن كولەمدى وي ءتۇيىپ جاتپاي­دى. قايتا ۇزىك-ۇزىك ءۇمىتتىڭ وزىنەن راقات سەزىمگە بولەنە بەرەدى. ءدال قازىر مەنىڭ كوز الدىمدا سوناۋ ءسابي كەز­دەگى قىزىق پەن قۋا­نىش­تىڭ ەلەس­تەرى تۇيدەك-تۇيدەك جاڭعى­رىعىپ, جانىمدى جاي تاپتىرماي وتىر».

باۋكەڭنىڭ وسىناۋ تەبىرەنىس­كە تولى كوڭىل كۇيى مەنىڭ جان دۇ­نيەم­دى زىلزالاعا سالىپ وتىر دە­سەم, ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىنان نە­مە­سە ءتاتتى-دامدىسىنەن اۋزى ۋىل­عان ءبىراز ادامدار كەكەسىنمەن سۇ­لە-ساپا, قىجىرتا قابىلدارىنا كۇمان­دانبايمىن.

بالعىن بالالىق شاعىن وت­كەن عاسىردىڭ 20-50-ءشى جىلدار ارالىعىنداعى قان-قاساپ قىر­عىندار مەن اشارشىلىقتا, ۇرەي مەن كىرىپتارلىقتا, اشتىق پەن جوق­شىلىقتا وتكىزگەن باقىتسىز ۇرپاقتىڭ قيانعا قۇلاش ۇرار اسەرشىل پەرىشتە سەزىمگە بولەن­گەن قىمباتتى ەستەلىكتەرى, اري­نە, تاپشى بولدى. ال بۇگىنگى جاس­تار­دىڭ بولاشاعىنا الاڭداعان باۋكەڭنىڭ: «ەرتەكسىز وسكەن بالا – رۋحاني مۇگە­دەك ادام. ءبىزدىڭ قازىرگى بالا­لارى­مىزعا اجەلەرى نە شەشە­لەرى ەرتەك ايتا بەرمەيدى. سودان قور­قام, مەنىڭ قازىرگى كەلىن­دەرىم نەمە­رەلەرىمە بەسىك جىرىن اي­تا بىلمەيدى. بەسىكتە جات­قاندا قۇلا­عىنا اناسىنىڭ ءالدي ءانى سىڭ­بەگەن بالانىڭ كوكى­رەگى كەرەڭ بو­لىپ قالماسا دەپ قور­قامىن», دەپ قاۋىپ ەتۋگە تولىق قاقىسى بول­عانىن ەندىگى جەردە دالەلدەپ تىراش­تانۋدىڭ ءجونى بولماس.

ەل قامقورى, ۇلت جاناشىرى باۋكەڭدەردىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرىن جادىندا جاڭعىرتقان ن.نازارباەۆ «بو­لاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭ­عىرۋ» اتتى حالقىنا ارناۋ ءسوزىن ء«ححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى» تولعانىسپەن باس­تاعانى تەگىن ەمەس ەدى. «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇر­لەرگە شەكەدەن قارا­ماۋعا ءتيىس. كە­رىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىن­بەي وتكەن وزىق داس­تۇرلەردى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ ما­ڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى... بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بو­لا­شاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلە­سىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادى­نىڭ تۇعىرناماسى.

مەن حالقىمنىڭ تاعىلىمى مول تاريحى مەن ىقىلىم زامان­نان ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇلت­تىق سالت-ءداستۇرىن الداعى وركەن­دەۋ­دىڭ بەرىك ءدىڭى ەتە وتىرىپ, ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن, بولاشاققا سەنىممەن بەت الۋىن قالايمىن».

اتا داستۇردەن, انا-اجە قۇ­شا­عىنان اۋلاق ءوسىپ ەرجەتكەن, سونىڭ سالدارىنان كۇن ساناپ كو­بەيىپ بارا جاتقان كوكەك اكە-شە­شەلەرمەن جانە تاسباۋىر, ءوزىم­شىل, قاتىگەز دە اياۋدى بىلمەيتىن ۇرپاقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. ەۋروپا مەن امەريكانى ءپىر تۇتىپ, «ادام قۇقىن» جالاۋلاتقان ساياسات­كەرسىماقتار وسىنداي سىن ساعات­تاردا دا قانى سورعالاعان شىن­دىقتى مويىنداعىسى كەلمەي دالباسالاپ, قايداعى ءبىر ء«جاسوسپىرىم بالالار قۇقىعىن قورعاۋ», «جالعىز باستى انالار قۇقىعىن قورعاۋ» جانە گەندەرلىك ساياساتتى قولداۋدى جالاۋلاتىپ, ۇيدەن, بالا-شاعا تاربيەسىنەن اۋلاقتاتىپ, باياعى «قىزىل وتاۋدان» جۇلقىنىپ شىق­قان كۇلتايلار مەن المالاردى مىن­بەلەر مەن مارتەبەلى ورىندارعا سۇيرەلەگەننەن نە تابارىمىزدى ويلاعان كىم بار؟

وسىلاردىڭ, تاعى باسقا دا الەۋ­مەتتىك, تىلدىك, دىلدىك جانە دىن­دىك ازعىنداۋلاردىڭ كەساپاتى قورقىنىشتى-اق. وسىندايدا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وكى­نىش پەن وكپە-رەنىشكە تولى جو­عارىداعى بازىناسى, ۇلتقا, وتاعالارى مەن وتانالارىنا ايتقان اماناتى ەسكە ءتۇسىپ, باتىر باۋكەڭدى ۇلتتىڭ – قازاقتىڭ قام­قور دا باتا­گوي اتاسى بولعانىن ءالى تولىق ءتۇسى­نىپ, تانىپ, اس­پەت­تەي الماعان ەكەنبىز-اۋ دەپ قىن­جىلعانداي بولادى ەكەنسىڭ.

باۋكەڭە تاعدىر سىيلاعان جاۋىنگەرلىك-قولباسىلىق ءھام شى­عار­ماشىلىق عۇمىردىڭ سون­­شاما ماعىنالى دا جەمىستى بولۋى­نىڭ ىشكى سەبەپتەرى مەن قاي­­نار كوزدەرىنە نازار اۋدارار بول­ساق, بالا باۋكەڭنىڭ سۇيىكتى اجەسى قىزدىعوي مەن يماش اتا­نى, مومىش پەن ناعاشىسى سەرىك­باي­لار باستاعان اسا كورگەندى, تار­بيە­لى, ايرانداي ۇيىعان تاماشا ناق قازاقى وتباسىن – قىرانداردى كوككە سامعاتقان قاستەرلى ۇشقان ۇياسىنىڭ قاسيەتىن اتايمىز.

باۋىرجان مومىش ۇلى دەگەن ۇلى تۇلعاعا ءتان ءومىر شىندىعى بار بولمىس-بىتىمىمەن ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى دەيتىن قازاقى فيلوسوفيادا جاتقانىن, اتا-اجە, اكە-شەشە, ناعاشى جۇرت دەيتىن ءۇش تۇعىرعا بارىپ تىرەلەتىنىن ءالى كۇنگە سەزبەيتىن ءتارىزدىمىز.

باتىر باۋىرجان ءوزىن دە, اكەسىن دە, جاراتۋشى اللانى دا اتاسى يماش پەن اجەسى قىز­دى­عويدىڭ بەسىك جىرىمەن, كۇن­دەلىكتى ۇلگى-ونەگەگە تولى پاراساتتى اقىل-كە­ڭەس­­تەرىمەن, ناقتىلى ءىس-ارەكەت­تەرى­مەن قوردالانعان يماني ءتالىم-تاربيەسى ارقىلى تانىپ-ءبىلىپ بارىپ قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ, ۇلت تورىنە كوتەرىلگەن بولاتىن.

ەندەشە «ۇشقان ۇيادان» الار تاعى­لىم, ۇلگى-ونەگەنىڭ بۇگىنگى ءار ەل­دىڭ دوگمالىق پەداگوگي­كا­سى مەن ءتالىم-تاربيەسى دەگەندەرگە ەلىك­­تەپ-سولىقتاعان رەفورما­شىل وقىمىستىلارعا, جىلدا اۋى­­­سىپ جاتاتىن شەنەۋنىك باس­­شى­­­لار­عا بەرەرى ۇشان-تەڭىز ەكە­نىن ولار­عا قالاي ۇقتىرامىز؟ «ۇشار ۇيا» تۇزەلمەي قازاقتىڭ تۇلە­مەيتى­نىن قاشان ۇعىنامىز, اعا­­يىن؟ مومىن­قۇلداي جەر-كوككە سىي­­ماي الا­سۇرىپ جۇرگەن البىرت جاستى تەز­گە سالىپ, ءجون كورسە­تەر سەرىك­باي­داي ءادىل دە قاتال ناعا­شى­لار­دىڭ جوقتىعىنان قازاق بالاسى شىنىمەن كەجەگەسى كەيىندەپ بارا جاتقانىن نەسىن, كىمنەن جاسىرا الامىز؟

قايران وقىماعان دانىشپان قىزدىقوي اجەنىڭ كۇن مەن اي, جەل مەن سۋ جانە جارقانات جونىندە نەمەرەلەرىنە ايتىپ بەرگەن اڭىز-ەرتەگىلەردىڭ ءتۇيىنىن باۋكەڭ اجەسى­نىڭ: «بالالارىم, جاقسىلىققا جا­مان­دىقپەن جاۋاپ بەرمەڭدەر. جاق­سىلىقتىڭ وتەۋى دە جاقسىلىق بولسىن» دەيتىن وسيەتىنەن ءوربىتىپ, ء«بىز وسىلاي ۇلكەندەردەن عيبرات الىپ ءوسىپ ەدىك. ال ۇلكەندەردىڭ ءار وسيەتى – ونەر مەن ونەگەنىڭ ەڭ شى­ڭى عوي», دەپ اسپەتتەيدى.

باۋكەڭ ۇشقان ۇيادان بۇگىنگى ۇرپاق الار تاعىلىمنىڭ ءبىر پاراسى اۋىل مەن اعايىن اراسىنداعى داۋ-دامايدى, تەلى مەن تەنتەكتى قا­لاي تەكتەپ قانداي شەشىم قا­بىل­داپ كەلگەنىنەن ءوربىپ جاتسا كەرەك.

ەگەر دە ءار اۋىلدا, ءار اۋلەتتە تەلى مەن تەنتەگىن تىيىپ, قاتاڭ جا­زا­لاي الاتىن سەرىكبايداي نا­عا­شىسى, باباستاي تۋعان ءىنىسىن «قاسقالاپ» ارالارىنان الاستاپ جىبەرە الاتىن نامىسقوي ازاماتتار بولعاندا بۇگىنگىدەي يمانسىز, ارسىز, اياۋدى بىلمەيتىن قاندى قول ۇرپاق تايراڭداپ جۇرە الماس ەدى-اۋ! ەندەشە قادىرمەندى باۋكەڭ اسا تەبىرەنىسپەن جازىپ كەتكەن مىنا جولداردى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. «مۇنى ەستىگەن باباس قايعىدان قاتتى كۇيىنىپ قاھارعا مىنگەن ەكەن. قاباشتىڭ شاشىن ۇستارامەن قىرىپتى. سونان سوڭ قۇيقاسىن ماڭ­دايىنان جەلكەسىنە دەيىن, وڭ سا­مايدان سول سامايىنا دەيىن تىلە­دى. باسىنا جارعاق تىماق, ۇستىنە اينال­دىرعان تون كيگىزەدى دە قولى­نا تاياق ۇستاتادى.

– ەندى قايدا بارساڭ وندا بار. سەندەي ارام اعايىننان ادال ارىم ارتىق, – دەپ تەرىس باتاسىن بەرىپ, قونىستان الاستاپ شىعارعان ەكەن.

ول زاماندا قارعىستىڭ اۋىرى «تەرىس باتا», جازانىڭ ۇلكەنى «قاسقا» ەتىپ ايگىلەپ, ەلدەن قۋىپ قاڭعىتىپ جىبەرۋ بولىپتى عوي».

تۋعان ىنىسىنە وسىنشا اۋىر جازا تارتتىرۋعا يتەرمەلەگەن نار­سە ۇر­لانعان ءبىر اتتىڭ كۇللى ءبىر اۋىل­دى «قاراقشىلار قونى­سى», «ۇرى­نىڭ ۇياسى», «الاياق­تار اۋى­لى» اتان­دىرۋى بولاتىن. ال بۇگىنگى باباستار بۇگىن­گى قا­باس­­تاردى شاشتارازدا وتىر­عان­­داي الدىنا الىپ وتىرىپ «قاس­قا­­لاپ» تۇرىپ ەلدەن الاستا­ماق تۇ­گىل, بەتىنە قاراپ سويلەي الا ما؟ ءوز كىناسىن مويىنداپ, «قاس­قا­­لان­­عان» كۇيىمەن ەلدەن كەتۋگە ءداتى مەن ۇياتى جەتكەن قا­باس­تار­­­دان اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟ ونىڭ ۇستىنە جاتجۇرتتا تەن­تىرەپ جۇر­­سە دە ۇرپا­عىنا ەلىن, جەرىن ۇمىت­­­تىرماي, ءۇرىم-بۇتاعىن تۋ­عان-تۋىس­­تارىمەن قاۋىشتىرعان ق­ا­باس­­­تاردان اينالىپ كەتپەيسىڭ بە؟!!

قازاقتىڭ باۋىرجاندار وسكەن ۇياسى الدەقاشان بۇزىلىپ, بەسىگى ادىرەم قالعان, مىنا «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» اپشىسىن قۋىرىپ, ەسىن شىعارىپ جاتقان زاماندا ۇلت­­تىق, مەملەكەتتىك يدەولوگيا تۇت­قا­­سىن ۇستاپ وتىرعان بيلىك يە­لەرى­­نىڭ پارمەندى ءىس-ارەكەتتەرى, ناقتى قام­قورلىعى اۋاداي قاجەت ەمەس پە؟

بۇگىنگى ءار قازاق انىق ەل بولامىن دەسە, باۋكەڭنىڭ «ۇشقان ۇياسىن» وقىپ, تاعىلىم-تاربيە السىن, ءار وتاعاسى مەن وتاناسى ءوز وتباسى, ۇرپاق تاربيەلەپ وتىرعان ۇياشىعى تۋرالى ويلانسىن دەگىم كەلەدى. 70 جىلدىق سوتسياليزمنەن نە تاپتىق, نەدەن ايىرىلدىق, ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋىمىز كەرەك بولادى.

باۋكەڭنىڭ «ايەل تەڭدىگى», «قالىڭ مال جويىلادى», «قىزدار سۇي­گەن جىگىتىنە شىعادى», دەگەن سوزدەردى قازاقتار قالاي قابىل­داعانى تۋرالى اسەرى دە بۇگىنگى ناقتى ءومىردى باسىنان وتكەرىپ وتىرعان ءار قازاقتى ويلاندىرسا كەرەك ەدى. باسقا ۇلكەن-كىشىلەر مەن قىزدار جاعىن بىلاي قويعاندا, قادىرمەندى قىزدىعوي اجەسىنىڭ اشۋ-ىزاعا تولى مىنا سوزدەرىندە تاريحي ءھام اقيقي شىندىق تا جاتقان سياقتى.

«قالىڭ مال دەگەن اتا-بابا­مىزدىڭ سالىپ كەتكەن جولى عوي, قاشاننان قالىپتاسقان كادەمىز ەمەس پە؟ ...قالىڭ مالسىز وزگە بوساعانى اتتاعان قىزدا قانداي قاسيەت بار دەيسىڭ؟ قۇنى جوق قىز­دى كىم سىيلاماق؟ ونداي قىز­دى بايلارى تەگىن الىپ, تەگىن قۋىپ جىبەر­مەي مە؟ ءوز اياعىمەن كەلىپ, ءوز اياعىمەن كەتتى دەگەن ءسوز بولماي ما؟».

مالىمەتتەرگە سەنەر بول­ساق, سوڭعى جىلدارى وتاۋ قۇرعان­دار­­دىڭ 49-51 پايىزى اجىراسىپ كەتەدى ەكەن, ال وتىرىپ قال­عان كارى قىز­دار مەن جالعىز باس­­تى جەسىرلەر جارتى ميلليون شاماسىن قۇرا­سا كەرەك. جات دىن­دەر جەتەگىندە جۇرگەندەر مەن شەتەل­دىكتەرگە كۇيەۋگە كەتىپ قاڭعىرىپ قالعاندار قانشاما؟ قازاق قازاق بولعالى كورمەك تۇگىلى اتىن ەستىمەگەن «تۇنگى كوبەلەكتەر» مەن قوناقۇي, ساۋنالاردا ءتانىن ساتىپ جۇرگەندەردىڭ سانىن كىم تۇگەندەپتى. سوندا ءبىزدىڭ كوزسىز ەلىكتەپ, وكپەمىز وشە ەنتىگە جۇرگىزىپ كەلگەن «ايەل تەڭدىگى» مەن گەندەرلىك ساياساتىمىزدىڭ قازاققا بەرگەنى مەن العانىنىڭ ارالىعىنداعى اسپان مەن جەردەي الشاقتىقتى كىم جويماق؟ باۋكەڭ­نىڭ قىزدىعوي اجەسىنشە ايت­ساق, «قۇنى جوق» قىزدى كىم سىيلاماق؟! ...ءوز اياعىمەن كەلىپ, ءوز اياعىمەن كەتىپتى دەۋگە ءماجبۇر بولمايمىز با؟ قازاقى سالت-ءداستۇردى, اتا-بابادان قالعان وتباسىلىق جول-جورالعىلاردى, ۇرپاق ءوسىپ-ونەتىن «ۇشقان ۇيانى» كوزگە ىلمەيتىن «وركەنيەتشىل زيالىسىماقتار» ۇلتتىق قا­دىر-قاسيەتىمىزدەن جۇر­داي ءدۇبارا­لاردىڭ ايانىشتى تاع­دىرىنا قالاي قارايتىنى ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. «بۇقا كىمدىكى بولسا, ونىكى بولسىن, بۇزاۋ وزىمدىكى» دەي­تىن حايۋاني تىرلىكتى قاناعات تۇتۋ­عا تۋرا كەلگەنى مە؟

توقال الۋدى, شەتەلگە بالا سا­تۋدى, جەتىمحانالار مەن قارت­تار ءۇيىن كوپتەپ سالۋدى زاڭ­داس­تىرعىسى كەلەتىن «قام­قورلار» بەي­ادەپ ءباسپاسوز تۇگىل, اراگىدىك پار­لامەنت مىنبەسىنەن داۋىس كوتە­رىپ جۇرگەنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

باۋكەڭنىڭ ءومىرىنىڭ كوبىن ور­مان­­داي تۇتاسقان سلاۆيان تەكتىلەر اراسىندا, قاتال اسكەري تارتىپپەن وتكىزگەن گۆارديا پولكوۆنيگىنىڭ ءتانتى ەتەر تاعى ءبىر قىرى – ونىڭ قايماعى بۇزىلماعان قازاقى سالت-داستۇرگە سونشاما جەتىكتىگى عانا ەمەس, تۋعان حالقىنا دەگەن ماحابباتى مەن ادالدىعى, ايرىقشا ىزەت-قۇرمەتى.

باۋكەڭنىڭ ء«يا, قازەكەم جاڭا كەلگەن نارەستەگە جان-تانى­مەن قۋانا دا بىلەتىن, قازاعا قالىڭ جۇرت بوپ قايعىرا دا بىلە­تىن حالىق قوي, شىركىن» دەگەن جۇرەك­جاردى ءسوزى وسىعان دەيىنگى قۋا­نىش پەن قاي­عىلى قازانى تۇيىن­دەپ, جاڭا مازمۇنعا جول اشادى.

باتىر باۋكەڭ قاي تاقىرىپقا بارسا دا تۋعان حالقىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن اسقاقتاتىپ, ەرەكشە تەبىرەنىسپەن توگىلتە جازادى. باتىر مەن بالۋانعا ارنال­عان مىنا جولداردى كەلەر كۇن­نەن ءۇمىتى زور قازاعىم قالاي قا­بىل­دارىن ءوزى بىلەر. قاۋىپ-قاتەرگە تولى ءومىر جولىندا قازەكەم «ۇنەمى... ەرلىكتى اڭسايدى. بيىككە قۇمارتادى, جە­ڭىسك­ە قۇلشىنادى. بۇل رەتتە حال­قىمنىڭ مىنەزى بايگەنىڭ ساي­گ ۇلىگىنە, دالانىڭ داۋىلپاز سۇڭ­قارىنا ۇقسايدى. ءار قازاقتىڭ ات دەسە العىر, قۇس دەسە ارقاسى قوزىپ تۇراتىنى دا سودان بولسا كەرەك. استىنداعى اتى ءۇشىن نەبىر قيامەتكە دە كونۋگە بار. «ول ەشقاشان اتسىز قالىپ «قۋ تومار» اتانعىسى كەلمەيدى».

«جۇيرىك ات اياعىنان قالادى», «سۇڭقار قاناتىنان قالادى. ەگەر جىگىت وسى ەكەۋىنەن دە ماقرۇم بولسا, وندا ول, ەر اتاۋلىنىڭ ساناتىنان قالادى, حالقىمىز وسىلاي نامىسقا تىرىسىپ وسكەن. ويت­كەنى «اتسىز ەر, قاناتسىز قۇس­پەن تەڭ», «جاياۋ قالساڭ جاۋ قو­لى­نا تۇسكەنىڭ, سان قورلىقتىڭ زا­پى­رانىن ىشكەنىڭ».

ق­ادىرلى زامانداستارىم, «ۇش­قان ۇيانى» وقي وتىرىپ, ودان تاپ­قان تاعىلىمدىق, تانىم­دىق وي-پى­كىرلەرىمدى وزدەرىڭىزبەن ءبولى­سىپ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارشا الاش پەر­زەنتتەرىن رۋحاني جاڭعىرۋعا شا­قىرعان ۇلاعاتتى سوزىنە قولداۋ كورسەتۋ بارشامىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز ەكەنىن تاعى دا قا­پەر­لەرىڭىزگە سالامىن.

الىمعازى داۋلەتحان,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى