قوجاگەلدى باتىر

جاڭادان قۇرىلاتىن ايا­گوز وكرۋگىنە باسقالارىمەن قاتار بۇگىنگى كوكپەكتى, تار­باعاتاي اۋداندارى جەرىنە قو­نىستانعان ماتايدىڭ قاپ­تاعاي بولىگىنە جاتاتىن قاراۋ­جاسىق, قاراكەرەيدىڭ مۇرىن, بايجىگىت جانە قىرجى رۋلارى دا كىرۋگە ءتيىس بولدى. وسى­لار­دىڭ ىشىندە مۇرىندار مەن قىرجىلار ورىسقا قا­را­عان, ال قاراۋجاسىقتار مەن باي­جىگىتتەر قىتاي ىقپا­لىن­داعى رۋلارعا جاتتى. ال شىن­دىعىنا كەلگەندە, اياگوز وكرۋگى قۇرىلار قارساڭدا التاي مەن تارباعاتايداعى, كەيىننەن تۇ­سەتىن ورىس-قىتاي شەكاراسىنا قاراي ورنالاسقان رۋلار كوپ جاعدايدا وزدەرىنىڭ بەدەلدى سۇلتاندارى مەن رۋ باسىلارىنا باعىنىپ, ەركىن جاعدايدا ءجۇردى.

سول كەزدەگى تارباعاتاي وڭى­رىندەگى وسى ماسەلە بويىن­شا قالىپتاسقان قوزقاراس, 1831 جىلى اياگوز سىرتقى وكرۋگى اشىلعاندا, ورىس مەم­لەكە­تى­نىڭ وسى اكىمشىلىك بيلىك قۇ­رى­لىمىنا ءۇمىت ارتقان جەر­گىلىكتى ەل بيلەۋشىلەردىڭ اتىنان­ سارت جوشى ۇلى گەنەرال ۆ.برو­نەۆسكيگە تابىستاعان, 7 تار­­ماق­تان تۇراتىن تالاپتىڭ ما­ت­ى­نىن­دە ايتىلادى. وندا: «...­ەل­ يەلىگىندەگى جەر مەن باي­لىعى ماڭگىلىك ەركىمىزدە بولسىن, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ەشقاشان جاساققا الىنباسىن, اسكەر جەرىمىزگە جىبەرىلمەسىن, ولىمنەن باسقا ءىس مۇسىلماندىق جولمەن شەشىلسىن, ىشىمدىك ۇيلەرى سالىنباسىن, ەل قۇقى­عىن قورعاۋ ءۇشىن 3-5 جىلدا اق پاتشاعا وكىلدىك جىبەرىلىپ تۇرسىن...» دەلىنگەن.

سول كەزدەگى تارباعاتاي وڭى­رىندەگى ورىس وتارلاۋىنا تاباندى قارسى تۇرعان تۇل­عالاردىڭ ءبىرى – قوجاگەلدى باتىر. زەرتتەۋشىلەر قوجا­گەلدى اتان ۇلى شامامەن 1757 جىلى تۋعان دەيدى. تۋعان جەرى بەلگىسىز. بىراق اتا-بابالارى بىرنەشە عاسىر جايلاعان س­ارى­ارقانىڭ تورىندەگى ەسىل-نۇرا مەن سارىسۋ وڭىرلەرىندە نەمەسە سىر بويىندا تۋى دا ابدەن مۇمكىن. جاساعان يەم باتىرعا قاجەتتى مول قايرات, تاباندىلىق, ۇلكەن جىگەر بەرگەن, اقىلعا دا كەمەل قوجاگەلدى اتان ۇلىنىڭ سۇيەگىن ەسكىشە تاراتساق: قاراكەرەي, مۇرىن, جولىمبەت, نازار, جانبولات, توقاباي سياقتى رۋعا اينالعان اتالاردىڭ اتىمەن كەتە بەرەدى.

قوجاگەلدى جاساق جيىپ, قولباستاعان ۋاقىت ابىلاي مەن قابانباي زامانى ەمەس. بۇل كەزدە قازاقپەن ارپالىسقان جوڭعارلار تاريح ساحناسىنان كەتكەن. دەسەك تە ءوڭىر ءالى تىنىشسىز. قىتايدىڭ جانە ورىس­تىڭ ىقپالىنا ەنگەن رۋ­لار­دىڭ اراسىندا دا ءارتۇرلى قايشىلىقتار بولىپ جاتاتىن, وتارلاۋشىلاردىڭ جۋا­سىتۋ جورىقتارى دا ءجيى بولاتىن. كەزىندە تارباعاتايدى جايلاعان, قازاق-جوڭعار سو­عى­سىنىڭ بارىسىندا بۇل وڭىر­لەردەن قىتاي جەرىنە اۋعان قالماقتار مەن تارباعاتايدى مەكەن قىلعان قازاقتار اراسىندا دا ءالسىن-ءالسىن قاقتىعىستار ءالى بولىپ تۇراتىن. قوجاگەلدى 16-17 جاسىندا ات جالىن تار­تىپ ءمىنىپ, تاجىريبەلى جورىق­شى باتىرلاردىڭ جانىنا ەرگەن XVIII عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ باسى, ەل ءالى بەيبىت جاعدايعا تولىق كوشىپ بولماعان كەز ەدى.

قوجاگەلدى باتىرعا باي­لا­نىستى ەل جادىندا قال­عان دەرەكتەردىڭ ءبىر بولىگى – ونىڭ قىرعىزدارعا جاسا­عان جورىقتارى تۋرالى بولىپ كەلەدى. شىنىندا قوجا­گەلدى باتىر ات ۇستىندە جۇر­گەن XVIII عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى قازاق پەن قىرعىزدىڭ اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناستاردىڭ شيەلە­نىسىپ تۇرعان كەزەڭىنە جاتادى. كەزىندە جوڭعارعا باعى­نىپ قالىپ, وتىز جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان جوڭ­عار-قازاق سوعىسىندا بەي­تا­راپ جاعدايدا بولعان قىر­عىزدار, جوڭعار مەملەكەتى تال­قاندالعاننان كەيىن, قازاق اسكەرى جان الىپ, جان بەرىسكەن سوعىستارمەن بوساتقان جەتىسۋ ءوڭىرىن جانە ت.ب. جەرلەردى الۋ ماقساتىندا جورىقتار جاساي باستادى. دەرەكتەر بويىنشا اتەكە, ءنادىربالا سياقتى قىرعىز باتىرلارى اياگوز بويى­نا دەيىن كەلگەن. بۇل كەزدە قازاقتار, قالماقتارمەن جۇر­گىزگەن قيان-كەسكى سوعىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە وزدەرى جاۋدان بوساتقان, ءبىر كەزدەگى اتا-بابا جۇرتى التايدى, تارباعاتايدى, جەتىسۋدى بۇ­رىنعى جوڭعار جەرلەرىن يەلەنۋگە قۇقىلىمىز دەپ ەسەپ­تەگەن تسين جاۋلاپ الۋشىلارىنىڭ قىسىمىمەن تاستاپ شىعىپ, ورىس بەكىنىسى سەمەي تۇبىنە قا­راي شەگىنۋگە ءماجبۇر بول­عان ەدى. سول كەزدە ءومىر سۇر­گەن كاپيتان اندرەەۆ قازاق رۋلارىنىڭ شار وزەنىنەن وتە الماي, قىتايلار ولاردى جىبەرمەي تۇرعانىن جازعان. قىرعىزداردىڭ قازاقتىڭ ءوزى بوساتقان جەرلەرىن يەمدەنىپ قالۋ ءۇشىن كورسەتكەن بەلسەن­دىلىكتەرى وسى كەزگە ساي كەلەدى. بۇل جاعداي قازاقتار تاراپىنان ادىلەتتى اشۋ-ىزانى تۋ­عىزعانى ءمالىم. سول كەزەڭ­دەگى وقيعالاردىڭ ءبىرازى قا­زاق-قىرعىز قاقتىعىستارىنا ارنال­عان. اقىرى 1770 جىلى قازاق اسكەرى شۋ وزەنىنىڭ باس­تاۋ­لارىندا, ء«جايىل قىر­عىنى» دەپ اتالعان شايقاستا قىرعىزداردى ويسىراتا جەڭ­گەنى تاعى شىندىق.

ءبىراز بولسىن سايابىرسىعان قاقتىعىستار XVIII عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنا قاراي قاي­تادان ءورشىدى. وسى كەزەڭ­دەر­دە قوجاگەلدى باتىر قىر­عىزعا قارسى جورىقتاردىڭ بار­لىعىنا قاتىسا باستاعان. ونىڭ باتىرلىق قابىلەتى وسى جورىقتاردا جۇرتقا ءمالىم بولعان. 1785 جىلى قىرعىز تورۋىلشىلارى قازاقتىڭ اتاقتى قولباسى باتىرى, زامانىندا ەر قابانبايدىڭ سەرىگى بولعان, شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردى ىلە بويىندا قولعا ءتۇسى­رىپ, ازاپپەن ولتىرەدى. شا­نىش­قىلىلار كەزىندە جاۋ­دان بوساتىلعان شىعىس وڭىر­گە سوناۋ تاشكەن جاقتاعى شىر­شىقتان قونىس اۋدارعان بولاتىن. بۇلار بەردىقوجانىڭ قازاسىنان كەيىن قايتادان بۇرىنعى جەرلەرىنە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. بەردىقوجانىڭ ءولىمى قازاقتاردى قاتتى شام­داندىرعان. ەل ىشىندەگى اڭگى­مەلەردە قوجاگەلدى باتىردىڭ بەردىقوجا ءۇشىن قىرعىزداردان كەك العاندىعى ايتىلادى. ءبىر قىزىعى, مۇرىن تابىنىڭ نازار تارماعىنىڭ ىشىندە وزدەرىن قوجاگەلدى قىرعىزدان اكەلگەن سارىباعىشتارمىز دەيتىن تۋىس­­تار كەزدەسەدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوجا­گەلدى باتىر قازاقتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان باتىرلىق جانە جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىن مول مەڭگەرگەن, قازاق-جوڭعار سوعى­سىنا قاتىسقانداردىڭ جانىنا ەرگەن, اڭگىمەلەرىن تىڭداعان, سولاردىڭ ءىزىن جالعاستىرعان, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ەلىن, جەرىن جاۋدان قورعاۋعا ارناعان تۇلعا. 

تارباعاتاي-زايسان باعى­تىندا ورىس وتارلاۋى بەل­سەندى تۇر­دە جۇرە باستاعان ۋاقىتتاردا قوجاگەلدى اتان­ ۇلى مۇمكىن بولسا ەشكىمگە دە باعىنباي, تاۋەل­سىزدىكتى ساقتاۋ تۇعىرىن بەرىك ۇستانعان. ونىڭ مۇنداي كوزقاراستا بولۋىنا دا اسەر ەتكەن فاكتورلار بولدى دەپ ايتا الامىز. بىرىنشىدەن, بۇل كەزەڭدە ورىس وتارلاۋى قانشا قاۋىرت جۇرە باستاسا دا, XIX عاسىردىڭ سوڭى جانە XX عا­سىر­دىڭ باسىنداعىداي قازاق جەرىنە شارۋا پەرەسەلەندەردىڭ قاپ­تاپ كوشىپ كەلۋى جوق ەدى. بۇل ۋاقىت­تا جەردى وتار­لاۋ ازىن-اۋلاق كازاكتار ار­قىلى عانا ىسكە اسىرىلدى. قازاقتىڭ سانى قالاي بولعاندا دا باسىم. وسى جاعداي كۇش بىرىكتىرسە, كەلىمسەكتەرگە قارسى تۇرۋعا بولادى دەگەن ءۇمىت وتىن دا ۇيالاتقان سياقتى. ەكىنشىدەن, قوجاگەلدىگە قاتاڭ باعىت ۇستا­نۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن, وسى ۇستانىمدى قولداي­تىنداردىڭ ەل ىشىندە ءبىرشاما بولۋى دەپ تە ەسەپتەيمىز.

ەل ىشىندەگى قايراتكەر­لەردىڭ وسى ماسەلەدە ۇستانىم­دارىنىڭ تۇراقتى بولماۋى ءبىرشاما قايشىلىقتارعا اكەلگەنىن كورۋگە بولادى. مى­سا­لى, اقسۋات جەرىندەگى بۇرىن­نان كەلە جاتقان اڭگىمەلەردە حانقوجانىڭ ۇلكەن ۇلى جان­بوبەك پەن قوجاگەلدىنىڭ ارا­سىنداعى بولعان بىتىسپەس جاۋ­لىق ايتىلادى. بىراق بۇعان حالىق اڭگىمەلەرى ودان ارعى جاۋاپتى بەرمەيدى.

ءبىز وعان جاۋاپتى تاريحي دەرەكتەرگە ۇڭىلگەندە تابامىز. قوجاگەلدى باتىر قا­زا تاباتىن 1826 جىلدىڭ قارساڭىندا, كەيىننەن وزدە­رى ورىس بيلىگىنە قارسى كۇ­رەس­تى باستايتىن اعايىن­دى سۇلتاندار جانبوبەك تە, سى­بان­قۇل دا وسى كەزەڭدە ورىس­پەن جاقىنداسۋ ساياساتىن ۇستانعان. وسى ۋاقىتتاردا بۇ­لار ءۇشىن ۇلكەن كەدەرگى قو­جا­گەلدى باتىر بولدى دەۋگە بولادى. اقىرى وقيعانىڭ شيە­لەنىسۋى ەل ىشىنە جانبوبەك سۇل­تاننىڭ ورىس قارۋلى وتريادىن شاقىرتۋىنا الىپ كە­لەدى. ول تۋرالى «...سۋلتانى مۋ­رۋن-نايمانوۆسكوي ۆولوستي حانكوجينى ناچينايۋت پروسيت و پريسىلكە ك نيم كازاچيح وتريادوۆ... سۋلتانى نا ەتۋ پريسىلكۋ وبيازاليس ۋپلاتيت ۆ پولزۋ ۆويسكا رەمونتنىي سبور لوشادمي, پرودوۆولستۆوۆات وترياد نا سۆوي سچەت. پوسلاننىي ۆ 1825 گ. وترياد ۆوزۆراتيلسيا نا لينيۋ بلاگوپولۋچنو, كومان­ديروۆاننىە جە ۆ وكتيابرە 1826 گ. سوتنيك ۆەزيگين, پري 25 كازاكاح, ۆسترەتيل, پو ەگو سلوۆام پري سبورە لوشادەي سوپروتيۆلەنيا سو ستورونى چاستي مۋرۋنسكيح كيرگيز, تاك چتو دەلو ۆ كونتسە كونتسوۆ, دوش­لو دو ۆوورۋجەننوي ستىچكي» دەپ كورسەتىلگەن. (ن.كونشين. ماتەريالى دليا يستوري ستەپنوگو كرايا // پامياتنايا كنيج­كا سەميپالاتينسكوي وبلاس­تي نا 1900 گ. ۆىپۋسك IV. سەمي­پالاتينسك, 1900. س.8).

وسىندا قازاقتاردان لاۋ سۇ­راعان كازاكتار مەن جەرگى­لىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىن­دا بولعان قاقتىعىستا ءۇش ادام­نىڭ قازا تاپقانى جانە بىرنەشە ادامنىڭ جارالان­عاندارى ايتىلادى. سونىڭ ءبىرى – اۋىر جارالانعان قوجا­گەل­دى باتىر.

قوجاگەلدى باتىردىڭ ءولى­مىن كەزدەيسوقتىق دەۋ قيىن. ونىڭ جاۋابىن جەرگىلىكتى رۋلاردى قانداي جولمەن بولسىن بۇتىندەي باعىندىرۋدى كوزدەگەن ورىس وكىمەتىنىڭ سايا­ساتىنان تابامىز. ءبىز بۇدان, ورىس بوداندىعىنا مۇلدە قار­سى, ەرتەڭگى كۇنى ەلدى ۇلكەن قوز­عالىسقا باستاپ شىعۋى مۇم­­كىن تۇلعانىڭ كوزىنىڭ باس­قا­لارعا ساباق بولسىن دەپ ماق­ساتتى تۇردە جويىلعانىن كورەمىز.

قوجاگەلدى باتىردىڭ ولى­مىنە بايلانىستى وقيعانىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرۋگە وم­بىدان تارباعاتاي وڭىرىنە ارنايى كوميسسيانىڭ كەلگەنىن دە وسىعان جاتقىزامىز. اقى­رى, قوجاگەلدى باتىردىڭ رۋ­لاس­تارىن, جاقىن اعاي­ىن­دا­رىن, ەلدى تىنىشتاندىرۋ ماقسا­تىندا تارباعاتاي وڭى­رىنەن سانكت-پەتەربۋرگكە ارنايى بىتىم­گەرشىلىك دەپۋتاتسيا شا­قى­رىلعان. سول كەزەڭدە قازاق دالاسىنان پەتەربۋرگكە تالاي دەلەگاتسيانىڭ بارعانىن بايقاۋعا بولادى. بارعاندارعا پاتشا ۇكىمەتى ۇلكەن سىي-سياپات جاساعان. مۇمكىن بولسا, يمپەراتورمەن اۋديەنتسيا دا ۇيىمداستىرعان. وسىنداي شارالاردىڭ استارىندا, جاۋلاپ الىنعان جەرلەردى تولىق يگەرگەنشە, جەرگىلىكتى حالىقتى الداپ-سۋلاپ تىنىشتاندىرۋ ساياساتىنىڭ دا جاتقانىن كورەمىز.

بۇل تۋرالى بەلگىلى ولكە­تا­نۋشى نيكولاي ياكوۆ­لە­ۆيچ كونشين 1900 جىلى شىق­­قان «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاس­تي» جيناق باسىلىمىندا جا­ريالاعان ءوزىنىڭ ماقالاسىندا: «ۆ دەكابرە 1828 گ. ك گەنەرال-گۋبەر­ناتورۋ پوستۋپيلو پرو­شەنيە وت ەزديۆشيح ۆ پەتەر­بۋرگ دەپۋتاتوۆ (ستارشينى اي­داربەكا كۋتەباەۆا ي 3 بيەۆ) و ۆزىسكاني س حانكو­جينىح كۋنا زا ۋبيتىح ۆ 1826 گ. ترەح مۋرۋنتسەۆ ي وب ۋدا­لەني حانكوجينىح يز مۋرۋن­سكوي ۆولوستي» دەپ جازادى. (ن.كونشين. ماتە­ريالى دليا يستوري ستەپنوگو كرايا // پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي نا 1900 گ. ۆىپۋسك IV. سەمي­پالاتينسك, 1900. س.13).

ءبىز بۇدان اقسۋات وڭىرىندە حالىق ىشىندە ايتىلاتىن «قو­جاگەلدى باتىردىڭ قۇنىن جوق­تاپ شاكى بي, باتىردىڭ ءىنىسى ايداربەك بي جانە قيسىق تە­زەك ۇلى پەتەربورعا بارعان» دەگەن سوزدەرگە دالەل تابامىز. مۇنداعى ايتىلاتىن ايداربەك بي سول كەزدەگى كورنەكتى تۇلعا­لاردىڭ ءبىرى. ونىڭ اكەسى كوتە­باي قوجاگەلدىنىڭ بىرگە تۋعان اعاسى, ياعني بۇلار اتاننىڭ ۇلدارى.

نيكولاي كونشين وقيعانى: «نا­كونەتس, ۆ ناچالە يانۆاريا 1828 گ. يۋچين پريەحال يز سەمي­پالاتينسكا ۆ ومسك, وتكۋدا, ۆ كونتسە توگو-جە مەسياتسا, ي بىل وتپراۆلەن ۆ پەتەربۋرگ سو «سۆيتوي» يز پياتي چەلوۆەك (ود­نوگو بيا, دۆۋح ستارشين, مۋللى ي تاتارينا فايزۋللى سەيفۋللينا) ي ۆ سوپروۆوجدەني نازناچەننوگو «پريستاۆوم» ك دەپۋتاتسي ناچالنيكا وتدەلەنيا ومسكوگو وبششەگو وبلاستنوگو ۋپراۆلەنيا سۋشينا «پري دۆۋح كازاچيح چيناح» دەپ ودان ءارى وربىتەدى. (ول دا سون­دا, 13-ب.) بىزدەر بۇدان پەتەر­بۋرگكە بەس ادامنىڭ بار­عانىن كورەمىز. ولار: دەپۋتاتسيانى باستاعان, سۇلتان سارت جوشى ۇلى, شاكى بي, ستارشينالار دەپ كورسەتىلگەن ايدار­بەك بي جانە 1734 جى­لى قۇرىلاتىن كوكپەكتى سىرت­قى وكرۋگىنىڭ بولاشاق اعا سۇل­تانى, ءوز زامانىنىڭ اسا كورنەكتى تۇلعاسى قيسىق تەزە­كوۆ, سول سياقتى جول باسشى فاي­زوللا سەيفۋللين دەگەن تاتار ازاماتى مەن اتى-ءجونى بەل­گىسىز ءبىر مولدا.

دەپۋتاتسياعا  حالىق ىشىندە اسا بەدەلدى سۇلتان سارت جو­شى­ ۇلى, وسى كۇنگە دەيىن جۇرت­شىلىق اتىن قۇرمەتپەن ايتاتىن شاكى بي, سول كەزدە ەل اعاسى بولعان, قوجاگەلدى باتىردىڭ ءىنىسى ايداربەك بي جانە قيسىق تەزەك ۇلى سياقتى ازاماتتاردىڭ كىرگەندەرى-اق وقيعانىڭ بۇكىلحالىقتىق سي­پات العانىن, سونىمەن­ بىرگە باتىردىڭ حالىق ىشىن­دەگى بەدەلى­نىڭ قانداي بولعاندىعىن اڭعار­تادى.

قوجاگەلدى اتان ۇلى وتار­شىلداردىڭ قولىنان 1826 جىلى وپات بولعاندا, ازامات, ەل اعاسى, قايراتكەر رەتىندە كەمە­لىنە كەلگەن كەزى  69 جاستا بولىپتى. بۇگىنگى مىنا تاۋەل­سىز ەل بولعان باقىتتى زاماندا, تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولا­شاعى ءۇشىن بارلىق قيىن­دىقتارعا ءتوزىپ, باستارىن وققا بايلاعان قوجاگەلدىدەي ەرلەر­دىڭ جانكەشتى ىستەرىن ۇمىت­پاۋ, ەسكە الىپ وتىرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى.

مۇحتاربەك كارىموۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور, سەمەي قالاسىنىڭ شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى تاريحي زەرتتەۋلەر عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى