جامبىل وبلىسىنىڭ بەس بىردەي تاريحي نىسانى ءۇش جىل بۇرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇراسى قاتارىنا كىرگەنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. ولاردىڭ قاتارىندا – اقتوبە, قۇلان, ورنەك, قوستوبە قالاشىقتارى مەن اقىرتاس ساراي كەشەنى بار.
شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ بويىندا ورنالاسقان جامبىل جەرى – تاريحي ورىندار مەن وقيعالاردىڭ مەكەنى. رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى قۇلان اۋىلى اۋماعىندا, تارازدان 100 شاقىرىم جەردە تاريحي جەرلەر بارشىلىق. ولار – جاۋىنگەر-جەرلەستەر مەن ەسىمى بەلگىسىز ساربازعا, ابسەنت اتىنا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر, تەمىر داۋىرىنە قاراستى قورعان قابىرلەرى, ءVىى-ءحىى عاسىرلارعا تيەسىلى ءدىني قۇرىلىستار, كەرۋەن-ساراي, ورنەك قالاشىعى, جارتاسقا سالىنعان سۋرەتتەر. ال اۋدان ورتالىعى قۇلان اۋىلى ماڭىندا رەسپۋبليكالىق تاريحي جانە مادەني ماڭىزى بار قالاشىق قۇلان ورنالاسقان. بۇل – عاسىرلاردىڭ قايتالانباس ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇتاس ءبىر كەشەنى. ءدال وسى جەردە باتىس تۇرىك قاعانىتى بيلەۋشىلەرىنىڭ تاقتان تايدىرىلعانى دا بەلگىلى, ەجەلگى قۇلان قالاسى قىتاي جانە اراب دەرەكتەرىندە VI-VIII عاسىرلاردا اتالعان.
قۇلان ۇلى جىبەك جولى كەزىندە جۇك اۋىستىراتىن ورىن بولعان. ساۋداگەرلەر جاپونياعا كورەيا جانە قىتاي ەلدەرىنەن ورتالىق ازياعا, ەجەلگى رۋسكە جانە ۆيزانتيا جەرلەرىنە جىبەك, زەرگەرلىك بۇيىمدار مەن بوياۋ تاسىعان. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنداعى قالاشىقتاردى زەرتتەگەن كەڭەس ارحەولوگتارى قالا سىرتىندا ورنالاسقان بيلەۋشىنىڭ رەزيدەنتسياسىن, باي-شەندىلەر مەكەندەگەن ۇيلەردى, شاراپ جاسايتىن ورىنداردى تاپقان. اتالعان ايماقتا ءتۇرلى ءدىن جانە مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ تۇرعاندىعى راستالدى. ال بىلتىر جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى قالاشىقتىڭ VI عاسىرعا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. نىسانا توپوگرافياسىندا شاحريستاننىڭ, قامال مەن راباتتىڭ قايدا ورنالاسقانى انىقتالۋدا.
الماتىلىق ارحەولوگتار العاش بولىپ قامالدىڭ ورتالىق عيماراتىن تاۋىپ, بيلەۋشى سارايىنىڭ ورتالىق ايماعىنا جەتتى. قازبا بارىسىندا قىزىقتى ارتەفاكت – كەراميكا, تۇرگەش كەزەڭىنە تيەسىلى تيىندار, زەرگەرلىك بۇيىمدار, قولا قازان, استىق پەن شاراپ ساقتاۋعا ارنالعان قۇمىرالار, ەڭبەك قۇرالدارى, قول ديىرمەنى جانە باسقالار تابىلدى.
ەڭ تاڭعالارلىق ولجا – كۇيدىرىلگەن سازدان جاسالعان, ءتاج كيگىزىلگەن ءتورت ادامنىڭ باسى. ولاردىڭ اراسىندا ءتۇر-تۇلعاسى ەۋروپويدتىق جانە تۇركى حالىقتارىنا تيەسىلىلەرى دە بار. جادىگەرلەر شامامەن IX عاسىرعا تيەسىلى دەپ بولجانۋدا. كومپوزيتسيا ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ العاشقى عاسىرلارىنداعى ورتالىق ازياعا ءتان ديناستيالىق پورترەت ىسپەتتى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قۇلان اۋىلىنان تابىلعان جادىگەرلەرگە ۇقساس بولاتىنداي دۇنيەلەر تۇتاس قازاقستان اۋماعىندا جوق.
قاديشا ورازوۆا, اقتوعان ورتا مەكتەبى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى
جامبىل وبلىسى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى, كوگەرشىن اۋىلى