ءيا, سامايعا كىرگەن اق جوعارى ورلەپ, كومىردەي قارا شاشتى بوز قىراۋ باسار كارىلىكتىڭ اۋىلى جاقىنداعان سايىن ىشتەي مازاسىزدىق بيلەي باستاسا, سونىڭ ءبىرى – زەينەتاقى ماسەلەسى. دانا حالقىمىز دا «ەڭبەك ءتۇبى – زەينەت» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. بىراق وسى زەينەتتىڭ يگىلىگىن كورۋگە كوز بەن كوڭىل جەتپەي تۇرعان سىڭايلى. قازىرگى قوعامنىڭ ويى وسىعان سايادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرتۋعا باستاعان جولداۋىندا دا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ نەگىزىندە بيىل زەينەتاقى ءوسىمى مەن جاڭا ادىستەمەسى قابىلداندى. جالپى, ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا سوڭعى 20 جىلدا قازاقستاندىق زەينەتاقى جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە ەنىپ, عۇمىر بويى قانشا قارجى جيناقتاعانىمىزعا قاراي ينۆەستيتسيالىق تابىس تابۋ ۇيعارىمىنا توقتادىق. بۇرىن جەكە ينۆەستيتسيالىق قورلار جۇمىس ىستەسە, 2014 جىلدان باستاپ بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) جۇيەسىنە كوشتىك. وسىلايشا, بارلىق زەينەتاقى قارجىسى ءبىر قورعا شوعىرلاندى. بۇل – شامامەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20 پايىزى. ياعني وتاندىق زەينەتاقى جۇيەسىندە ەكونوميكا ءۇشىن ايتارلىقتاي قولداۋ بولارلىق قاراجات بار. بۇل قارجى قايتكەندە دە ينۆەستيتسيالانۋى ءتيىس. بۇگىندە بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ۇلتتىق بانك باسقارادى. اتالعان بانك بجزق-نىڭ كاستوديان-بانكى رولىنە دە يە. ۇلتتىق قوردى باسقارۋ كەڭەسى اتالعان اكتيۆتەردى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ۇسىنىستارىن قاراۋعا جاۋاپتى. دەگەنمەن قوعامدا جاڭا جۇيەدەگى كوممۋنيكاتسيالىق پلاتفورماعا الاڭداۋشىلىق بايقالادى.
تاياۋدا ەلوردادا «اشىق ەكونوميكا» فورۋمىندا تالقىلانعان ماسەلەدە بجزق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى, جۋرناليست بوتا جۇمانوۆا حالىقتىڭ 20-30 پايىزى عانا قورعا قۇيعان اقشاسىن كەلەشەكتە الاتىنىنا سەنەتىنىن, ال وزگەلەر زەينەتاقىلىق جارنانى سالىق رەتىندە قابىلدايتىنىن ايتتى.
زەينەتاقى جۇيەسى اشىق بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ م.گلادۋەەلدىڭ «سىندارلى كەزەڭ» اتتى كىتابى بار. كوپشىلىگىمىز «سىنعان اينەك» تەورياسىن بىلەمىز. ءسىز سىنعان اينەكتى اۋىستىرىپ وتىرساڭىز, قىلمىس بولمايدى. ەگەر ءتۇن بالاسىندا ەلەكتر جارىعىن قوسساڭىز قىلمىس ازايادى. زەينەتاقى جۇيەسى دە وسى سياقتى. وندا جۇرگىزىلىپ جاتقان امالداردى كوپشىلىك تۇسىنە بەرمەيدى. ءبىز وسىعان جارىق ءتۇسىرىپ, وندا نە بولعانىن ايتىپ وتىراتىن مايشام جاساعىمىز كەلەدى, دەيدى ول. ياعني جۇيەنى جەتىلدىرۋ بويىنشا كۇندەلىكتى اقپارات الماسۋدى جولعا قويۋدىڭ ماڭىزى زور. ءجۋرناليستىڭ ايتۋىنشا, بۇل – جاقسى نارىق. ماسەلەن, بزجق-نىڭ العاشقى ءونىمى رەتىندە كورپوراتيۆتى سەكتوردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن 1 ميلليون جەكە تۇلعانى ايتۋعا بولادى. ولار جوعارى ءبىلىمدى, تاجىريبەلى, كاسىبي, جالاقىسى جوعارى ماماندار. اي سايىن قورعا 80 ميلليارد تەڭگە كەلسە, جارتىسىن وسى 1 ميلليون ادام قۇيادى. سونداي-اق ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە ءار ەكىنشى ازاماتتىڭ جەكە زەينەتاقى شوتى بوس. قارجىلىق ەسەبىنە قاراعاندا 2015-2016 جىلدارى بجزق قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 60 ادامعا ارتقانىمەن, شىعىنى 1,5 ميلليارد تەڭگەگە كوبەيگەن. مۇنىڭ ءبارى قور قىزمەتىنە قاتىستى تۋىندايتىن ساۋالدىڭ كوپتىگىن كورسەتەدى.
– وتاندىق زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ, نارىقتا جەكە باسقارۋشى كومپانيا پايدا بولسا سالىمشىلار ءۇشىن سالىمىن ينۆەستيتسيالاۋ تۋرالى تاڭداۋ تۋار ەدى. بارلىق سالادا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى عانا ەمەس, جەكە تۇلعانىڭ دا ۇلەسى مەن تاڭداۋىنىڭ بولۋى ماڭىزدى. سوندىقتان زەينەتاقى جۇيەسى ارقىلى ينۆەستيتسيالىق ساۋاتىمىزدى كوتەرۋ وتە وزەكتى, – دەيدى ب.جۇمانوۆا.
ال ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ميگراتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دامەجان سادۋاقاسوۆا قازاقستاننىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدى رەفورمالاۋى تەڭ ءبولۋ ۇستانىمىنان جەكە زەينەتاقى جيناقتاۋ ۇستانىمىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن وتۋگە نەگىزدەلگەنىن ايتادى. مۇنداعى ماقسات – نارىقتىق ەكونوميكا مەن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىن قارجىلىق تۇراقتى جۇيە قۇرۋ.
جيناقتاۋ جۇيەسىنە كوشۋمەن بىرگە كەڭەس كەزىندە سىننان وتكەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن ىنتىماقتى زەينەتاقى الۋ قۇقىعى دا ساقتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسشى اراسىنداعى زەينەتاقىمەن قامتۋ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ وڭتايلى بولىنىسىنە نەگىزدەلگەن كوپدەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسى قالىپتاستى. قازاقستاندىق زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ 2030 جىلعا دەيىن زەينەتاقى تولەمدەرى جيىنتىعىن اۋىستىرۋ كوەففيتسيەنتىن حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمىنا سايكەس 40 پايىزدان تومەن ەمەس كۇيدە ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت.
تەڭ دارەجەلى تولەمدە تاۋەكەل كوپوسى ورايدا كەيبىر شەت مەملەكەتتەردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە ءۇڭىلىپ كورەلىك. استاناعا ارنايى كەلگەن جاڭا زەلانديانىڭ ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دجون بالينگالدىڭ ايتۋىنشا, ارال-مەملەكەتتە 65 جاستان اسقان ءار ازامات زەينەتاقى الۋعا قۇقىلى جانە اكتيۆى مەن كىرىسىنە قاراماستان زەينەتاقى تەڭ دارەجەدە بەرىلەدى. ونىڭ كولەمى ەڭبەكاقىنىڭ 3/2 بولىگىن قۇرايدى. اكىمشىلىك الىمدار ورتا ەسەپپەن 2 پايىزعا تەڭ. مەملەكەتتىك جانە جەكە زەينەتاقى قورلارى جۇمىس ىستەيدى. دەسە دە امبەباپ زەينەتاقى جۇيەسىندە بارشا حالىقتىڭ ءبىر كولەمدە زەينەتاقى الۋى ۇلكەن تاۋەكەل تۋدىرادى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى 30-40 جىلدا جاڭا زەلانديادا ميگراتسيالىق ءۇردىس بەلەڭ الدى. اسىرەسە, ازيالىقتاردىڭ كوپتەپ كەلۋى ەلدىڭ زەينەتاقى تولەمىنە ايتارلىقتاي سالماق سالدى. ءتىپتى زەينەتاقى تولەمى ءىجو-ءنىڭ 200 پايىزىنا جەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان وزگەرىستەر قاجەتتىلىگى بايقالادى. زەينەتاقى رەفورماسى تۋرالى ويلانساق نۇسقا كوپ. قوردىڭ تولەمىن تومەندەتۋ مەن جاستى وزگەرتۋگە, يندەكستەۋ وتكىزۋگە بيلىك قارسى. ويتكەنى قولداۋشىلاردىڭ داۋسىنان ايرىلادى. سوندىقتان ازىرگە وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. جالپى, مۇنداي وزگەرىس باسقا سالالارعا دا قاجەت, دەيدى شەتەلدىك مەيمان.
كەلەشەكتەگى زەينەتاقى كوەففيتسيەنتكە بايلانىستى ما؟ال حالىقارالىق دامۋ باعدارلامالارىندا 20 جىلدان اسا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان USAID جوباسىنىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كەڭەسشىسى جانە باس ەكونوميستى ۆلاديمير ياتسەنكو ەڭبەك وتىلىنە بايلانىستى قاتاڭ شارالار, ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى زەينەت جاسىن تەڭەستىرۋ ەڭ الدىمەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا قولايلى ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, چيلي ەلى 1981 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاعاندا سالىمشىلارعا 70 پايىزعا دەيىنگى اۋىستىرۋ كوەففيتسيەنتىنە ۋادە بەردى. جالاقىنىڭ 10 پايىزىن تولەسەڭىز, ينۆەستيتسيالىق تابىس ورتا ەسەپپەن 4 پايىزعا, ال ناقتى جالاقى جىلىنا 2 پايىزعا ارتسا زەينەتاقىڭىز 70 پايىزعا كوبەيەدى. ياعني قارجى نارىعى ەڭبەك نارىعىنان گورى كوبىرەك تابىس اكەلەدى. سودان بەرى 35 جىل ءوتتى. قازىرگى چيليدەگى كورسەتكىش ۋادە بەرىلگەن زەينەتاقىدان ەكى ەسە تومەن. بىراق بۇعان بۇل جۇيە كىنالى دەۋگە بولماس. ويتكەنى چيليدە فورمالدى ەمەس سەكتوردا ناپاقا تاباتىن جالدامالى جۇمىس ورنى كوپ. ال ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار جارنا قۇيۋعا مىندەتتەلمەگەن. سوندىقتان بۇعان ەكونوميكا مەن ەڭبەك نارىعى كىنالى دەۋگە بولادى. ەڭ قىزىعى, چيليلىك جۇيە ايەلدەرگە جۇمىس ىستەيدى. جالپى, كوپتەگەن ەلدەردە زەينەتكەرلەردىڭ 3/2 بولىگى – نازىك جاندىلار. ستاتيستيكا دەرەكتەرى قازاقستاندا دا وسى جاعداي قالىپتاسقانىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن ساراپشىلار جەكە جيناقتاۋشى قورلارى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا زەينەتاقى اكتيۆتەرى ءىجو-ءنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىنىن ايتادى. ال زەينەتاقىنىڭ وزىنە كەلگەندە جاعداي باسقاشا بولىپ شىعادى. كەز كەلگەن زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ءونىمى – زەينەتاقى. ال كەلەشەكتەگى زەينەتاقى تۋراسىنا كەلگەندە, ونى ەشكىم دە بولجاپ بىلە المايدى. سوندىقتان ونى اۋىستىرۋ كوەففيتسيەنتى ارقىلى عانا ەلەستەتۋگە بولادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقستان, چيلي, شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە قور نارىعىنىڭ كىرىسى جوعارىلاپ, زەينەتاقى كوەففيتسيەنتى شىڭىنا جەتتى. ال سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا جاپونيادا, ەكى مىڭىنشى جىلدارى اقش-تا قور نارىعى قاتتى قۇلادى. بۇل جەكە جيناقتاۋشى قورلارعا سەنىمدى ازايتتى. جاپونيادا زەينەتاقى قورلارى ينۆەستيتسيالىق تابىستى 70 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا ۋادە بەرسە, قازىرگى ايىرماشىلىق بار-جوعى 10 پايىز عانا. شۆەتسيادا زەينەتاقىنىڭ سىياقىلىق جۇيەسى قالىپتاسقان. جالپى جارناسى 18,5 پايىزعا تەڭ. ونىڭ 2,5 پايىزى جيناقتاۋعا جۇمسالادى. جيناقتاۋ جۇيەسى ورتالىقتاندىرىلعان.
ساراپشىلار بجزق ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىنىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى قارجىنىڭ جارتىسىن مەملەكەتتىك وبليگاتسياعا سالۋدىڭ رەتى جوق ەكەنىن جەتكىزدى. ەگەر قازاقستاندىق زەينەتاقى قورىنىڭ كىرىسىن سارالاساق, 2000 جىلدان بەرى وپەراتسيا مەن قۇنسىزدانۋ شىعىندارىن الىپ تاستاعاندا, تابىس مۇلدەم از ەكەن. وسى ۋاقىتتا ەڭبەكاقى 3 مارتە ءوستى. دەسە دە ونىڭ ورنىن باسۋ كوەففيتسيەنتى 10 پايىزدان دا تومەن بولىپ وتىر. بۇل – ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى. ويتكەنى ناقتى كىرىس ەڭبەك نارىعىنىڭ كىرىسىنەن جوعارى. ياعني چيليگە ۇقساس جاعداي تۋادى. جالاقى جىلىنا 2 پايىزعا وسەدى, ال ينۆەستيتسيالىق كىرىس 4 پايىزعا ارتادى. ساراپشىلار قازاقستاندا زەينەتاقىلىق قارجى ەكونوميكادا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن ەمەس, قارجىلىق سەكتوردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن بانكتەردى قۇتقارۋعا جۇمسالىپ وتىرعانىن, سوندىقتان زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى اشىق جۇرگىزۋ, نارىققا جەكە زەينەتاقى قورلارىن قايتارماسا دا, جەكە باسقارۋشى كومپانيالاردى قايتارۋدىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتادى.
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»