ەتنوگراف ايقىن جاسان 2005 جىلدان بەرى شاڭعى تاريحىن زەرتتەپ كەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا كونە شاڭعى جاساۋ ءادىسى - جالپى التاي وڭىرىنە ورتاق ونەر, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتول مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى.
– ايقىن, ءسىز «التاي شاڭعىسىن», شاڭعى تاريحىن زەرتتەۋمەن قاي ۋاقىتتان بەرى اينالىسىپ كەلەسىز؟
– مەن 2005 جىلدان باستاپ وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ كەلەمىن. 2005 جىلعا دەيىن «التاي شاڭعىسى», «كونە شاڭعى» دەپ ەشكىم ايتپايتىن.
– بۇل شاڭعىنىڭ كادىمگى شاڭعىدان ايىرماشىلىعى نەدە؟
– ايىرماشىلىعى كوپ. ەڭ ەلەۋلىسى – كونە شاڭعىدا تەك ءبىر تاياق بولادى. سول تاياق ارقىلى تومەنگە سىرعاناپ تۇسۋگە بولادى. كونە شاڭعىنىڭ اعاشىن قاراعاشتان, سامىرسىننان مايىستىرىپ جاسايدى. شاڭعىنىڭ استىنا جىلقى تەرىسىن قاپتايدى. تەرى تەك جىلدامدىق بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە قار ۇستىندە مىقتى تۇرۋعا كومەكتەسەدى. مەن ءوزىم, نەگىزى, الپينيزممەن اينالىسقانمىن. سول ارقىلى كەزىندە پامير تاۋلارىنا بارعانىم بار. جالپى, تاۋدى جاقسى كورەمىن. سودان 2005 جىلدىڭ ءبىرىنشى ايىندا ماعان يسلامابادتان حابار كەلدى. التايعا كەلە جاتقان امەريكالىقتارعا جول كورسەتەتىن ادام كەرەك بولىپ, مەنەن كومەك سۇرادى. مەن كەلىسىمىمدى بەردىم. ال ول امەريكالىقتار ءوزىمىزدىڭ, قازاقتىڭ شاڭعىسىن كورۋگە كەلە جاتىپتى.
– ولار كونە شاڭعى تۋرالى قايدان بىلگەن ەكەن؟
– التايعا ساياحاتشىلار كوپ كەلەدى عوي. ءبىر جىل بۇرىن ءبىر توپ امەريكالىق ساياحاتشى ءبىزدىڭ شاڭعىنى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان بولۋى كەرەك. كەيىن سول سۋرەت ساياحاتشىلار اراسىندا كەڭ تارالىپ, تاعى ءبىر توبى ء«وز كوزىمىزبەن كورەيىك» دەپ التايعا بارۋدى شەشىپتى. ءبىز باسىندا تۇسىنبەدىك, التايدا شاڭعى تەبۋگە كەلگەن شىعار دەپ ويلادىق. كۇندە كورىپ جۇرگەننەن كەيىن, اياق استىنداعى شاڭعىعا كوپ ءمان دە بەرمەگەن ەكەنبىز. «قار شاڭعىسى» دەپ قانا ايتاتىنبىز. بۇلار سونى كەرەمەت قىزىق كورىپ, كوزدەرى وتتاي جانىپ, وسى تاقىرىپقا قىزىعىپ كەلگەن ەكەن. ىشىندە نيلس دەگەن جىگىت بولدى. سول نيلس ەكەۋىمىز قازىرگە دەيىن كونە شاڭعىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋمەن, دارىپتەۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز.
– تاسقا قاشاپ سالىنعان شاڭعىشىلاردىڭ سۋرەتى التاي تاۋىنان سول جىلى تابىلدى ەمەس پە؟
– جوق, بۇل تاستى, نەگىزىنەن, 1990 جىلدارى التايداعى قاندىعايتى دەگەن جەردەگى ۇڭگىردەن تاپقان. بىراق كوپ ەشكىم ەلەمەگەن. كوبى جاڭاعى تاس سۋرەتتەگى اڭدارعا نازار اۋدارعان دا, ال شاڭعىشىلاردى كوپ ەلەمەگەن. 2005 جىلى قىتايدىڭ 1960 جىلدارى ەڭ العاشقى چەمپيونى اتانعان شان جاۋجيان قايتا نازار اۋدارتتى. ول سۋرەتتەگى ادامداردى شاڭعىشىلارعا ۇقساتادى. جالپى, بۇل تاستىڭ جاسى 1012 مىڭ جىل شاماسىندا ەكەنى انىقتالدى. وسىنداي سۋرەتتەر نورۆەگيادان, رەسەيدەن تابىلعان. بىراق التايداعى تاسقا قاشالعان سۋرەت ەڭ كونە بولىپ شىقتى. سول تاس تابىلعانىن ەستىپ, نيلس 2006 جىلدىڭ جاز ايىندا التايعا قايتا كەلدى. جاڭاعى تاستى كورۋگە تاۋعا باردىق. قىزىعۋشىلىعىمىز ودان ءارى ورلەپ, تەرەڭىرەك زەرتتەۋگە بەكىندىك. سودان, شان جاۋجياندى تاپتىق. بۇل كىسى دە «شاڭعىنىڭ وتانى – التاي» دەپ ءبىز سياقتى شاڭعىنىڭ تاريحىنا قىزىعىپ ءجۇر ەكەن. ۇشەۋىمىز وسىلايشا ارالاسىپ, قازىرگە دەيىن ءتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز.
– قانداي ءىس-شارالار ۇيىمداستىردىڭىزدار؟
– نەگىزىندە كونە شاڭعى اڭ اۋلاۋ ءۇشىن پايدالانىلعان. اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنعالى بەرى, بۇل شاڭعىنى تەبەتىندەر دە, جاسايتىندار دا ازايىپ كەتتى. جۇرتتىڭ كوبى قالاعا كوشتى. كونە شاڭعى كوپ ەشكىمگە كەرەك بولماي قالدى. سودان ءبىز وسى سالتتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا 2007 جىلدان باستاپ كونە شاڭعى تەبۋ بويىنشا جارىس ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. بۇل التاي قالاسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن جاڭاعى چەمپيون بولعان كىسىنىڭ قولداۋىمەن ءوتىپ كەلەدى. ودان باسقا, «National Geographic» سياقتى اتاقتى باسىلىمدارعا وسى ونەردى تانىستىرىپ كەلەمىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن التاي قالاسىندا شاڭعى تاريحى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردىق. نورۆەگيا, رەسەي, امەريكا, كانادا سياقتى ەلدەردەن زەرتتەۋشىلەر كەلدى. سول كونفەرەنتسيادا «شاڭعىنىڭ وتانى التاي» دەگەن توقتامعا كەلدىك.
– اعا, كونە شاڭعىنى جاساۋ ءادىسىن قازاقتىڭ ءتول ونەرى دەپ اتاۋعا بولا ما؟
– بولادى, بىراق ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. بۇل شاڭعىنى تەك قازاقتار قولدانبايدى. التاي تاۋ وڭىرلەرىن مەكەندەيتىن تىۆا حالقى دا, موڭعولدار دا قولدانادى. بۇل كونە شاڭعى – جالپى التاي وڭىرىنە ورتاق ونەر, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتول مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى. مەن بۇل شاڭعىنى «قازاق شاڭعىسى» ەمەس, «التاي شاڭعىسى» دەپ اتاعان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
– قازىرگى زەرتتەۋلەرىڭىز قاي باعىتتا؟
– وسى تاقىرىپتى ەتنوگرافيالىق باعىتتا ودان ءارى زەرتتەي تۇسسەم دەگەن ويىم بار. نورۆەگيادا ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيامدى وسى تاقىرىپتا قورعادىم. ارى قاراي دا التاي وڭىرىنە قاتىستى باسقا دا زەرتتەۋلەردى جالعاستىرسام دەيمىن. جالپى, التايدىڭ قىتاي ءوڭىرى, موڭعوليا ءوڭىرى, رەسەي ءوڭىرى وتە جاقسى زەرتتەۋلەردەن وتكەن. كوپتەگەن دەرەكتەر تابىلدى. بىراق التايدىڭ قازاقستانعا قاراستى ءوڭىرى بىزگە ءالى بەلگىسىز بولىپ تۇر. قازاقستاندا التاي مادەنيەتىن زەرتتەۋ كۇشەيسە ەكەن دەگەن تىلەك بار.
- تىلەگىڭىزدى قازاق زەرتتەۋشىلەرى ەستيدى دەگەن ۇمىتتەمىز. كوپ راقمەت, اعا! ساتتىلىك تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان - الىبەك نۇركەش