التىن بەسىك ۇشقوڭىر

«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارنايى جوباسى: جاسامپازدىق جەمىستەرى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان يگى ىستەردىڭ ارقاسىندا ءاربىر ءوڭىرىمىز وزگەرىپ, ءومىرىمىز جاقسارىپ كەلەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي وركەندى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن ماتەريالداردى تۇراقتى جاريالاپ تۇرادى. تومەندە الماتى وبلىسىنداعى ۇشقوڭىر اۋىلىنان فوتورەپورتاج بەرىلىپ وتىر.

التىن بەسىك ۇشقوڭىر

الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى قۇستىڭ ۇياسىنداي ۇشقوڭىر اۋىلى اسقارالى بيىكتەرمەن استاسىپ, كەڭ كوسىلىپ جاتىر. تەرەڭنەن تامىر تارتساق, تاريحى تىم ارىدەن باستالادى. سوناۋ 1913 جىلى مۇندا 140 قانا ءتۇتىن بولسا, بۇگىندە حالىق سانى 18900-دەن استام. 3778 وتباسىندا ىنتىماعى جاراسقان 20-دان استام ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى مەكەندەسە, قاي ۇلتتىڭ وكىلى بولماسىن قازاق ءتىلىنىڭ قايماعىن بۇزباي سويلەگەندە تاڭدانا قارايسىڭ. ۇشقوڭىرلىقتار قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وسىندا كىندىك قانى تامىپ, ەسەيىپ-ەرجەتىپ, ۇلكەن ومىرگە قانات قاققان تۋعان جەرى ەكەنىن ەرەكشە ماقتانىشپەن ەسكە الادى. سوندىقتان بولار, ەلدى مەكەن تۇرعىن­دارى اۋىل مادەنيەتىن اسقاق ۇستاپ, كوركەيتىپ, ساۋلەتى مەن داۋلەتىنىڭ ارتۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان. اعا ۇرپاق وكىلدەرى بۇگىنگى جاستاردىڭ بويىنا وتانشىلدىق قاسيەتتەردىڭ ورنىعۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ەل مەن جەر تاريحىنان سىر شەرتۋدى ءداس­تۇرگە اينالدىرعان. وسىنداي كەزدەسۋلەردە سو­عىس ارداگەرلەرى مەن ەڭبەك وزاتتارى شايكە ىدى­رىسوۆ, ۆاسيلي شۋستوۆ, كۇلاش ءامىروۆا, باق­بەر­گەن دىلدابەكوۆ جانە باسقالار وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىن جالعايتىن تارتىمدى اڭگىمە قوزعايدى. جاستار بولسا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن قولداپ, وقۋدا وزات, ۇلگىلى ورەن بولۋعا ۇمتىلادى. اۋىل-اۋماعىنىڭ جەر كولەمى 28 مىڭ گەكتار جانە ۇشقوڭىر, ەڭبەكشى, ۇشتەرەك, ساۋىنشى, قۇمارال, ايقىم ەلدى مەكەندەرى كىرەدى. اۋىل جىل وتكەن سايىن قۇلاشىن كەڭگە جايعان. كىرەبەرىستەگى اللانىڭ ءۇيى مەن وسىندا ءباھادۇر باتىر قاراساي التىناي ۇلىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭى­راعى ساقتالعان. الىس-جاقىننان عيباداتحاناعا كەلۋشىلەر قاتارى استە تولاستامايدى. وسىن­داعى جىبەك جولى, د.قوناەۆ, م.ماقاتاەۆ جانە ءالجان انا, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى كوشەلەردىڭ كورىكتى كەلبەتى كىمدى بولسا دا تاڭداندىرادى. جاس ۇرپاققا باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرەتىن بەس مەكتەپتە 4 000-عا جۋىق بالا وقيدى. ەلباسى 1948-1957 جىلدارى فۋرمانوۆ مەكتەبىندە ءبىلىم العان. قازىرگى كەزدە ءبىلىم شاڭىراعى قاراساي باتىر ەسىمىمەن اتالىپ, «شاپاعات» مۇراجايىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاستىق شاعىنان باستالعان تاريحي سۋرەتتەر, قۇندى قۇجاتتارمەن تولىعىپ, ۇرپاققا ۇلاعات بولاتىن يگىلىكتى ىستەرمەن ۇشتاسۋدا. تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن تۇرلەنگەن ەلدى مەكەندە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىمەن جاڭا ۇلگىدەگى سالىنعان مەكتەپ, بالاباقشا, ەمحانا, مادەنيەت ءۇيى تۇرعىندار يگىلىگىنە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. ءبىر ايتا كەتەتىنى, №2 كاسىپتىك ليتسەيدە قۇرىلىسقا قاجەتتى 8 سالا بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كاسىبي ماماندارى دايار­لانىپ, جۇمىسسىزدىقتى بولدىرماۋدىڭ العى­شارت­تارى قاراستىرىلعان. ۇشقوڭىر اۋىلىنىڭ ءسان-سالتاناتىن ارت­تىر­عان اسەم ۇيلەر مەن عيماراتتار دا كوپتەپ سالىنۋدا. شاعىن اۋىلدا 560-تان استام شارۋا قوجالىعىمەن قاتار ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن «بن ۆينزاۆود», «نۇربول», سيگما», «Kazach Cool», «ەڭبەكشى اگرو», «ەكوفۋرد» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك­تەرىنىڭ ءوندىرىس ورىندارى تۇرعىنداردىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋى مەن ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تابۋىنا بەرىك نەگىز قالاعان. كاسىپكەرلەر «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن تامسىلگە ساي ءوندىرىس ورىندارىندا 500-دەن استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپتى. تاۋەلسىزدىك اكەلگەن اسىل قۇندىلىقتاردى بويتۇمارداي قاستەرلەيتىن تۇرعىنداردىڭ ەر­تەڭگە دەگەن سەنىمدەرى دە نىق. ويتكەنى, اۋىل ءتۇر­لەنىپ, بەرەكە-بىرلىگى جاراسىم تاپقان. __________________________________ دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى كۇمىسجان بايجان.