تەك تامىرى ءبىر, ءدىنى ورتاق, ءسوزدەرىندە كوپ الشاقتىق جوق تۇركى ەلدەرى كەڭەس ءداۋىرى قۇردىمعا كەتكەننەن كەيىن بارىن جارقىراتىپ, جوعىن تۇگەندەۋمەن كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى, ەلوردادا ەكى كۇن بويى «تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسى» اتتى توعىزىنشى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا دەر ەدىك. بۇرىن مۇنداي القالى جيىندار ازەربايجان, تۇركىمەنستان, قىرعىزستاندا جالعاسىن تاپقان بولاتىن.
كونفەرەنتسيانى مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلەباەۆ اشىپ, بۇگىندە جەر بەتىندە 200 ميلليونعا جۋىق تۇركىلەر ءومىر سۇرەدى دەسەك, ولاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ تۇرعان ەڭ باستى ءرامىز – ول قاسيەتتى ءتىلىمىز. الايدا, نەبىر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەر بارىسىندا ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنداسۋىمىزعا, ءتىلىمىزدى مەيلىنشە بايىتىپ تۇرلەندىرۋگە مۇمكىندىك كوپ بولا قويعان جوق. مىنە, بۇگىندە سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, تۇركى الەمىنىڭ ءتىل مۇراسىن زەرتتەيتىن كەزەڭ دە كەلىپ جەتتى, دەپ حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ العا قويعان ماقسات-مىندەتىنە توقتالدى. بۇدان كەيىن تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيا جۇمىس توبىنىڭ توراعاسى نەزيح كۇلەيىن ءسوز الىپ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارقىندى دامۋى كەزىندە تەرميندەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سول سەكىلدى تۇركيانىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيا باسقارۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى كوراي وزەر ءوز مەملەكەتىندەگى اقپاراتتىق ۇيىمنىڭ جۇمىسى تۋرالى وي قوزعاپ, كىرمە سوزدەر نەگىزىندە قالىپتاسقان تەرميندەردى العا تارتىپ, قازىر 40 جۇمىس توبى بارىن, ونىڭ جەتەۋى ماقساتتى ىستەرمەن اينالىساتىنىن, ينتەرنەتتە 12 مىڭ سوزدىك قورى جيناقتالعانىن, 33 ۋنيۆەرسيتەتتە جاس ماماندار ءازىرلەنەتىنىن, ادەبيەتتەگى ماتىندەردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا شىعارما جارىسى ۇيىمداستىرىلىپ, ول كىتاپ بولىپ شىعاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.
مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى تۋىستاس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ عىلىم سالاسىنداعى بايلانىسىن نىعايتۋ, ءوزارا تەرمين جاساۋ ۇدەرىسىن دۇرىس جولعا قويۋ جانە سالالىق, اسىرەسە اقپاراتتىق عىلىم بويىنشا ورتاق تەرميندەر قورىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قوزعاپ, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش ارىستارى دا تەرمين جاساۋ ماسەلەسىن قوزعاعانىنا ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جەردە بۇرىن جابۋلى تاقىرىپ بولعان تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تەرمينولوگياسىنا ارنالعان ءماجىلىستەر وتە باستاعانىن, عالىمدار كوپتىلدى تەرمينولوگيالىق سالىستىرمالى سوزدەرىن جاساۋعا كەلىسكەنىن, بىراق بۇل ءىستىڭ ءالى تولىق ورىندالا قويماعانىن اتاپ ءوتتى. بىزدە كسرو قۇرامىنا كىرگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە تەرميندەردى ءتىلارالىق بىرىزدەندىرۋ ءتۇركىتىلدەستەردىڭ ءوز اراسىندا ەمەس, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورىس تىلىمەن اراسىندا بولدى. دالىرەك ايتقاندا, تىلارالىق بىرىزدەندىرۋ ءتۇركى تىلدەرىنىڭ ورىس تىلىمەن ورتاق تەرميندەرىن بارىنشا ۇلعايتۋ ماقساتىن كوزدەي وتىرىپ, ورىس ءتىلى تاراپىنان تۇركى تىلدەرىنە قاتىستى ءبىرجاقتى جۇرگىزىلدى. ورىس – قازاق, ورىس – وزبەك, ورىس – ازەربايجان, ورىس – قىرعىز, ورىس – تۇركىمەن, ورىس – تاتار تىلدەرى اراسىندا تەرمينالماسۋ جۇرگىزىلىپ, ەكىنشىلەرى نەگىزىنەن تەرمين قابىلداۋشى تىلدەر بولىپ كەلدى. كەڭەس وداعى تۇسىندا ورىس تىلىنەن تۇركى تىلدەرىنە الماسقان تەرميندەر جۇزدەپ, مىڭداپ سانالسا, تۇركى تىلىنەن ورىس تىلىنە ەنگەن تەرميندەر مۇلدەم ماردىمسىز, ءبىرلى-جارىم ەدى. ال ورىس تىلىندەگى تەرميندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتكەن عاسىرلاردىڭ ءسوزالماسۋلارى بولاتىن. ەندىگى جەردە ءبىز تۇركى تىلدەرىنىڭ ءوز ىشىندەگى ءسوزالماسۋ, تەرمينالماسۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋىمىز كەرەك, دەدى.
قىرعىزستاننان, ازەربايجاننان, وزبەكستاننان كەلگەن ر.مومبەكوۆ, ا.فاتۋللاەۆ, ش.مۋتالوۆتار پلەنارلىق ماجىلىستە ءسوز الىپ, تۇركى جۇرتى اراسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ايتتى. استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ش.يبراەۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ فولكلورلىق تەرميندەرى تۋرالى ءوز بايلامىن باياندادى.
كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى تۇركى تىلدەرىندەگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا, تەرمينولوگياسىنا قاتىستى ماسەلەلەر ءسوز بولدى. سەسسيالىق ماجىلىستە تۇركى تىلدەرىندەگى لينگۆيستيكالىق تەرميندەر, سوزدىكتەر قورىن جاساۋ, تاعى دا باسقالار جۇرت تالقىسىنا ۇسىنىلدى. وسى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقان عالىمداردىڭ باياندامالارى الداعى ۋاقىتتا توپتاستىرىلىپ, كىتاپ بولىپ شىعاتىنىن ايتا كەتسەك دەيمىز.
سۇلەيمەن مامەت.