جاننا مەن گويا

جاننا – شىعارماشىلىعىنا قاي تاقىرىپقا بارسا دا نە تىكەلەي, نە جاناما تۇردە ۋاقىتتى سويلەتۋ ءتان بولىپ كەلەتىن اقىن. ال ۋاقىت بولسا تىكە سويلەمەيدى, ول قالتارىسى, بۇرالاڭى, ءمالىمى, ءمالىمسىزى كوپ قىرلى الەم – وزىنە سايكەستى سوزگە عانا يلىكسە كەرەك. اقىننىڭ ءبىز بىلگەن جالپى شىعارماشىلىعى, اسىرەسە, الگى اتالعان ولەڭدەر توپتاماسى ونى ناق وسى قىرىنان تانىتادى دەپ ويلايمىن. جالپى­عا بىردەي تۇسىنىكتى بولا بەرمەي­تىن ۋاقىت دەيتىن كۇردەلى كاتەگوريامەن سويلەسۋ ءۇشىن دە, سويلەتۋ ءۇشىن دە قاشاندا ءار سۋرەتكەر ءوز ءتاسىلىن ىزدەگەن. ونىڭ ۇستىنە اباي ايتقانداي, «اللا وزگەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر» – ۇدايى وزگەرىستەردىڭ دە سىڭايىن تانىپ, سىرىن اشۋ كەرەك بولادى. سوندىقتان ادامزاتتىڭ كوركەمونەر تاريحىنان جاقسى ءمالىم, ايگىلى شەبەرلەر ءوزى ۇعىنىپ, قابىلداعان وزگەرىستەردى ءوزى ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە, وزگەنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە ءارتۇرلى اعىمدارعا بارعانى بەلگىلى.

سولاردىڭ ءبىرى – كوركەمدىك الەمىندە: ادەبيەتتە, پوەزيادا, سۋرەتتە, ساۋلەتتە, جالپى ونەردە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس جاعىندا پايدا بولعان اۆانگارديزم اعىمى. وسى اعىم, شامامەن, ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن ۇستەمدىك ەتىپ, كوركەمدىك الەمىنە كۋبيزم, فۋتۋريزم, ەكسپرەسسيونيزم, دادايزم, سيۋررەا­ليزم, ت.ب. سەكىلدى تۇرلەرىمەن قاۋلاپ شىقتى. ولاردىڭ باسىندا ادامزاتتىڭ كوركەمدىك الەمىن ورىستەتۋگە ولشەۋسىز زور ۇلەس قوس­قان اتاقتى شەبەرلەر تۇرعانى بەلگىلى.

الگى ايتىلعانداي, «اللا وز­گەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر» – اۆانگارديزمنىڭ دە باستاپ­قى نەگىزگى تۇرلەرى مەن ماعىنا­لارى وزگەردى, الايدا ونىڭ ويدى تۇسپالداپ, استارلاپ جەتكىزۋ ءتاسىلى قالىپ, وزگەرگەن جاڭا جاع­دايعا سايكەستەنە جالعاستى. بۇل جاننا اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن دە انىق بايقالادى. سوزدىك قورىمىزدا «تانىم», «تۇيسىك» دەگەن تەرميندەر بار, ەكەۋى دە, اسىرەسە. پوەتيكالىق ۇعىمدارعا ءتان. وسى ەكەۋدىڭ «تانىمى» – فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا جاتسا, ەكىنشىسى – «تۇيسىگى» – مەتافيزيكانىڭ ادىسىندە. تانىمعا جەتۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كوپ, مىسالى, تاڭاتا گۇل بۇتاعا قونىپ الىپ سايراعان بۇلبۇلدى بارشاعا تۇسىنىكتى ولەڭگە اينالدىرۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىستىڭ قاجەتى شامالى – اقىندىق بەيىم بولسا جەتىپ جاتىر; مۇنداعى شەكارالار شەكتەۋلى. ال ەندى تۇيسىكتى بايانداۋ ءۇشىن ۇيرەنشىكتى شەكارادان شىعۋ كەرەك, سەبەبى تۇيسىكتە ناقتىلىق دەگەن جوق, ايتقان سايىن الىپ قاشا بەرەتىن مازاسىز وي عانا بار. الگى ولەڭدەردىڭ اۆانگارديزم اعىمىمەن تۋىستاسۋى, ءبىر ويدىڭ ۇزاق تارقاتىلۋى وسىدان. ءۇش ولەڭنىڭ «كەلدى ادالى: كەتتى – ۇزاق تۇرمادى» دەپ اتالعان ءبىرىنشىسىنىڭ ءار جولى «كەلدى» سوزىنەن باستالىپ, سولاي «كەلدى, كەلدىمەن» جالعاسا بەرەدى. كەلىپ جاتقاندار: ادۋىندار, پىسىقتار, سىزىلعاندار مەن سىرعاقتار… قاپتاپ, شۋلاپ كەلىپ جاتىر. ولار كەلىپ تۇراقتادى, تەك سوڭعى جولداردا عانا «كەلگەن اقكوڭىل قۇربان بولىپ كەتتى, ادالى – ۇزاق تۇرمادى». بۇل ەكەۋ عانا تۇراق تاپپادى. كەلگەندەر كەلىپ جاتىر, كەتكەندەر الگىندەي ەكەۋ عانا. 

قازاقتىڭ پوەزيا كەڭىستى­گىندە اسەم ولەڭدەر از ەمەس: ينتەللەكتۋالدىق دەيتىن دە, كور­كەمدىگى, نازىكتىگىمەن باۋرايتىن جانعا سونشالىقتى جىلى جولدار, تەحنيكالىق ورىندالۋى جاعىنان مۇلتىكسىز ولەڭدەر كوپ, سولارمەن بىرگە ارا-تۇرا يدەياسى تەرەڭ پوەتيكا دا كەزدەسىپ قالادى. الايدا وسى سوڭعىنىڭ الدىڭعىلاردان وزگەشەلىگى – جاسىرىن ماعىناعا قۇرىلۋىنان ءتۇسىنۋدى اۋىرلاتادى. جاننا ەلەۋسىز شىعارماشىلىعى­نىڭ تابيعاتىنا ءتان ەرەكشە­لىگى وسىندا. اقىن ولەڭدەرى اتاق­تى كەس­كىندەمەشى يسپانيالىق فران­سيسكو گويانى ەسكە سالادى. ايگىلى شەبەردىڭ ەلدەگى مورالدىق, ساياسي جانە رۋحاني كەلەڭسىزدىكتەردى كەسكىندەۋ ماقساتىندا جازعان «كاپريچوس» اتاۋلى وفورتتار سەرياسىنداعى «اقىل-ەس ۇيقىعا كەتكەندە, قۇبى­جىقتار ءورىپ شىعادى» تۋىن­دىسى ەكى عاسىردان كەيىن جان­نا شىعارماشىلىعىمەن ۇندەس­كەندەي: مۇندا دا الگى اي­تىل­عانداي, كەلگەننىڭ ءبارى كەلەڭ­سىزدىكتەر. ولەڭ سوزدەرى قۇرى­لىمىنىڭ ارحيتەكتونيكاسى, ءيديوستيلى – وزىندىك ەرەك­شەلىك ءسوز ءتىلىنىڭ ماعىنالىق جاعىن كۇر­دەلى ەتە تۇسەدى: كەي­بىرىن تۇسى­نەتىن دە سەكىلدىسىڭ, كەي­بىرىن تۇس­پالدايسىڭ. سەبەبى ولەڭ­دەرى­نىڭ ءون بويى كوركەم ءتىلدى قيىس­تىرۋداعى باتىل جاڭا­لىق­تار ارقىلى گروتەسكى, اللە­گو­ريا, استارلىلىق ورامدار­مەن ورنەكتەلگەن. مىسالى, ء«ومىر ءسۇر» دەپ اتالعان ەكىنشى ولەڭىندەگى:

…ىزدەمە ويدى ىلەدى ول جىرتىق جەرىڭنەن!.. كەتەدى سوسىن وزىنشە  توقىپ جانىڭدى. بىلاي دا تاعدىر قالامىن  ۇستاپ جەلىنگەن تاۋىسار بولات مالۋمەن  كۇندە –  قانىڭدى… دەگەن جولدار تانىممەن ەمەس, تۇيسىكپەن سەزىندىرەتىن سوزدەر. اقىن ماماندىق ەمەس, كاسىپ تە ەمەس, ول – بۇيىرىم. اقىن, دراماتۋرگ نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى توماس ەليوتتىڭ «پەسانى كو­رەر­مەن ءۇشىن جازادى, ولەڭدى اقىن ءوزى ءۇشىن جازادى» دەۋى وسىدان. 

يدوش اسقار 

اقتوبە