مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامىتۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى جىل سايىن ورتالىق ازيا اگروتەحنولوگيالىق ءسامميتىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى.
قازۇاۋ بازاسىنداعى اگروتەحنولوگيالىق حابتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اعىمداعى جىلعى 8 جەلتوقسان كۇنى الماتىدا كەزەكتى ەكىنشى ورتالىق ازيا اگروتەحنولوگيالىق ءسامميتى ءوتتى.
حالىقارالىق سامميت جۇمىسى تسيفرلى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى, اگرارلىق سەكتورداعى الەمدىك تەندەنتسيالار, اگروبيزنەستە ستارتاپ جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ماركەتينگ, مەملەكەتتىك قولداۋ جانە اگرارلىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ كەلەشەگىن ساراپقا سالعان سامميتكە 137 جەتەكشى كاسىپورىن مەن اگروقۇرىلىم, 108 مەملەكەتتىك مەكەمە, 102 بيزنەس-قۇرىلىم, 44 عزي, 26 قارجى ينستيتۋتى وكىلدەرى, اقش, گەرمانيا, قىتاي, اۋستريا, جاپونيا, كورەيا, نيدەرلاند, يتاليا جانە تمد ەلدەرىنىڭ جەتەكشى جوو مەن عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار قاتىستى.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق اوك-ءتى يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامىتۋ بويىنشا ارنايى ۇسىنىس ازىرلەنىپ, قازۇاۋ بازاسىندا وزىق ءبىلىم مەن عىلىم ترانسفەرتىنە جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەتىن تۇراقتى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى ماقۇلداندى. سامميتكە قاتىسۋشىلار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قازۇاۋ بازاسىنداعى اگروتەحنولوگيالىق حاب فيليالىن قۇرۋ تۋرالى ايماق باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىن ءبىراۋىزدان قابىلدادى.
حالىقارالىق ءسامميتتىڭ نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشىسى اگروتەحنولوگيالىق حاب بۇگىندە شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن تىعىز-قارىم-قاتىناس ورناتىپ, الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بىرلەسكەن يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىراتىن حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ تابىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا اگروحابتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى مەن تەحنولوگيالارى بويىنشا اقش اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى, كولۋمبيا, كورنەل, ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتتەرى, يتاليانىڭ تۇراقتى رەسۋرستار مەن جاڭا تەحنولوگيالار اگەنتتىگى سياقتى ءىرى ورتالىقتارىمەن ارىپتەستىكتى جان-جاقتى دامىتىپ, ازيا, ەۋروپانىڭ دامۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك بانكتەرىمەن بايلانىس ورناتتى.
اگروحاب گوللانديانىڭ Farm Frites, «Staay Food Group», بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىمەن (فاو), «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىمەن, اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىمەن, «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىمەن, ەلىمىزدىڭ بەلدى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتالعان باعىتتار بويىنشا عىلىم, ءبىلىم, ءوندىرىس ينتەگراتسياسىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن جۇيەلى جۇمىستارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
سامميتتە ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى, اكادەميك, قازۇاۋ رەكتورى, اكادەميك تىلەكتەس ەسپولوۆ جيىننىڭ مودەراتورى رەتىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بايانداما جاسادى. رەكتور ءوز سوزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى الەمدىك تەندەنتسيالارعا توقتالىپ, سالاداعى جاڭا ءبىلىم مەن عىلىم ترانسفەرتىن ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ جانە زامان تالابىنا ساي اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلى تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن اتاپ كورسەتتى.
پلەنارلىق وتىرىستا اقش-تان كەلگەن دوكتور توماس سەللۋچي عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ول جاڭا تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, تۇتىنۋشىلارمەن ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىك ورناتىپ, اگرارلىق نارىق قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن ازىرلەمەلەردى عانا ۇسىنۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. كوممەرتسيالاندىرۋدى تەجەۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە قولجەتىمسىزدىگى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوممەرتسيالاندىرۋعا جاڭا تەحنولوگيالار مەن جاڭا ونىمدەر عانا جاتادى جانە ولاردى وندىرىسكە جەدەل ەنگىزىپ وتىرۋ كەرەك.
قازاقستانداعى ازيا دامۋ بانكىنىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى دجوۆانني كاپاننەللي سامميتكە قاتىسۋشىلاردى اوك-ءتى دامىتۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بانك باعدارلامالارىمەن تانىستىردى. ول تاجىريبە الماسۋ الاڭىنا اينالىپ, شۇعىل جاعدايلاردا جەدەل ارەكەت ەتۋگە قاجەتتى اقپاراتتار اعىنىمەن الماسۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سۋ حابىنىڭ قىزمەتى سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋعا, سۋ بالانسى, جەردىڭ توزۋى مەن توپىراقتىڭ سورتاڭدالۋى, مەليوراتسيا, سۋلاندىرۋ, قۋاڭشىلىق, وڭىردەگى تۇششى سۋ كولەمىنىڭ, وزەندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بويىنشا ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ساراپشىلاردى ورتالىقتان تارتۋعا, سونداي-اق بارلىق مۇددەلى تۇلعالار مەن ۇيىمداردى وقىتۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى.
اگروتەحنولوگيالىق حاب ديرەكتورى مارات بەكسۇلتانوۆ جاڭا تەحنولوگيالاردى ىزدەۋگە, تارتۋعا جانە ازىرلەۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋعا, عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا, اگرارلىق سەكتورداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى يمپورتتاۋعا باستى نازار اۋداردى.
ميچيگان شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاھاندىق وزگەرىستەر مەن جەردى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, قىتايداعى باعدارلامالار ءوفيسىنىڭ ديرەكتورى دجياگۋو چي سامميتكە قاتىسۋشىلارعا كليمات وزگەرىسىنىڭ سۋ, ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنا جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋگە اسەر ەتەتىنى تۋرالى ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق سەگىز ماسەلە بار. ەڭ باستى ماسەلە – تابيعي رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلىگى جاعدايىندا جەر شارى تۇرعىندارىن تاماقتاندىرۋ قاجەتتىگى. ول الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەدەگى جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ بولىپ جاتقانىنا, سونداي-اق ارال تەڭىزى ماسەلەسىمەن قاتار, باسقا دا جەدەل شەشىمدى تالاپ ەتەتىن وزەكتى سۇراقتارعا توقتالدى. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىلىمنىڭ ءتۇرلى سالاسىنداعى ينتەگراتسيالانعان پروگرەسسيۆتى يدەيالار, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالار قاجەت.
بۇل تاقىرىپتى ازيا دامۋ بانكىنىڭ كەڭەسشىسى پلامەن بوزاكوۆ (Lahmeyer International GMBH, گەرمانيا) جالعاستىرىپ, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان ءادىسى تۋرالى ايتتى.
اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۇلتتىق رەسۋرستاردى ساقتاۋ اگەنتتىگىنىڭ ورمان جانە جايىلىم گيدرولوگياسى بويىنشا جەتەكشى دوكتورى كەن سپاەت اقش-تا جايىلىمدىق جەرلەردى باعالاۋ جانە مال ازىعى رەسۋرستارىن باسقارۋداعى تسيفرلى قۇرالداردى قولدانۋ تۋرالى اڭگىمەلەدى. اقش-تىڭ كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وسىمدىكتەردى گەنەتيكالىق زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى دجەننارو فازيو كورنەل سەلەكتسياسىنىڭ ەڭ ۇزدىك ەكپەلەرى نەگىزىندە قازۇاۋ-دىڭ اگروحابىمەن بىرلەسىپ «virus free» الماسىن وتىرعىزۋ ماتەريالىنىڭ تۇراقتى ءوندىرىسى ءۇشىن تالىمباق قۇرۋ جونىندەگى عىلىمي جوباسى تۋرالى ايتىپ بەردى. بۇل تاجىريبەنى قازاقستان جاعدايلارىندا قولدانۋ المانىڭ باكتەريالدىق كۇيىك جانە باسقا اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (فاو) ينۆەستيتسيالىق ورتالىعىنىڭ اگروبيزنەس بويىنشا جەتەكشىسى يننا پۋندا قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى بولىپ تابىلاتىن ءسۇت ساپاسىنىڭ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ول قازۇاۋ بازاسىندا ءسۇت ءونىمى ساپاسىن ستاندارتتاۋ جانە ءسۇتتىڭ ساپاسى بويىنشا رەفەرەنتتىك زەرتحانا قۇرۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ايتتى. ول ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتە بىلىكتىلىگى جوعارى جانە تاجىريبەسى مول كادرلار جيناقتالعان.
«اگروبيزنەستى قارجىلاندىرۋ جانە ونى دامىتۋ» سەسسياسى قاتىسۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ وكىلدەرى ت.رەشەتنيك جانە ن.كالماماتوۆا بانكتىڭ فەرمەرلەردى جانە اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدا شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ باعدارلامالارىمەن تانىستىردى جانە بانك پەن اگرارلىق كاسىپورىندار ىنتىماقتاستىعىنىڭ وڭتايلى مىسالدارىمەن ءبولىستى.
«پوليمەديا» جشس اقپاراتتىق جۇيەلەرى باعىتىنىڭ جەتەكشىسى نيكولاي مۋراۆەۆ (رەسەي) اۋىلشارۋاشىلىق نىساندارىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا احۋالدىق ورتالىق قۇرۋدىڭ جانە ونى پايدالانۋدىڭ كەلەشەگى بار ەكەنىن اتاپ ايتتى. قۇرىلعان ورتالىق قازۇاۋ اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى بارلىق ۇدەرىستەردى ءتيىمدى باسقارۋعا جانە اقپاراتتاردى جەدەل الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«Almaty Tech Garden» كومپانياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى اسقار ايتۋوۆ ءوز بايانداماسىندا اوك ءۇشىن كادرلاردى دايىنداۋ تۋرالى, ياعني بولاشاق مامان ءوزى تاڭداعان ماماندىعىنا قاراماستان, نارىققا دايىن كاسىپكەر بولىپ شىعۋى قاجەتتىگىن ايتتى. بۇعان قازۇاۋ-داعى ستارتاپ-جوبالاردى ۇيىمداستىرۋ ىقپال ەتپەك. مىسالى, «Flyworx» كومپانياسى – درونداردى قولدانۋ ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن قاشىقتىقتان بارلاۋمەن, «GreenPoint Marketing» تالداۋ جانە ماركەتينگتىك زەرتتەۋمەن, «UrbanGreen» قالالىق تيپتەگى يننوۆاتسيالىق جىلىجايلاردى ىسكە قوسۋمەن, «DragonFly» درونداردى قولدانۋعا جانە ولاردى جيناقتاپ جاساۋدى ۇيرەتۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق «ايبوليت» جەدەل ۆەتەرينارلىق كومەك كورسەتۋ, «اكۆاكۋلتۋرا», «ەكوپروبيوتيكتەر», «شارۋاشىلىق دەرەكتەرى بازاسىندا كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ» جانە ت.ب. ستارتاپتار جۇمىس جاسايدى. سامميت جۇمىسى بارىسىندا پرورەكتور قانات يسكاكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن ەۋرازيا تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى ستارتاپتارى جانە MOST بيزنەس-ينكۋباتورىنىڭ جەتەكشىسى اليما حاميتوۆانىڭ جوبالارى كورسەتىلدى.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا «دامۋ» قورى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەن وڭدەۋ سالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ قۇرالدارى تۋرالى باياندادى. جالپى, قور اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ سالاسىندا 396,4 ملرد تەڭگە كولەمىندە 2048 جوباعا قولداۋ كورسەتكەن. وسى باعىتتا سولتۇستىك قازاقستان, قاراعاندى, الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جوعارى ەكونوميكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزىلگەن.
«EurasiaGroup» كومپانياسىنىڭ وكىلى ۆاسيلي دەمەنكوۆ «ناقتى ەگىنشىلىك: اقىلدى تەحنيكانى قولدانۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» تاقىرىبىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ۇسىندى. اتالعان جۇيەنى قولدانۋ ءوندىرىس ءۇردىسىن بارىنشا جوعارى دەڭگەيدە باسقارۋعا, جوسپارلاۋعا جانە تالداۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
«Apple World» جشس جوبالاۋ مەنەدجەرى ارسەن رىسداۋلەتوۆ بايانداماسىندا ايتىلعانداي, جىل سايىن ءۇش وڭتۇستىك وبلىستا مىڭداعان گەكتار اۋماققا الما, جيدەك, سۇيەكتى داقىلدار وتىرعىزىلادى. بۇل جەردە وتىرعىزىلاتىن كوشەتتىڭ ساپاسى, ۇدەمەلى باقشا شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى, وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارى مەن فەرتيگاتسيا ادىستەرىنىڭ ورنى زور. جەمىس شارۋاشىلىعىن كەڭىنەن تاراتۋ جانە دامىتۋ ماقساتىندا اگروتۋريزم, «المانىڭ گۇلدەۋى», «الما ءونىمى», «جەمىس-كوكونىس Pop-Up جارمەڭكەلەرى» سەكىلدى ۇگىت ناسيحات شارالارىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
ورتالىق ازيانىڭ وڭىرلىك ەكولوگيا ورتالىعى باعدارلامالارىنىڭ مەنەدجەرى تاحمينا ازيزوۆا ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ورتالىق ازيادا 60 ملن ادام تۇرادى, 2050 جىلعا قاراي وسى كورسەتكىش 90 ملن ادامعا جەتەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە ينفراقۇرىلىم دامۋىنىڭ تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى جالپى ءونىم 1%-عا وسەتىن بولسا, وڭىردە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە ماسەلەلەر تۋىندايدى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭ قولدانۋ قاجەت.
سامميت بارىسىندا ماماندار يننوۆاتسيالىق يدەيالارىن ورتاعا سالدى, نوۋ-حوۋ جاڭالىقتار كوپ بولدى, ءاربىر قاتىسۋشى كوكەيىندەگى سۇراققا جاۋاپ تاپقان شىن مانىندەگى ىسكەرلىك پىكىر الماسۋ بولدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىكتى ماماندارمەن بىرلەسە اتقارىلىپ وتىرعان مۇنداي اۋقىمدى شارالار ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن تۇراقتى دامىتۋعا, الەمدىك نارىققا شىعاتىن, ەكسپورتقا باعىتتالعان, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىمدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ, ەلدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزبەك.
ۇكىلاي كەرىمقىزى, قازۇاۋ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر جانە اگروبيزنەس ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور