ءۋاليحان قاليجانوۆ. زامانا تالابى

«قازاقستان-2050» ستراتەگيا­سىندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارىندا بەلگىلەنگەن ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتار وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. جاھان كوشباسشىلارىنىڭ – دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ورىندالۋى ءتيىس جاڭا مىندەتتەر قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن قامتيتىن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوس­پارى, يندۋستريالاندىرۋ, «تسيفرلى قازاقستان», «رۋحاني جاڭعىرۋ» سىندى كەشەندى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. 

جوعارىدا اتالعان باعدار­لامالار اياسىندا بۇگىنگە دەيىن قول جەتكىزىلگەن ناقتى ناتي­جەلەر بار. اتاپ ايتار بولساق, 2016 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 1,5%-دى قۇراسا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىلارى بو­يىنشا ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 4% بولدى; ونەركاسىپتىك ءونىمنىڭ ءوسۋى 7%-دان استى. 

بيىلعى جولداۋدا الەۋمەت­تىك قامسىزداندىرۋدىڭ ادى­لەتتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بو­يىنشا بىرقاتار پروبلەما­­لار اتالىپ ءوتتى. وسى رەتتە ەلباسى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ ما­سەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىر­دى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بو­يىن­شا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىنىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا جاڭا جۇمىس ورنىن تابۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت­تىگىن ەسكەرتتى.

پرەزيدەنتتىك «نۇرلى جول» باعدارلاماسى عىلىم سالاسىنا دا جەتىپ, وسى سالاداعى مەملەكەتتىڭ قىزمەتكەرلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشى­مىن تاۋىپ جاتىر. سونىڭ ناتي­جە­سىندە الماتى قالاسىندا 120 جاس عالىم پاتەر كىلتتەرىن الىپ, باسپانالى بولدى. وسى ورايدا «قازاق­ستان يپوتەكالىق كومپانياسى» باسشىلىعىنىڭ تۇرعىن ءۇي بەرۋگە بايلانىستى ءتيىمدى جولداردى قاراستىرىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىنداي يگى باستامالار ءارى قاراي جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىز. 

پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «اقىلدى قالالار» وڭىرلىك دامۋ­دىڭ, يننوۆاتسيالى تاراتۋ­دىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋما­عىن­دا تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ­دىڭ لوكو­موتيۆتەرىنە اينالادى», – دەگەن سەنىمدى بولجام ايتادى. بۇل شىن مانىندە, ءححى عاس­ىر­داعى جاھاندىق جاعداي ايقىن­داعان, وركەنيەت دامۋى­نىڭ با­عىتىن بولجاعان عىلىمي ساراپ­تامالاردىڭ نا­تي­جەسى. تۇتاس جاھاننىڭ جانە جەكەلەگەن مەم­لەكەت­تەر­­دىڭ ەكونوميكالىق وركەن­دەۋى بۇ­دان بىلاي ادام دەنساۋ­لىعىن, قورشاعان ورتا احۋا­لىن, ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك جانە بيولوگيالىق تۇرعىداعى كە­لە­­شەگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جا­سال­عان جوسپارلارعا سۇيە­نەتىن بولادى. سەبەبى تەحنولوگيا­لار ءداۋىرى – تۇپتەپ كەلگەندە, الەۋ­­مەت پەن ەكولوگيانىڭ باس­تى قۇن­دى­لىق رەتىندە ال­دىڭعى ساپقا شىق­قاندىعىن ايعاقتايتىن كەزەڭ. 

بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلىك جانە الەمدىك ەكوساياساتتاعى ۋربو­­ەكو­­لو­گيالىق ساياساتتىڭ ۇلەس سال­ماعى ارتىپ كەلەدى. بۇل بيوسفەرا مەن تەحنوسفەرا تەڭگەرىمىن ساق­تاي وتىرىپ, شاھارلاردى ءتيىم­دى باسقارۋدىڭ وزىق تەحنولوگيا­لارىن قولدانىسقا ەن­گىزۋ قاجەت­تىگىن ايقىنداي تۇسە­دى. وسىعان وراي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيىل 20 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان ەلوردامىز استانانىڭ مىسالىندا «سمارت سيتي» ستاندارتىن جاساپ, ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىنا تاراتۋدى تاپسىردى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق دا­مۋ ءۇردىسى قالالار اراسىنداعى ءوزا­را باسەكەلەستىكتى, ءسويتىپ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە مەملە­كەت­­ارالىق باسەكەلەستىكتى ارت­تىرىپ, سىرتقى ءتۋريزمدى دامى­تۋعا, قا­زاقستاننىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق جاعىمدى ءيميدجىن قالىپتاس­تى­رۋعا يگى اسەر ەتەدى دەگەن ويدامىز.

رەسپۋبليكاداعى ءىرى ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىنداردى تسيفر­لى جۇيەگە كوشىرۋ بويىن­شا ءىرى يننوۆاتسيالىق ورتالىق­تار بازاسىندا عىلىمي ازىرلە­مەلەر جاساقتاپ, قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە قوسۋ كۇن تارتىبىنە قو­يىلدى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر, سايىپ كەلگەندە, ونەركاسىپتەردە وندىرىلەتىن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋعا لايىق ساپا ستاندارتىنا جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنى داۋسىز. وسى رەتتە ەكو­نوميكالىق تۇرعىدا تابىس­تى تسيفرلى جۇيەنىڭ ورناۋى ەسەبىنەن كوپتەگەن ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە ەلباسى نا­زارىنان تىس قالعان جوق. بۇل تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىم­دىلىگىمەن قوسا الەۋمەتتىك, ەكو­لو­گيالىق سيپاتتاعى قاۋىپ-قاتەر­لەرىن دە الدىن الا بولجاپ, ءتيىستى شارالار قولدانۋ قاجەت­تىگىن ايقىندايدى.

پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «ۇلتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋى­مىز كەرەك. «رۋحاني جاڭ­عىرۋدىڭ» ءمان-ماڭىزى دا ناق وسىندا» – دەي وتىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ باس­تى قازىناسى بولىپ تابىلاتىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ ءوتتى. 

ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشۋ ۇدەرىسى جاس بۋىننىڭ ەركىن ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا, وسى­لايشا ولاردىڭ عىلىمي سارا­لاۋ ماشىعىن ەرتە جاستان جەتىلدىرۋگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ءارى اتقا­رىلار قىرۋار جۇ­مىستى جۇيە­لەۋ ءۇشىن مەكتەپ وقۋ­شى­سىنىڭ وقۋ جۇكتەمەسىن حالىق­ارا­لىق ستاندارتتارعا ساي ەتىپ ازاي­تۋ, مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارت­­تىرۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن تەح­نو­لوگيالىق جاڭ­عىرتۋ قاجەت. 

زامان تالابىنا وراي ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ عىلىم­دارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەت­تىگى كوزدەلگەن. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس قازاقستاندىقتاردىڭ كەلەشەكتەگى الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكا­لىق ءال-اۋقاتى, مادەني وي-ورەسى, ۇلت رەتىندەگى مار­تە­بەسى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭ­گەرۋىندە ەكەن­دىگىنە كۇن ساناپ كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ­دىڭ ءمان-ماڭىزىن ەلباسى قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, تەر­مينولوگيانىڭ كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەرىن وڭتاي­لى شەشۋ سىندى پروبلەمالار­مەن ساباقتاستىردى.

عىلىم سالاسىندا جاس عا­لىم­داردىڭ ىزدەنىستەرىنە قول­داۋ كورسەتىپ, ارنايى گرانت­تار ءبولۋدى قاراستىرۋ ماسەلەسى شەشى­مىن تاپسا, جاس كادر­لارىمىز شەت­ەلدىك جەتەكشى عىلىمي ور­تالىقتاردا تاجى­ريبە الماسىپ, ين­نوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مول مۇمكىندىك الار ەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ, ولاردا الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كام­پۋستارىن اشۋ, شەتەلدىك مە­نەدجەرلەردى تارتۋ سىندى باس­تامالار قازىردىڭ وزىندە جە­تەكشى قازاقستاندىق جوو-لار تاجىريبەسىنە ەنگىزىلۋدە. بۇل جاھاندىق ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىن قارقىندى جۇرگىزۋگە جول اشادى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادە­بيەت جانە ونەر ينستيتۋتى­نىڭ مىسالىندا قارايتىن بولساق, ءبىلىم مەن عىلىم ينتەگراتسياسى اياسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ينستيتۋت بازاسىندا جۇمىس ىس­تەي­تىن ماگيستراتۋرا مەن PhD دوك­تورانتۋرانىڭ ارقاسىندا قازىر عالىمدارىمىزدىڭ ورتا جاسى 49-عا جەتىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلى 65 جاس مولشەرىندە بولاتىن. 

قازىرگى تاڭدا ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قايتا قارالىپ جاتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە كۇن تارتىبىندەگى ءبىراز كوكەيكەستى پروبلەمالار شەشىمىن تاۋىپ قالار دەگەن ويدامىز.

مودەرنيزاتسيالاۋ ۇدەرىسى مەديتسينا سالاسىن دا قامتىماق. «قاعاز قولدانبايتىن اۋرۋحانا» جۇيەسىنىڭ, ياعني ەلەكتروندى مەديتسينا جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتەرى كوپ جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەگە نۇكتە قويار ەدى. بۇدان بولەك دياگ­نوستيكالاۋ, ەمدەۋ شارالارىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيا­لارىن قولدانۋ دا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. 

ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى زامان تالابىنا ساي تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل قوعام ءومىرىنىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن عىلىمي زەردەلەپ بارىپ, شەشىم قابىلداۋدى قا­جەت ەتەدى. عىلىم سالاسىن­داعى تسيفر­لاندىرۋ ۇدەرىسىن, ءوز با­سىم, ىسقاعازدارىن ەلەكترون­دىق جۇيە­گە كوشىرۋدەن باس­تاۋ قاجەت دەپ بى­لەمىن. باس­قارۋ تەتىكتەرىن تسيفر­لاندىرۋ ۇدەرىسى اقىرىنداپ قولدانىسقا ەنىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىت­تا عىلىمي جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى بىرىڭعاي ەلەك­تروندى جۇيە نەگىزىندە باقى­­لا­ناتىن بولادى. بۇل تايم-مەنەدج­مەنت تۇرعىسىندا دا, ەكونو­ميكالىق جاعىنان دا ۋاقىت پەن قارجىنى ۇنەمدەۋگە مول سەپ­تىگىن تيگىزەدى. ەڭ باس­تى­سى, «قاعاز قولدانبايتىن» ەسەپ­تىك جۇيە­گە كوشىرۋ عىلىمي شى­عار­ماشى­لىق ءۇشىن قولاي­لى اتموسفەرا قالىپتاستىرارى انىق. 

ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قو­رىن­دا ساقتاۋلى كونە ماتەريالدار مەن «م.و.اۋەزوۆ ءۇيى» عىلى­مي-مادەني ورتالىعىنداعى جازۋ­شىنىڭ جەكە مۇراعاتىن تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارى بىرنەشە جىلدان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. عالىمدارىمىز دايىنداپ, جارىققا شىعارعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەن سەريالىق جيناقتار دا بىرتىندەپ وسى فورماتقا بەيىم­دەلىپ, ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تارالۋدا. تسيفرلى تەحنولوگيالار ءداۋىرى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق سيپات الىپ, ىلگەرى دامۋىنا يگى ىقپال ەتەدى دەگەن ويدامىن. 

پرەزيدەنت جولداۋدا: ء«بىز جاڭا زامانعا ساي بولۋ ءۇشىن ءتور­تىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاع­دايىنداعى تاريحي ورلەۋ باستاۋ­ىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ۇلت بو­لۋىمىز كەرەك», دەدى. جول­داۋدا ايقىندالعان 10 ناقتى مىن­دەتتى جۇمىلىپ اتقارعان­دا عانا, ءبىز ۇلت الدىنداعى ۇلى ماقسات­تارعا قول جەتكىزەمىز. سول ارقى­لى تۇتاستىعىمىزدى الەمگە تانى­تا وتىرىپ, وركەنيەتتى 30 ەل­دىڭ قاتارىنا قوسىلامىز. پرە­زي­دەنت حالقىنا سەنەدى, حالىق پرە­زيدەنتىنە سەنەدى. بۇل جولداۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەكتى, كەمەلدەنۋ جولىن اشقان زامانا سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىر.

ءۋاليحان قاليجانوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى