قازاقتىڭ باستى ءدامى – ەت. بۇگىندە ەت كۋلتى ءجۇرىپ تۇر.
تەلەديداردان تۇيمەسىن باسىپ قالساڭىز تۇرسىنبەك قاباتوۆ سايراپ تۇرادى.
– ەت دەگەندە بەت بار ما؟ – دەپ.
انشىلەرىمىز دە قالىسپاۋدا. روزا قارىنداسىمىز بەشبارماق دەپ اۋەلەتىپ, قىزدىرمانىڭ قىزىل ءتىلىن قىزدىرىپ ءجۇر...
قازىر توي-تومالاق كوپ. بارا قالساڭ اسابامىز توي ورتاسىندا ءبارىن توقتاتىپ قويىپ, ەت دەپ جاراپازاندايدى. ونىڭ سالتاناتى جانىندا ەلۇرانىمىز ءجىپ ەسە المايدى. داياشىلارىمىز ەلدى بەس-التى رەت اينالىپ ەتتاباقتاردى ورنىنا ازەر قويادى-اۋ...ەتتاباققا ۇڭىلسەڭ مۇشە تۇرسىن, سىنىق سۇيەك تاپپايسىز.
بۇل قالاي دەيسىز ەرىكسىز. مۇشە بولۋشى ەدى عوي دەيسىز ىشتەن.
باس تاباقتا عانا باس جۇرەدى. قالعانى ماقۇرىم.
سول باستى ۇستايتىن ادام جوق. كوپەي شالى بار, قابا شالى بار ءبىر-بىرىنە سىرعىتادى. ۇستاسا قۇيقاسىنان ءبىر ءتىلىپ جەيدى دە جانىنداعىسىنا جىلجىتا سالادى.
باستىڭ ماسەلەسى تاربيەسىندە. ونى ەتىنەن, قۇيقاسىنان, ميىنان اجىراتۋ كەرەك. اجىراتىپ قويماي ونى مۇشەلەۋ كەرەك. باس ۇستاعان باتا قايىرعان.
باسقا وكپە جۇرمەگەن.
ەرتەدە ارقا ەلىندە اتاقتى قاراكەسەك جارىلعاپ باتىردىڭ بالاسى قىرباس باتىر توبىقتىداعى ءبىر اسقا بارادى. سول استا باتا قايىرۋ جولى قىرباستىكى بولا تۇرا ەتتاباقتا باس بولماپتى. جىلداردىڭ جىلىندا, كۇندەردىڭ كۇنىندە تاعى دا توبىقتى ەلىندە ۇلكەن اس بولىپتى. وعان قىرباستىڭ بي بالاسى بايسەيىت تە بارىپتى. سوندا جولى كەلىپ تۇرماسا دا بايسەيىت باس ۇستاپتى. سوندا بايسەيىت:
– شاپ قىرەكەڭە! باتاسىن الىپ كەلىڭدەر! – دەپتى.
باس ءۇشىن باس شابىسپاعانىمىزدى وسىدان-اق كورۋگە بولادى.
ال باشەكەڭنىڭ ىستەپ وتىرعانى باستىڭ قادىرىن تاعى ءبىر مارتە ەل ەسىنە سالعاندىق.
مۇشەنىڭ ءجونى اتىمەن بولەك. قازاقتىڭ ەتى مۇشەسىز بولمايدى. مۇشەسى كەلىسپەسە ول ەت ەمەس. وندا ول – ءدام. قازاق دامگە قاراڭىز دەسە «بارىنا قاناعات قىلىڭىز» دەگەنى. ءدامنىڭ ءولى ەت بولۋى مۇمكىن. دامدە باس بولماۋى مۇمكىن.
ەت تۋراماي تۇرىپ مۇشە تاراتادى. مۇشەنىڭ قادىرلىسى جامباس.
سول تاراتىستا ءمۇلت كەتسەڭىز بولدى وكپە باستالىپ كەتەدى. ويتكەنى دۇرىس تاراتىلماعان مۇشە سۇيەككە تۇسكەن تاڭبا دەپ قاراستىرىلعان. بۇرىندارى بۇگىنگىدەي وزىمەن بىرگە ەت وراپ الىپ كەتۋ دەگەن بولماعان. ال بۇيىرعان مۇشەسىن الىپ كەتۋ سوكەت ەسەپتەلمەگەن. ويتكەنى مۇشە ۇستاعان ادامنىڭ سۇيەكتى ابدەن اقسوڭكە قىلىپ ءمۇجۋى ءۇي يەسىنە دەگەن قۇرمەتى دەپ تۇسىنىلگەن.
اۋىلدىڭ كوپەي شالدارى قايدا بارسا دا نەمەرەلەرىن تاستامايدى.
سول مۇرىنبوقتارىن الدىنا الىپ:
– تۇقىلىنا دەيىن مۇجىڭدەر, ايەلدەرىڭ ادەمى بولادى – دەيدى.
مۇندايدا بالالاردا جان قالا ما, ءاپىل-ءتاپىل اقسوڭكە قىلىپ شىعارادى.
ءسويتىپ نەمەرەلەرىنە ءسىڭىر جەگىزەدى. ال سىڭىردە فوسفور مەن كالتسي كوپ بولادى.
تابيعات ءنارلىسىن, قۇنارلىسىن قاشاندا تاسادا ۇستاعان عوي. سونى ءبىزدىڭ شالدار بىلگەن. بىلگەنى سول ەندى ولار سۇيەكتى شاعىپ, مايىن جەگىزەدى. باياعىنىڭ سەرىلەرى قىزعا ءسوز سالعاندا:
– سەنى جىلىك مايىمەن اسىرايمىن, – دەمەۋشى مە ەدى.
ۇرپاعىنىڭ ەرتەڭگىسىن ويلاعاننان سولاي دەپ وتىر.
ەت جەلىنگەن, سورپا ىشىلگەن. سۇيەك مۇجىلگەن. جوق, شالدار تارامايدى. ەندى شاعىلعان سۇيەكتەردى الىپ كەمىرە باستايدى. جىلىكتىڭ مايلى باسى ءسويتىپ جۇتىلىپ جاتادى.
ەڭ سوڭىندا سۇيەكتەن دىم دا قالمايدى.
ەسەسىنە ۇرپاعى امان.
وي جاعىنان دا.
دەنە جاعىنان دا.
ەسەسىنە ۇرپاعى ماسىل ەمەس.
وي جاعىنان دا.
دەنە جاعىنان دا.
تورەحان مايباس, ەتنوگراف-جازۋشى
قاراعاندى