تۇڭعىش كاسىبي ديريجەر شامعون قاجىعاليەۆ

شامعون قاجىعاليەۆ ءوزىنىڭ ەرەك­شە قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا 1950-جى­لى الماتى كونسەرۆاتورياسىن ءۇش ما­ماندىق بويىنشا بىتىرگەن. اتاپ ايت­قاندا, دومبىرا بويىن­شا قا­زاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى ق.جان­تى­لەۋ­وۆتەن, سكريپكا بويىنشا پروفەسسور ي.ا.لەسماننان ءدارىس العان جانە حا­لىق اسپاپتار فاكۋلتەتىندە وركەستر­مەن ديريجەرلەۋدەن ا.ق.جۇبانوۆ پەن ل.م.شارگورودسكي سىنىبىن تا­مامداعان. سونداي-اق 1964 جىلى لە­نينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ وپەرا-سيمفونيا ديريجەرى فاكۋلتەتىن (پروفەسسور ە.پ.گريكۋروۆتىڭ سىنىبى بويىنشا) ءبىتىردى. احمەت جۇبانوۆتىڭ دارىندى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. 1944 جىلى كونسەرۆاتوريا اشىلعاندا احاڭنىڭ 6 شاكىرتى بولعان, ولار: شامعون قاجىعاليەۆ, فاتيما بالعاەۆا, قۇبىش مۇحيتوۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, بولات سارىباەۆ جانە فۋات مانسۇروۆ. وسى التى دارىن يەسى دە كەيىن ونەر الەمىندەگى جارىق جۇلدىزدارعا اينالدى.  مەن 1967 جىلى ورالدىڭ مۋزى­كا­لىق ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, الماتى­دا­عى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇستىم. ون­دا قارشىعا احمەدياروۆ, ءشامىل ابىل­تايمەن بىرگە وقىدىق. قارشىعا ەكەۋ­مىز كون­كۋرستان ءوتىپ, قۇرمانعازى اتىن­داعى وركەسترگە قابىلداندىق. مىنە, ءبىز سول كەزدەن باستاپ شامعون اعانىڭ ونەگەسىن كورىپ وستىك. وقي ءجۇرىپ, بەس جىل بويى وركەستردىڭ قۇرامىندا ونەر كور­سەتتىك. كونسەرۆاتوريا بىزگە تەو­ريا­لىق ءبىلىم بەرسە, ال وركەستر پراك­تي­كا­لىق كونسەرۆاتورياعا اينالدى. حا­لىق اراسىندا وسىلاي اتالۋشى ەدى. ور­كەستر قۇرامىندا رۇستەمبەك وماروۆ, باق­تيار قۇبايجانوۆ, ايسا ءشارىپوۆ, ساميعوللا اندارباەۆ, عينوللا يسما­عۇ­لوۆ, ابدول نيازقوجاەۆ دەگەن ەل اعالارى بولدى. سولاردان ءتالىم-تاربيە الدىق. 

وركەستر قۇرامىندا بىرگە ءجۇرۋ, ءبىر ۇجىمدا سىيلاستىقپەن ەڭبەك ەتۋ, سىپايى دا سالماقتى بولۋ, ساحنا مادەنيەتىن ساقتاۋ, كورەرمەنمەن ءىلتي­پاتتى بايلانىس ورناتا ءبىلۋ – وسى­نىڭ ءبارى ءومىر مەكتەبى. بۇگىنگى تاڭ­دا دا جاستارعا ايتار اقىل-كەڭەسىمىز بار, ويتكەنى جاسى ۇلكەن ادامدار كەيىنگى تولقىن بۇرىننان كەلە جاتقان جاق­سى ءداستۇردى جالعاستىرسا ەكەن, كيەلى ونەرىمىزدى شوۋعا, داڭعازاعا اينال­دىرماسا ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن بىل­دى­رە­دى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءتول قاسيەتى ساق­تالعانى ءجون. 

قادىر مىرزا ءالى اعامىز «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دوم­بىرا!» دەپ تەگىن ايتپاعان عوي. شى­نىن ايتقاندا, قازاقتى قازاق ەتىپ وتىر­عان دا دومبىرا. ال سونداي ۇلتتىق قۇن­دى­لى­عىمىز – دومبىرامىزدى قاستەرلەي ال­ماساق, كىم بولعانىمىز؟ 

جاس اقىن سەرىك سەيىتماننىڭ: «دومبىرانىڭ پەرنەسىندە ءان عاجاپ,  دومبىرانىڭ شاناعىندا زارلى  ازاپ.  قازاق بولىپ قالدى ماڭگى دومبىرا, 

دومبىرا بوپ قالسا ەكەن-اۋ ءار قازاق!», دەگەن عاجاپ جىر جولدارى بار. قادىر اعامىزدىڭ ورەلى ويىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ تۇر ەمەس پە؟!  شامعون اعامىز كۇي ونەرىن كيەلى سا­ناعان جان. كۇيدىڭ ىرعاعىنىڭ, ەك­پىنىنىڭ, ورىندالۋ شەبەرلىگىنىڭ ساق­تا­لۋىنا وتە قاتاڭ قارايتىن ەدى. كەز كەلگەن كۇي نە مۋزىكالىق شىعارما ورىن­دال­عاندا, ونىڭ ءبىر قاعىسى نە ارتىق, نە كەم بولۋىنا جول بەرمەيتىن-ءدى. كۇيدى بۇزىپ نەمەسە وزىنشە ءبىر مانەرمەن ورىندايتىندارعا جانى قاس بولدى. 

شاكەڭ باسقارعان وركەستردە مەن 15 جىل­داي ەڭبەك ەتتىم. شامعون اعانىڭ قا­سىندا جۇردىك, اقىل-كەڭەسىن قالت ەتىپ, قاعىس جىبەرگەن ەمەسپىز.  شامعون ساعاددين ۇلى ساحنا ما­دەنيەتىنە وتە قاتاڭ قارايتىن ادام ەدى. وركەستردىڭ ساحناعا شىعۋىنا, جەكە انشىلەردىڭ كورەرمەن الدىنا كەلىپ, ونەر كورسەتۋىنە دەيىن ۇلكەن ءمان بەرەتىن-ءدى. ءوزىنىڭ حالىق الدىنا شىعۋى, ديريجەرلىك جاساۋى, قوشەمەت بىلدىرگەن حالىققا ءىلتيپات ءبىلدىرۋى – ءبارى-ءبارى ءبىر كەرەمەت كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدىلىك تاۋىپ جاتاتىن. ونە بويىنان تەكتىلىك قاسيەتتى كورۋشى ەدىك. 

جوعارى ءبىلىم الىپ, ديريجەر بول­عاندار از ەمەس قوي, الايدا كەي­بى­رەۋ­لەر وركەستر مەن جەكە ءانشى­نى قوس­قاندا, ەكەۋىن ءبىر ارناعا تۇسىرە ال­ماي جاتاتىن تۇستارى كەز­دەسەدى. ونى سىرتتاعى ادام كوپ بىلە بەر­مەيدى, ال وركەستردىڭ ىشىندە وتىر­عان ادامدار اڭعارىپ قالادى. مەن وركە­ستردىڭ ىشىندە وتىرىپ, شاكەڭنىڭ كەرە­مەت زەرەكتىگىن ىشتەن كوردىم. كەي­بىر انشىلەر ءاننىڭ ءبىر جەرىن نە قىس­قارتىپ, سوزىپ جىبەرۋى مۇمكىن, سوندايدا شەبەر ديريجەر عانا ونى وركەسترمەن ۇندەستىرىپ, «تىگىسىن جاتقىزىپ» جى­بەرە الادى. وركەستردەگى 80 ادامدى ءبىر ەكپىندە ۇستاۋ, جەكە ءانشىنى سۇيەمەلدەي ءبىلۋ ۇلكەن قابىلەتتىلىكتى, اسقان دارىندىلىقتى تالاپ ەتەدى. مۇنى كۇي قۇدىرەتىن, وركەستر ونەرىن قاپىسىز مەڭگەرگەن ادام عانا ابىرويمەن اتقارا الادى. 

شامعون ساعاددين ۇلىنىڭ جانە ءبىر ۇلكەن قاسيەتى – ۇلتتىق ءداستۇرلى ونەر مەن ەۋروپالىق مۋزىكانى تەرەڭ بىلە­تىن­دىگى. الماتى كونسەرۆاتورياسى­نان ۇلتتىق ونەردى يگەرگەنى, ال لە­نينگراد كونسەرۆاتورياسىنان وپەرا-سيمفونيا ديريجەرى ماماندىعىن الۋى ونى جان-جاقتى قالىپتاستىردى, سون­دىقتان ول – تۇڭعىش كاسىبي ديريجەر. وپەرا – بۇكىل ونەردىڭ جيىنتىعى. وپە­رانىڭ قۇرامىندا كۇي, بي, حور, ءان, ور­كەستر, اريا – وسىلاردىڭ ءبارى بار. ال سونىڭ ءبارىن باسقارۋ, ء«بىر تىلدە سوي­لەتۋ» ۇلكەن جۇرەكتى ديريجەرلەردىڭ عا­نا قولىنان كەلەدى. بيبىگۇل تولەگە­نو­ۆا, ەرمەك سەركەباەۆ كەزىندە ديريجەر شامعوننىڭ ديريجەرلىك جاساۋىمەن ءان سالعاندى قالاپ تۇراتىن ەدى, ويتكەنى تۇعىردا شاكەڭ تۇرعاندا, ولار دا سەنىمدى بولادى, ەشقانداي وقىس جاعداي ورىن المايدى. 

وركەستر الدىندا ديريجەر تۇراتىن تۇعىر «ديريجەر ءپۋلتى» دەپ اتالادى. شاكەڭنىڭ «ديريجەر پۋلتىنە ءبىر اتتاپ شىعۋعا بولادى, ال سول ءبىر اتتاۋ ءۇشىن قانشا تەر توگۋىڭ كەرەك؟» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار ەدى. ياعني ديريجەر بولۋ ءۇشىن كوپ وقۋىڭ, كوپ ىزدەنۋىڭ كەرەك ەكەندىگىن ايت­قانى عوي. 

سىرتتاي قاراعان كورەرمەنگە ساحناعا شىققان ادامدار ۇنەمى جارقىراپ تۇرادى. «وسىلاردىڭ ءومىرى كەرەمەت!» دەپ تامسانادى. شىن مانىندە ولاي ەمەس قوي. ماسەلەن, ءۇش مينۋت ونەر كور­سەتىپ, جارقىراپ شىعۋدىڭ ارعى جا­عىن­دا قانشاما ەڭبەك جاتىر؟ سو­نى ەسكەر­گەنىمىز ءجون. شاكەڭنىڭ تاعى ءبىر ءسوزى بار. ديريجەرلىك جولدى تاڭ­داعان جانداردىڭ ونەرى كوڭىلىنەن شىق­پاي جات­سا, كوپ وقىپ, كوپ ۇيرەنۋ, ۇلكەن­دەر­دەن ءتالىم الۋ قاجەت ەكەنىن ايتا كەلىپ: ء«وزىن ءوزى سىيلايتىن ديريجەر ءجۇز استرونوميالىق ساعاتتاعى مۋزىكانى جاتقا ءبىلۋى كەرەك!» – دەيتىن ەدى. 

شامعون اعا جاس كەزىندە كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قاراماي, لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىن دا جاقسى بىتىرگەن. كەيدە وركەستردەگى ءبىر ادام دۇرىس داي­ىن­دىق جاساماسا نەمەسە ءوز ىسىنە شى­نايى بەرىلمەگەنىن بايقاپ قالسا: «مەن بالام مەن ايەلىمدى نان مەن سۋعا قا­را­تىپ وتىرىپ وقىدىم. ال سىزدەر مۋ­زىكانىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىنە ءمان بەرمەيسىزدەر. ونەر جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبارىن ۇمىتىپ, سوعان ءبىرجولا بەرىلۋىڭ كەرەك. ايتپەسە, ەل سۇيسىنەتىن مۋزىكا شىقپايدى», دەپ ەسكەرتۋ جاسايتىنى بار ەدى. 

وسى تۇستا ءسال شەگىنىس جاسايىن. 1947 جىلى الماتى كونسەرۆاتورياسىندا دومبىراشىلار كونكۋرسى بولدى. سول بايقاۋعا شامعون قاجىعاليەۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, رۇستەمبەك وماروۆ, حابيدوللا تاستانوۆ, سەيىلحان قۇساي­ىنوۆ, عىلمان ءالجانوۆ, ءالمۇرات وتە­عۇلوۆ سياقتى وتە مىقتى دومبىراشى­لار قاتىسقان ەكەن. سوندا ءبىرىنشى ورىن­دى شاكەڭ العان عوي! بۇل وقيعانى كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. مىقتىلىقتىڭ ءبىر ايعاعى وسىنداي!  شاكەڭنىڭ ءوزى دە شەبەر دومبىراشى ەكەنىنە تالاي رەت كۋا بولدىق. ايتالىق, وركەستردە وتىرعان كەزىمىزدە, ءبىر ادام كۇيدىڭ كەيبىر تۇستارىن دۇرىس تارتپاي وتىرسا, شاكەڭ دومبىرانى قولىنا الىپ, «قالي اعامىز بىلاي تارتقان» دەپ ءوزى كورسەتىپ بەرەدى. سونداي ساتتەردە شامعون اعانىڭ دومبىرانى شەبەر تارتا بىلەتىندىگىنە ءتانتى بولدىق. سول قولى پەرنەگە جابىسىپ قالعان سياقتى, وڭ قولىمەن ءاربىر ىرعاقتى شەگەلەيدى! سوندا دومبىرا شاناعىنان كۇي اۋەنى توگىلىپ جاتادى. ال قوبىزشىلارعا كەڭەس بەرگەندە, ادەتتەگىدەي قوبىزدى ءداستۇرلى تۇردە ۇستاماي, سكريپكا سياقتى ۇستاپ, ويناپ بەرەدى. ول – سكريپكانى دا شەبەر تارتقان ادام. نەگىزى, ديريجەردىڭ ءوزى ورىنداۋشى بولعانى عاجاپ-اق! ال قازاق وركەسترىندەگى ديريجەر مىندەتتى تۇردە دومبىرانى جاقسى تارتا ءبىلۋى ءتيىس, ويتكەنى وركەستردە كۇي دومبىرامەن, قوبىزبەن ورىندالادى. وزگە اسپاپتار تولىقتىرۋشى قىزمەتىن اتقارادى. 

شاكەڭنىڭ ادامي قاسيەتتەرى دە ءبىر بولەك ەدى. ول قامقور, مەيىربان, كەڭ پەيىلدى, سونىمەن قاتار وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويعىش بولاتىن. وتىرىك پەن جالعان سويلەۋگە, جاعىمپازدىققا, جىلتىراق پەن كوزبوياۋشىلىققا جانى قاس بولدى. كىم بولسا دا, شىنىن ايتقاندى, قانداي كۇي تارتساڭ دا, شىنايى ورىنداعاندى ءجون كورەتىن ەدى. كوپ سويلەگەندى جاراتپايتىن. ءوزىنىڭ ۇستازى قالي جانتىلەۋوۆ كوپ سويلەمەيتىن ادام بولعان. قانداي جۇمىسىڭدى دا ىسپەن كورسەتسەڭ بولعانى, ودان باسقا تالاپ قويمايدى.

جالپى, ومىردە تۇيگەنى مول, كوپ بىلەتىن ادامدار تىرشىلىكتە ۇساق-تۇيەككە اسا ءمان بەرمەيدى. شاكەڭ, قازاقشا ايتقاندا, كەسەك تۋرايتىن ءىرى جان ەدى. قاشان دا ۇجىمنىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاي ءبىلدى.

ادامداردى سىيلاۋ قابىلەتى ەرەكشە بولدى. سول قاسيەتىمەن ۇجىمعا, اعا تولقىن مەن كەيىنگى بۋىن جاستارعا ۇلگى بولا ءبىلدى. ادامداردى سىيلاي بىلەتىن قا­سيەتى بولماسا, 50 جىلداي وركەستردى باس­قارىپ تۇرا الا ما؟! 

شامعون ساعاددين ۇلىنىڭ جانى وركەسترمەن ءبىر بولدى. ءوزى بارعان جەرگە وركەستردىڭ دە بارعانىن جاقسى كو­رۋ­شى ەدى. بۇل – ءوزىنىڭ ۇستازى احمەت جۇ­بانوۆتان قالعان تاربيە. ءبىر ۇلكەن قا­لاعا بارعاندا, ۇكىمەتتىك كونتسەرت بو­لىپتى, سودان كەيىن بانكەتكە احمەت جۇبا­نوۆتىڭ ءوزىن شاقىرعان دا, وركەس­تر- ءدى شاقىرماعان ەكەن. سوندا احاڭ: «مەن بارمايمىن», – دەپتى. «نەگە بارماي­سىز؟» دەپ سۇراعاندا, «وركەستر بار­ماعان جەرگە مەن دە بارمايمىن, ور­كەستر كەرەك جوق جەرگە, مەن دە كەرەك ەمەسپىن!», دەگەن ەكەن. سودان سوڭ ول كىسىنى امالسىز وركەسترمەن قوسا شا­قىر­­عان ەكەن. 

قۇرمانعازى وركەسترى شەتەلگە دە ءجيى شىعىپ تۇرعانى بەلگىلى. 1975-1976 جىلدارى يتاليا مەن فرانتسياعا باردىق. سوندا ءبىر ستاديوندا ەرمەك سەركەباەۆ اعامىز فيگارونىڭ وپەرالىق ارياسىن ورىنداعاندا مىڭداعان كورەرمەن ايرىقشا ىقىلاسپەن قابىل الدى. شاكەڭ مەن ەرمەك اعا, وركەستر ۇشەۋى ءبىر ادام سياقتى ۇندەستىكپەن ونەر كورسەتتى. ول ەندى ءبىر ۇمىتىلماستاي وقي­­عا بولدى. سول سياقتى, بيبىگۇل تولە­گە­نوۆا وركەسترگە قوسىلىپ, «بۇل­بۇل­دى», «گاۋھارتاستى» ايتقاندا, عاجاپ جا­را­سىمدىلىقتى كورەتىن ەدىك. ەرمەك اعا­مىز «سۇرشا قىزدى», تاعى باسقا اندەردى قۇرمانعازى وركەسترىمەن ايتسا ەكەن دەپ تۇراتىنبىز. 

شامعون قاجىعاليەۆتىڭ سالىپ كەتكەن داڭعىل جولى جالعاسىن تابۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە ارمان جۇدەباەۆ ديريجەرلىك ەتەدى. ءوزى كونسەرۆاتوريا بىتىرگەن, جىگەرلى, اسقان تالانتتى, مىقتى كۇي­شى جىگىت. وركەستردىڭ ديرەكتورى نۇر­عيسا داۋەشوۆ تە ۇلكەن ۇجىمنىڭ قا­لىپ­تاسقان ءداستۇرىن ساقتاپ, حالىقتى ونەر­دىڭ كاۋسار بۇلاعىمەن سۋسىنداتا بەرۋ جو­لىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەت­كەنىمىز ءجون. 

ءوزىنىڭ ءىزىن باسادى دەگەن ۇلكەن ۇلى تىلەس ومىردەن ەرتەرەك كەتتى. ماس­كەۋ­دە وقىعان, كەرەمەت ونەر يەسى بولا­تىن. دارىندى كومپوزيتور بولىپ قالىپ­تا­سىپ كەلە جاتىر ەدى. امال قانشا؟.. 

حالقىمىز «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. شاكەڭنىڭ ونەر كەرۋەنىن ەكىنشى ۇلى نارىن جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز. قىز­دارىنان تاراعان ۇرپاققا دا شاكەڭ­نىڭ اسىل قاسيەتتەرى داريتىنى انىق.

ەندىگى جەردە شامعون ساعاددي­ن­ ۇلى­­نىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ ماق­سا­­تىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنى اب­زال دەپ ويلايمىن. الماتى, استانا, ورال قالالارىندا ش.قاجىعاليەۆ ەسى­مى بە­رىل­گەن كوشە بولسا, قانداي عا­نيبەت! شاكەڭ­نىڭ اتىندا ونەر مەك­تەپ­تەرى اشىل­سا, ورىندى بولار ەدى. الماتى قا­لا­سىندا شامعون اعانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇرسا, قانداي جاراسىمدى بولار ەدى؟! وسىعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلىپ, ۇكىمەت, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, ۇلتجاندى ازاماتتار ءۇن قوسىپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ, ناق­تى ىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتسا, ەل­دىگىمىزدىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟! بۇعان جە­كە كاسىپكەرلەر دە اتسالىسۋىنا بولا­دى. وسى باستامانى ىسكە اسىرعاندار حا­لىقتىڭ دا ريزاشىلىعىنا بولەنەر ەدى, شاكەڭنىڭ رۋحى دا رازى بولاتىنى ءسوز­سىز. شاكەڭدەي ونەر يەسى, ديريجەر ىلۋ­دە بىرەۋ! ول – قازاق ونەرىنىڭ بىرەگەي تۇل­عاسى. سونداي جانداردى قادىرلەپ, ءپىر تۇتپاساق, بولاشاققا نە دەپ بارامىز؟! 

شامعون قاجىعاليەۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنان, اتقارعان قىرۋار ەڭ­بە­گىنەن كەيىنگى جاستار ۇلگى الۋى كە­رەك. ول – ەلگە, حالىققا ادال قىز­مەت ەتۋ­­دىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتكەن ادام. ونەر­­دى قادىرلەيتىن حالقى بار­دا, شا­كەڭ­­نىڭ ەسىمى ەشقاشان ۇمى­تىل­ماي­دى, ويت­كەنى ول – ەل جۇرە­گىندە ساق­تا­لاتىن كي­ەلى ونەر يەسى.

ايتجان توقتاعان,  كۇيشى-دومبىراشى, فولكلورتانۋشى,  قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, پروفەسسور