زاماناۋي ديپلوماتيا الەمىندە ايتۋلى ساپارلار ءجيى بولا ما؟ البەتتە, سيرەك. راس, الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ, كۇللى جۋرناليستەردى جيناپ, رەسمي رەڭك بەرىپ وتكىزەتىن كەزدەسۋلەر جەتەرلىك. الايدا مازمۇندى, ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن ويلاستىرىلعان, ەلدەن ەرەكشە ساپارلار ساۋساقپەن سانارلىق.
كوپتەگەن ساپارلار بولمىسىنان رەسمي, ماڭىزى جوق, ناقتى شەشىمدەر مەن ناتيجەلەرسىز بولادى. قىسقاشا ايقاندا, وسىنداي پروتوكولدى شارالاردا مەملەكەت قارجىسىن بوسقا شىعىنداپ, قازىنا ەسەبىنەن شوپينگ جاساپ, قىدىرىپ قايتۋمەن شەكتەلەتىنى بار. بىراق كەيبىر ساپارلار ماڭىزى جانە گەوساياسي تۇرعىسىنان العاندا قۇرمەتتەۋگە لايىق. ەڭ باستىسى, تاجىريبەگە باي, كەزدەيسوق قادام ارقىلى ءوزى ۇستانعان ديپلوماتيانى جۇرگىزەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاياۋداعى اقش-قا ساپارى وسىنداي تابىستى اياقتالعان ماڭىزدى وقيعا ەكەنى ءسوزسىز. مۇنىمەن نە ايتقىم كەلگەنىن تۇسىندىرەيىن.
مەنى ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى تاڭعالدىرادى. مەنىڭشە, وسى ساپاردا ونىڭ باسقا مەملەكەت باسشىلارىمەن, اسىرەسە, امەريكانىڭ قازىرگىدەي جاڭا ءارى وزگەشە كوشباسشىسىمەن ەڭ ۇزدىك كەزدەسۋى ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تابىنۋشىسى ەمەسپىن, ونىڭ ايتقان سوزدەرى مەن ارەكەتى مەنى ءاردايىم تاڭعالدىرا بەرمەيدى. الايدا ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاننىڭ العا قويعان باعىتىن, قايدا بەت العانىن, قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورىپ ءارى باقىلاپ وتىرىپ, قالاي ىرزا بولماسسىڭ؟ جىبەرىلگەن مۇمكىندىكتەردى سىناعاندار ەلدىڭ تابىستارى مەن ناقتى جەتىستىكتەرىن قاپەرىندە ۇستاۋى ءتيىس.
ساپاردىڭ تەمىرقازىعى ءدال ن.نازارباەۆتىڭ ءوزى, ونىڭ دونالد ترامپپەن ورنەكتى اڭگىمەسى بولدى. ونىڭ ايتارلىقتاي ەرەكشەلىگى – كەزدەسۋ بارىسىندا مۇقيات اڭگىمەلەسۋى. ن.نازارباەۆتىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – ارىپتەسىن ءوز ىعىنا جىعا وتىرىپ, جەكە, ادامي ماسەلەلەردەن ۇلكەن, جاھاندىق ساياساتقا وتە ءبىلۋى. ونىڭ دارىنى مىنادان بايقالادى: ول قىسقا سويلەي وتىرىپ, ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ناقتى كورسەتىپ, ساپاردىڭ ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەدى. ساپاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, اقش پرەزيدەنتى قازاقستاندىق كوشباسشىعا ءبىر كۇندىك جۇمىسىن ارناعانىن مويىندادى. سونىمەن قاتار د.ترامپ كەزدەسۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن اتاپ ءوتتى. تالقىلايتىن ماسەلەلەر, ايتاتىن اڭگىمەلەر جەتەرلىك بولىپ, ءبىر-بىرىنە قۇرمەتىن كورسەتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل د.ترامپتىڭ وزىنە دە ماڭىزدى ءارى ءتيىمدى ساپار بولعانى انىق. بۇعان دەيىن ول كوپتەگەن ماڭىزدى باسشىلارمەن كەزدەسۋىندە ورتاق مامىلەگە كەلە المادى, ادامي تۇرعىدان جاقىنداسا العان جوق جانە الداعى ۋاقىتتا ولارمەن كەزدەسۋگە قۇمارتۋى نەعايبىل. دەگەنمەن اقش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن قايتا كەزدەسۋگە ەرەكشە ىقىلاسپەن ءازىر ەكەنىن كورسەتتى. د.ترامپتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا بىرنەشە مارتە «highly respected» (اسا قۇرمەتتى) دەپ ءوز قۇرمەتىن كورسەتكەنىن ءبارىمىز كوردىك. بۇعان دەيىن د.ترامپتىڭ مۇندايىن بايقاماعان ەدىك. مۇنىڭ ءبارى رەسمي سويلەسۋدىڭ ءبىر پاراسى ەمەس, شىنايى بولعانى انىق.
قازاقستان – جاس ءارى ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن جوعارى باعالايتىن مەملەكەت. بۇل – بارىنە ايان. امەريكا باسشىسىمەن بولعان كەزدەسۋدە وسىنى ەرەكشە اتاي وتىرىپ, اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرۋ, تاجىريبەسى مول ساياساتكەر, ايرىقشا پاراسات يەسى ن.نازارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلەدى. كوپشىلىك قازاقستان باسشىسىن پرەزيدەنت مارتەبەسى بار تالەيران, گەوساياساتتىڭ حاس شەبەرى جانە بارىمەن دوس كوشباسشى دەپ سانايدى.
ونىڭ مۇنداي ەرەكشەلىگى رەسەي – اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ناشارلاپ كەتكەنىنە قيسىندى تۇردە ۋايىم بىلدىرگەنىنەن بايقالدى. بۇل – راسىندا تاڭعالارلىق. ونىڭ اككىلىگى, سۇڭعىلالىعى, ديپلوماتيالىق تالانتى قازاقستانعا تەك پايدا مەن حالىقارالىق ابىروي اكەلسە, باسقا نە كەرەك؟! وسى ورايدا, قىتايمەن دە, اقش-پەن دە, رەسەيمەن دە دوستىق بايلانىستا بولۋ ءۇشىن تەڭدەسسىز ديپلوماتيالىق تالانت قاجەت ەكەنى بەلگىلى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقش-قا جاساعان جوعارى دەڭگەيلى وسى ءبىر رەسمي ساپارىنىڭ وزگە ءبىر قىرىنا نازار اۋدارعىم كەلىپ وتىر. ارينە ساپار وتە تاماشا ۇيىمداستىرىلدى. مەن پوستكەڭەستىك قىرعىزستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسي قىزمەتىنە 15 جىلداي ارالاسقان بۇرىنعى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءساتتى ۇيىمداستىرىلعان ساپارىنىڭ قانداي بولاتىنىن بىردەن بىلەمىن. مۇنداي ىستە ۇساق-تۇيەك دەگەن مۇلدەم بولمايدى. دەسەك تە, قازاق پرەزيدەنتىنىڭ اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىمەن, مەملەكەتتىك حاتشىسىمەن جانە وسى ەلدىڭ ىسكەرلىك-ساياسي توپ وكىلدەرىمەن وتكەن كەزدەسۋلەرى زور ەڭبەكپەن جانە تاڭعاجايىپ جاعدايدا ۇيىمداستىرىلعانىن جەتە تۇسىنەمىن. ال قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە بۇۇ-نىڭ باس كەڭسەسىندە بايانداما جاساۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قالاي دەسەك تە, قازاقستاننىڭ جارتى الەمدى قامتىعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە سايلانۋى مەن رەسپۋبليكا اتىنان وكىلدىك ەتۋى تاريحي وقيعا ءارى قازاقستاندىق ساياساتكەرلەر وسىنداي جارقىن جوبالاردى ءساتتى جۇزەگە اسىرا الۋدا. قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاڭتارداعى ساپارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرا ءبىلدى. «استانا-بالەت» تەاترىنىڭ لينكولن ورتالىعىندا ونەر كورسەتۋىن دە ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسى. بۇل – ءسوزسىز قازاقستاننىڭ جەتىستىگى.
وسى ساپار بارىسىندا مىنانداي ماڭىزدى گەوساياسي شىندىق بايقالدى: قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى گەوساياسي كوپىرگە, الەمدەگى كيكىلجىڭدەر مەن قارۋلى قاقتىعىستاردى بەيبىت تۇردە شەشۋدىڭ الاڭىنا اينالىپ وتىر. مۇنىڭ بارىنە سەبەپكەر كىم؟ قايتالاپ ايتايىن, ن.نازارباەۆ پەن ونىڭ مىقتى كومانداسى. قازاقستان پرەزيدەنتى – كوماندانى توپتاستىرا الاتىن ءارى «مانچەستەر يۋنايتەد» باپكەرى سياقتى نەبىر قيىن ماتچتاردا جەڭىسكە جەتكىزە الاتىن كوشباسشى.
ن.نازارباەۆ دارىندى كوشباسشى ەكەنىن ايماقتاعى ەكونوميكانى, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى كورسەتتى. قازاقستاندىق ساياساتكەرلەر ارمانداي بىلەدى جانە جوبالاردىڭ ورىندالۋىنا بەل شەشىپ كىرىسە الادى.
كەيبىرەۋلەر حالىقارالىق ارەنادا يميدج قالىپتاستىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەيدى. ەگەر وسىنداي ابىرويلى يميدج قالىپتاسپاسا, كىم قازاقستاندى اق ۇيدە جوعارى باعالاپ, ونىڭ باسشىسىن «highly respected» (اسا قۇرمەتتى) دەپ اتايدى؟
حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋىنا يە بولۋ وڭاي ەمەس. ءاردايىم شىن ىنتامەن كۇش سالىپ جۇمىس ىستەۋدى, كوپ كولەمدە ينۆەستيتسيا سالۋدى قاجەت ەتەدى. الەم تاريحىندا مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. ءوز زامانىندا ماڭىزى زور جوبالار كوپشىلىك تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ, كەيىنىرەك سونىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, ەسكەرتكىش ورناتىپ جۇرەتىنىنە تاريح كۋا.
مەن پايعامبار ەمەسپىن جانە كورىپكەلدىگىم دە جوق. الايدا قازاقتاردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن تەڭدەسسىز وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ, تەر توگۋىنە تۋرا كەلەتىنىنە سەنىمدىمىن.
وسموناكۋن يبرايموۆ,
پروفەسسور, قىرعىزستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى