استانانى اسقاقتاتقان 20 جىل

ءيا, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلى تۇعىرى, الاش جۇرتىنىڭ اسقاق ايبارى – ارۋ استاناعا 20 جىل! تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات. بىراق مىناۋ وزگەرىستەر ولشەمى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن جارىسقان بۇگىنگى كەزەڭ ءۇشىن از ۋاقىت تا ەمەس سياقتى. قالاي بولعاندا دا, وسى ۋاقىت ولشەمىنىڭ ىشىندە قازاقستان حالقىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە الەمنىڭ اتاقتى استانالارىمەن سالتانات جاراستىرىپ, كوركىمەن دە, كولەمىمەن دە بوي تالاستىرا الاتىن قازاق جۇرتىنىڭ جاس تا باس قالاسى قالىپتاستى. وسىدان تۋرا 24 جىل بۇرىن استانانى اۋىستىرۋ يدەياسى العاش جاريا ەتىلگەندە, بۇل تىم «ۇشقارى» پىكىردىڭ قاپتاعان قارسىلاستارى تۇگىل, ات توبەلىندەي جاقتاستارى دا اينالاسى 20 جىلدىڭ ىشىندە ەل كىندىگى – ارقا توسىندە وسىنداي زاماناۋي مەگاپوليس بوي كوتەرەدى دەپ ويلاماعان ەدى.

بۇگىندە «اقمولا استانا بولادى» دەگەندە, جۇرتتىڭ ءبارى بوركىن اسپانعا اتا قۋانىپ, الىپ-ۇشىپ, جاپپاي ات باسىن ارقاعا بۇرعانداي كورىنگەنىمەن, ەلدىڭ استاناسىن اۋىستىرۋ ماسەلەسى ۇلكەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزۋدى قاجەت ەتتى. قازىر استانانىڭ قادىرلى اقساقالدارى اتانىپ وتىرعان كەيبىر ازاماتتار «اقمولانىڭ باتپاعى مەن ىزىڭداعان ماساسىن العا تارتىپ», قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازىپ, قارسىلىق ءبىلدىرىپ تە باقتى. مىنە, وسىنداي تىعىرىقتى ساتتەردە ەلباسى ەرەن ەرىك-جىگەر تانىتتى. مەملەكەت باسشىسى ۇلكەن اۋديتوريالاردا, ۇكىمەتتىك كەزدەسۋلەردە, اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتتارىندا استانانى كوشىرۋ يدەياسىنىڭ ستراتەگيالىق, ەكونوميكالىق, جالپىۇلتتىق ماڭىزىن جان-جاقتى اشىپ, ەل مۇددەسى, ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن بۇل باستامانىڭ بالاماسىز ەكەندىگىن العا تارتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل دا تەگەۋرىندى ۇسىنىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى 1994 جىلى 6 شىلدەدە ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. 

دەپۋتاتتار الدىندا جاساعان تاريحي بايانداماسىندا ەلباسى اقمولا قالاسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ تاڭدالۋىنىڭ 32 نەگىزگى ولشەمىن كورسەتىپ بەردى. ولار: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, گەوساياسي, كولىك ينفراقۇرىلىمى, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق, قۇرىلىس, ەڭبەك رەسۋرستارى جانە باسقا دا قولايلى مۇمكىندىكتەر ەدى. قۇدىرەتتى ۋاقىت مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان وسى 32 ارتىقشىلىقتىڭ ناقتى ءومىر اقيقاتى ەكەندىگىن دالەلدەدى.

ۇلى يدەيا اقيقاتقا اينالدى. كوز الدىمىزدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحى سالتانات قۇردى. 1997 جىلى قاراشادا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن الماتىدان استاناعا اكەلۋ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ جاڭا استانادا جۇمىسىن باستاۋ تاريحي راسىمدەرى وتكىزىلدى. 8 قاراشادا اقمولانىڭ ورتالىق الاڭىندا پرەزيدەنتتىك گۆارديا جاۋىنگەرلەرىنىڭ سالتاناتتى ساپپەن مەملەكەتتىك رامىزدەردى الىپ ءجۇرۋ شەرۋىمەن ەلوردا شەجىرەسى باستالدى. ءانۇران اسقاقتاپ, ارقا توسىندەگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ توبەسىنە (قازىرگى قالالىق اكىمدىك جانىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇراجايى) ەگەمەن ەلدىڭ كوك بايراعى كوتەرىلدى. 

سول كۇنى اياقاستىنان ارقانىڭ اقىرعان ايازى كۇشىنە ءمىنىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى 40 گرادۋسقا جەتتى. اۋا رايىنىڭ وسى قاتال سىنىنا قاراماستان, ەلوردا ەرتەڭىنە سەنىم ارتقان تىلەۋلەس جۇرت الاڭعا لىق تولىپ, سالتاناتتى شەرۋ اياقتالعانشا تارقامادى. شەرۋدى ۇلى دالانىڭ استانالارى: سىعاناق, ساۋران, سارايشىق, وتىرار, تۇركىستان, تاراز, ورىنبور, اقمەشىت, الماتى جالعاستىردى. ەلوردا – استانانىڭ شەرۋىن اقبوز اتتىڭ ۇستىندە اپپاق كيىم كيگەن جاس بالا باستادى. ەندى ءبىر ساتتە الاڭ تولى جۇرتتىڭ ورتاسى قاق ايرىلىپ, ورتاعا ويۋلى شاپان, وقالى بورىك كيگەن اقمولالىق اقساقالدار شىقتى. اقساقالدار توبىن جاسى توقساننان اسقان ارقانىڭ ابىزى مۇقات مەيىرمانوۆ باستادى. توپ ورتاسىندا ەل اعالارى ءادىلحان شاباتوۆ, بەلگىلى اقىن نۇرعوجا ورازوۆتار بار ەدى. مۇقات اقساقال مەملەكەت باسشىسىنا قىزىل اعاشتان اسىل تاستارمەن ورنەكتەلىپ جاسالعان اقمولانىڭ سيمۆولدىق كىلتىن تاپسىرىپ, اق باتاسىن بەردى. ءدال وسى ساعاتتان باستاپ استانانىڭ جۇلدىزدى ءساتى باستاۋ الدى.

سودان بەرگى وتكەن 20 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانا تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل تامساندىرعان تاريحي قۇبىلىسقا اينالعانى اقيقات. ارقا توسىندەگى ءسانى مەن سالتاناتى جاراسقان ەلوردا بۇگىندە وزىق يدەيالاردى, جاڭا عىلىمي شەشىمدەر مەن ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ومىرگە اكەلەتىن جەرۇيىق ىسپەتتەس. ءدال قازىر استانادا زاماناۋي قۇرىلىس سالاسىنىڭ بارلىق قۇرىلىمىن قامتيتىن ەلىمىزدىڭ جاڭا قۇرىلىس كلاستەرى قالىپتاستى. باس قالا­مىزدىڭ كوركىن ارتتىرعان ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى سالتانات قۇردى. «اقوردا», «استانا تريۋمفى», «پيراميدا», «بايتەرەك», «حان شاتىر» XXI عاسىرداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى بولىپ تابىلادى. بۇل احيتەكتۋرالىق انسامبلدەرگە «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, «ماڭگىلىك ەل» اركاسى قوسىلدى. 91 مەترلىك ءزاۋلىم تۇعىردىڭ ۇشار باسىنان زاڭعار اسپانعا ۇمتىلعان سامۇرىق قۇس ازاتتىق اڭساعان ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتتى. 

باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىن جالعاستىراتىن التىن كوپىر اتانعان ارۋ استانانىڭ بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەنىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن تالقىلايتىن جاھاندىق ورتالىققا اينالعانى دا اقيقات. وعان ەلوردامىزدا ەقىۇ ءسامميتى, VII قىسقى ازيا ويىندارى, يكۇ فورۋمى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرى وتكىزىلەتىندىگى تولىق دالەل بولا الادى. حالىقارالىق ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءدۇبىرلى ورداسىنا اينالعان ەلوردانىڭ بۇل ءداستۇرلى ەستافەتاسىن وتكەن جىلى «استانا ەكسپو-2017» حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى جالعاستىردى. تاريح قويناۋىنا كىرگەن تاۋىق جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بيىك بەدەلىن تورتكۇل دۇنيەگە تاعى دا پاش ەتكەن ايتۋلى وقيعا – ەكسپو-2017 كورمەسى بولعانىن الەم مويىندادى. ادامزات اقىل-ويىنىڭ تاماشا تابىستارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن بۇكىلالەمدىك جەتىستىك كورمەسىنىڭ قوس عاسىرلىق تاريحىندا ورتالىق ازيادا, ءتىپتى تمد ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا دا مۇنداي حالىقارالىق كورمە جالاۋى جەلبىرەپ كورمەگەن ەدى. بارىس بەينەلى بولاشاعىنا باتىل قادام باسقان تاۋەلسىز قازاقستان ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل دامىعان ەلدەردىڭ دە قولىنان كەلە بەرمەيتىن جاھاندىق شارانى زور تابىسپەن, حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسى باس حاتشىسىنىڭ بەرگەن باعاسى بويىنشا «سوڭعى 25 جىل ىشىندەگى ەڭ تاماشا كورمە» رەتىندە اسقان ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزۋى ەلوردامىز – استانانىڭ الەمدىك ارەناداعى ابىرويىن ودان ءارى اسقاقتاتا ءتۇستى.

مىنە, وسىنداي تاماشا جەتىستىكتەر مەن جەڭىستەرگە تولى 20 جىل ىشىندە ۇلى دالانىڭ قاق كىندىگى – سارىارقا توسىندە XXI عاسىر عاجايىبى, الەمدىك مەگاپوليس, ارمان قالا بوي كوتەردى. وسى جىلدار ىشىندە قالا حالقىنىڭ سانى ءۇش ەسە ارتىپ, 298 مىڭ ادامنان 1 ميلليون ادامعا جەتتى. قالا حالقىنىڭ تابيعي ءوسىمى 5,5 ەسە ارتىپ, ءاربىر مىڭ ادامعا شاققاندا 4,8-دەن 26,4-كە دەيىن ءوستى. استانالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى وسى جيىرما جىل ىشىندە التى جاسقا ءوسىپ, 69 جاستان 75 جاسقا جەتتى. ەلورداداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى ءۇش ەسە كوبەيدى. جىل سايىن جاس وتاۋ, جاڭادان شاڭىراق قۇراتىن جاستار سانى 3 مىڭنان 11 مىڭعا دەيىن كوبەيىپ, ءتورت ەسە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلعان استانالىقتار سانى 136 مىڭنان 466 مىڭعا دەيىن ءوسىپ, 3,5 ەسە ارتتى. 20 جىل ىشىندە قالا اۋماعى 258 شارشى شاقىرىمنان 800 شارشى شاقىرىمعا دەيىن ءوستى.

استانا – قازاقستان تاۋەلسىز­دىگىنىڭ تۇعىرى. ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اقمولاعا قونىس اۋدارعاننان بەرگى وتكەن 20 جىل مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, گەوساياسي ەركىندىگىن, تەرريتورياسىنىڭ مىزعىماستاي بەرىكتىگىن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ستراتەگياسىن قامتاماسىز ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭ بولىپ تابىلادى. جيىرما جىل ىشىندە استانا قازاقستاننىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن پاش ەتكەن مەملەكەتتىك ورتالىق بولىپ تانىلدى. بولاشاقتا دا ەلدىكتىڭ ەرەن ەلورداسى – استانادا عاسىرلار بويى قازاقستان حالقىنىڭ ازات ويى مەن مۇددەلەرى, اسقاق ارمانى مەن ماقساتتارى ءىس جۇزىنە اسىرىلا بەرەتىن بولادى.

جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»