قاي كەزەڭدە دە حالقىمىزدىڭ اقىندارعا, ولەڭگە دەگەن قۇرمەتى, ءىلتيپاتى ەرەكشە بولىپتى. «سۇلۋ ءسوزدى كوككە ۇشىرعان» (گۇلنار سالىقباي) قالام يەلەرىنىڭ نازىك جانىن تۇسىنۋگە اركەز تىرىسادى ەكەنبىز.
تاپ باسىپ تۇسىندىرە الماساق تا, اقىن سوزىنەن باراقات تاۋىپ, ءلاززات الامىز. تەبىرەنىپ, تولعانامىز. كوپ جاعدايدا ونىڭ نە قاسيەتى بار وسىنشالىق دەپ باس قاتىرا بەرمەيمىز. ال اقىننىڭ ءوزى وسى تۋرالى نە ويلايدى ەكەن؟
1. اقىن تۋرالى, ولەڭ جايلى پايىمدار ءارتۇرلى. دۇنيەدە نەشە اقىن بولسا, سونشا اقىن مەن ولەڭ تۋرالى تۇسىنىك بار. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ولەڭ دەگەن نە؟ اقىن دەگەن كىم؟
2. قازاق ولەڭىنىڭ باس حالىقتاردىڭ پوەزياسىنان باستى ايىرماشىلىعى قانداي؟
3. ولەڭ بىلاي بولۋ كەرەك دەپ ەشكىم كەسىپ ايتا المايدى. اقىنداردىڭ ءارتۇرلى بولاتىنى سياقتى, ولەڭدەر دە سان ءتۇرلى. قازىرگى جاستار پوەزياسى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
4. ءوزىڭىزدىڭ ولەڭدەرىڭىزگە كوزقاراسىڭىز؟
5. «ولەڭ بىلاي جازىلۋ كەرەك قوي» دەپ ءجيى ايتىلاتىن «اقىلعا» كوزقاراسىڭىز؟
1ولەڭ تۋرالى ايتىلعان, ايتىلۋعا ءتيىس ءتۇرلى پايىمداۋلار بار. ءبىزدىڭ كەمشىن سانامىز بايىبىنا بارا المايتىن شىتىرمان, شەكسىز كەڭىستىك – ولەڭ. تۇڭعيىق پوەزيا! جاراتۋشى بوزتورعايعا بەرگەن سيقىرلى ءۇنىن ادامزاتقا دا بەرگەن. ءۇن ءھام مۇڭ تۇرىمەن. اقىن – سونىڭ جەتكىزۋشىسى عانا. ءتاڭىردىڭ سىيىن ساناسىنا قوندىرۋ, جىرلاۋ كادەسىنە يە بولۋ – ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى كۇمبىر سانالى شايىرلاردىڭ مۇراتى. مىسالى, ەس پەن ۇنارالىق ءۇشىنشى سىزىقتا بەيعاجايىپ ءبىر ساف اۋەن تۇرادى. بۇل – ولەڭ. ەرتەگىلەردىڭ, اڭىز, اپسانالىق ىڭىل-يشاراتتاردىڭ ەرەك يىسىنەن ونى ەرەكشە تەرەڭ سەزىنۋگە بولادى. كەزىندە فرانتسۋزدىق ەكزيستەنتسياليست عۇلاما مەرلو-پونتي ادامنىڭ سانالى ويلاۋ قابىلەتىندە ء«ۇشىنشى سىزىقتىڭ» بولۋى مۇمكىن دەپ پايىمداعان. ەگەر ءبىز سانا تارتىلىسىنداعى سان قيلى قوزعالىستاردىڭ ىشىنەن تەك ولەڭگە عانا لايىقتى بولىگىن ەلەپ, ەكشەي الماساق حايۋاننان وزگەشەلىگىمىز نە؟!
ولەڭ – كوكتەن كەلەتىن لاعىل عۇمىر جانە كوكپەن بىرگە كوككە شاپشىپ وسەتىن كامىل عۇمىر. قازاق پوەزيا الەمى دە وسى سوراپتا كەلە جاتىر. بارار جەرىمىز, جەتەر بيىگىمىز وتە انىق. الەمدىك ولشەمدى باعىندىرۋعا قازاق پوەزياسىنىڭ كوشى بەت بۇردى. الەكساندر بلوكتىڭ سوزىمەن ايتقاندا «قاي سۇرلەۋمەن جۇرسەڭ دە ريمگە جەتەسىڭ, ءومىر – تار شەڭبەر...».
قاي داۋىردە دە اقىندار ء«ۇشىنشى كوزى» وياۋ وقىرماندى اداستىرىپ كەتە الماعان. ولەڭنىڭ ءومىر سۇرەتىن جەرى – وزىق ويلى وقىرماننىڭ جۇرەگى. ولەڭ اقىننىڭ جەكە كوزقاراسى بولا المايدى, بولعان دا ەمەس. ۋاقىت, شەكسىزدىكتىڭ اراجىگىندە تۇراتىن مەتاقۇبىلىستى سوتسرەاليزم قيسىنشىلارى يدەولوگيالىق كوزقاراستىڭ تار شەڭبەرىندە ۇستاعىسى كەلدى. ەگەر بەيتانىم الەم – پوەزيا بولسا, ونى وڭاشا قالىپتاپ ميكروكوزقاراسقا تاڭۋدىڭ كەرەگى جوق. دۇنيەدە قانشاما ءتۇرلى كوزقاراستار توعىسى تۇرسا دا, ءتىپتى سونداي ولەڭدەر جيىنتىعى قيساپسىز بولسا دا, پوەزيا ءۇشىن ول تەك «دەتال» ەسەبىندە عانا.
2قازاق پوەزياسىنىڭ كۇرەتامىرى بۋلى بولدى. وركەنيەت تەك ءبىر تىلدە عانا تىلدەسۋى كەرەك دەگەن وتارلىق كوزقاراس ۇلتتىق كوركەم ادەبيەتتى قۇلاقتاپ العان. ۇلتتىق سانا ەكىگە ايىرىلدى دا, ادەبيەتشىلەردىڭ كوپ بولىگى جالقىپارتيالىق جۇيەگە قولتىراۋىننىڭ كوز جاسىمەن ولەڭدەتىپ جاعىنعان. ادەبيەتتىڭ كونە يرراتسيونالدىق ۇردىسىنەن اداسىپ قالعان ەدىك. مايدان تاقىرىبى جاس بۋىنعا كونتسلاگەريزمنىڭ شەبىندە قالامۇشىمەن مىلتىق اتۋدى ۇيرەتتى. كىرپياز اقىن اعا قادىر مىرزا-ءالى ءدال وسى ساۋالعا باياعىدا جاۋاپ بەرگەن.
«...اقتارىپ كونە كورىڭدى, ارۋاقتان ۇرپاق جەرىندى, الىپقا تۇساۋ سالىندى, حالىققا سوگىس بەرىلدى. كوز الدىمدا اپىرماي, تاريحىم بولدى تاقىرداي! ءسۇمپيىپ قالدى فولكلور, سۇزەكتەن تۇرعان باتىرداي!
مايدان تۋرالى دارىپتەۋلەر ۇلتتىق ليريكانىڭ قاناتىن قانعا مالىپ, جاساندى كۇلگىن بوياۋلى جىرلار الاسادا ۇشىپ ءجۇردى. ال باتىستا رۋحانيات باسقاشا, مۇلدەم وزگەشە ءومىر ءسۇردى. تۇڭعىش رەت امەريكادا ريچارد باحتىڭ «جوناتان ليۆينگستون اتتى شاعالا» تۋىندىسى جاريالانعانعا دەيىن ۋاقىت, كەڭىستىك سەكىلدى اسپاني جورامالدان اۋلاق جۇرگەن جۇرت ءبىرتۇرلى كۇرسىنىستە قالعانىن بايقايمىز.تەڭىز جاعالاۋىندا قۇرتشاباقتارعا تالاسىپ شۋلاپ-شۇرقىراسىپ جاتاتىن توعىشار شاعالالاردىڭ اراسىنان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ زاۋىنا ۇمتىلعان «جاڭاشىل شاعالا» مەتاعارىشقا اتتاندى! قازاق پوەزياسى بۇگىن قادام سايىن تازارۋ ۇستىندە. قازاققا ۇلت تۇنشىعىپ ولمەۋ ءۇشىن جاڭا پوەزيا اۋاداي قاجەت. جاڭا پوەزيا قاجەت دەگەنىمىز – قازاقتا پوەزيا جوق دەگەن ءسوز ەمەس. سوڭعى كەزدە ءتىل تۋرالى شەرلەر وتە كوپ جازىلدى. راس. بۇكپەسىز جازا بەرۋگە تىلەكتەستەردىڭ ءبىرىمىن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى, يرلانديالىق سيمۋس ءحينيدىڭ «تەرمينۋس» اتتى ولەڭى جاريالانعان. ءتىل قۇدىرەتى تۋرالى. كلاسسيك مۇحتار ماعاۋين دە ءدال سول كەزدە قازاق جىرلارىنىڭ بەس عاسىرىن تۇگەندەي العان. سودان كەيىن تۇگەل پوەزيانىڭ ىشكى مانىنە بويلاپ الداسپان تىلمەن اقتاراتىنداي سانتاراپتى ساراپتار ءالى دە كورىنبەۋى ءۋايىم. ويى مانگە, ءۇنى اۋەنگە جەتكەن كىشى بالمونتيزمشىلدەر دە كەرەك بىزگە!
3جاستاردىڭ مۇڭى دا – ءورىم. ءۇنى سىڭعىر ورشىلدەر قانات جايىپ كەلەدى. قاي ءداۋىردىڭ جاستارىنىڭ ءۇنى قانشالىقتى جەرگە جەتىپ, نەندەي بيىكتى باعىندىرارىنا ەشكىم ءجىپ تاعىپ لاقپا ساۋەگەيلىك جاساي الماسى انىق. قازىرگى قازاق جاس اقىندارىنىڭ ترانستسەندەنتالدىق ۇستانىمى كۇماندى ەمەس. ءۇمىت بار قالايدا. «ستالين ولگەنگە دەيىن دە, ولگەننەن كەيىن دە...» ءورىم جاستاردىڭ تۇرەنى بولعان! جاس پەرىلەردىڭ ولەڭ جولىندا «ولەرمەن» بولۋى جاقسى ىرىم! الايدا ولەڭگە قويىلاتىن قاتاڭ تالاپتاردى ەسكەرمەۋگە بولمايدى. پوەزياعا جاڭا كەلگەن ءدۇر جاستار ءۇشىن ەرتەگى مەن اڭىزداعىداي «عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەن» مۇراتتى جاعداي جاسالماسا دا ايتارلىقتاي كەدەرگىلەر جوق. ايتارىمىز, جاس اقىندار بارا-بارا ودا جازۋدىڭ حاس شەبەرىنە اينالىپ كەتپەسە بولدى.
جاستاردىڭ جان دۇنيەسى تولىق جابىق جۇيەدە دە, جارتىلاي اشىق قوعامدا دا شۋاقتى بولاتىنى حاق. جاھاندى جالماي باستاعان اسىرە قالالانۋ, قيساپسىز ءوسىپ كەلە جاتقان ارامتاماق تۇتىنۋشى سۋپەر تاپ, سارقىلۋعا شاق قالعان تۇزەمدىك مارتتىكتى يتەرىپ تاستاعان ينتەرنەت جۇيەسى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. كورشىلەس قىتايدا ميلليارد وقىرمان بار. بۇل بەك ۇلكەن كەڭىستىك, كەڭەستەن كەيىنگى تەڭدەسسىز بازار. ءبىر جاس اقىننىڭ جۇقالتاڭ ءارى شىمىر جيناعىنىڭ تيراجى ءبىر ميلليونمەن عانا باسىلسا – سول اقىن تاڭەرتەڭ توسەكتەن تۇرعاندا بىردەن جۇلدىزعا اينالۋى عاجاپ ەمەس. سوڭعى كەزدە قىتايدا جاس اقىنداردى شەت تىلگە اۋدارۋعا قىرۋار قارجى بولۋدە. قازاق پوەزياسىندا دا «ديماشتىڭ» بولماۋى مۇمكىن بە؟!
ەسەنيننىڭ «ەگىزدەرى», قولدان جاسالعان قاسىمدار, كەشتىكتەردەگى سارىجاعال, بويامالى شۋماقتاردىڭ اقيەلەرى كوبەيسە – وقىرمان وعان ۇمتىلمايدى, كەرىسىنشە, تەز ۇمىتادى. الەمدىك پوەزيادا قالىپتاسقان ءبىر ۇلگىلى جاتتاندى ءداستۇردى جالعىز تال جاس اقىننىڭ جارىلىستى ولەڭى وزگەرتە الادى. ول ءۇشىن ءبىز شەت تىلدەرىنە ۋاقىت ۇتتىرماي ءتارجىمالانۋىمىز كەرەك. پوەزيانى «شاي ىشەرلىك» دەڭگەيدەگى ءتىل سىندىرعاندار اۋدارسا ونىڭ زاردابى كوپ. بەرگىسى – ولەڭنىڭ ءسوزى قالىپ, ماعىناسى مەن بوياۋى جوعالىپ كەتەتىنى بار. ءسوزدى اۋدارۋ – ءبىر ماسەلە دە, ويدى اۋدارۋ – تىپتەن بولەك شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. كەلىسەسىز بە, جوق پا, ءوز ەركىڭىز!
4اقىننىڭ كوزقاراسى – ۇلتىنىڭ كوزقاراسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. مەنىڭ ولەڭدەرىم ەندى مەنىكى ەمەس – سانالى جۇرتتىڭ ەنشىسىندە. ونى قابىلداۋ, قابىلداماۋ ەركىنە سولار يە. قىسقاسى, مەنىڭ ىرقىمنان تىسقارى ۇزاتىلىپ كەتكەن ءىز.
پوەزيانىڭ ءوز كودى, كىلتى بولاتىن سەكىلدى «...جاقسىلاردىڭ كەۋدەسى التىن ساندىق, كىلت بولماسا ساندىقتى كىم اشادى!؟». قازاق قارا ولەڭىمەن «اقىنداردىڭ كەۋدەسىن...» اشىپ وتىر. ءبىزدىڭ مىڭ جىلعى تاريحىمىز وسى قارا ولەڭدە تۇنىپ تۇر. ولەڭگە دەگەن الۋان پىكىرلەردى قوعامدىق كوزقاراسپەن شاتاستىرۋعا كەلمەيدى.
5«ولەڭ بىلاي جازىلۋى كەرەك...» دەگەن ءبىر عانا قاعيدات, ۇلگى ستاندارت ەش جەردە جوق. «...كوكتەمدى قوندىرىپ قاناتىنا, قۇس قايتىپ كەلەدى الماتىما...». ۇلى تۇمانبايدىڭ وسى شىرقاۋىنا نەندەي پىكىر ايتۋعا بولادى؟! ليبايدىڭ: «...گۇل قۇمىرا ءتىزۋلى, قۇتىسىمەن شاراپ-ءدۇر, مەن قىزۋمىن, اسپاندا اي توگىلىپ قاراپ تۇر...». بۇعان نە دەيمىز!؟ تۇمانباي اعا تاعى: «...كوزىمدى جۇمسام دا كورەم سەنى...» دەيدى!!! تىنىشتىقبەكتىڭ لەپەسىمەن – «جۇپار اڭقىعان» ولەڭ! ەندەشە, ءبىز بۇگىن ءوزىمىزدى ءوزىمىز ءبىر اۋدارىپ, ءبىر توڭكەرىپ قارايتىن حالگە جەتتىك.
دايىنداعان باعاشار تۇرسىنباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»