حالىق ۋنيۆەرسيتەتى

مۇندا رۋحاني جانە زاتتىق مادەنيەتتىڭ ماڭگىلىك ەس­كەرتكىشتەرى, قازاق فولكلورى مەن ادەبيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارى, ءتىل تاريحى, كونە قولجازبالار, جەر-سۋ اتاۋلارى, مۋزىكا, ارحيتەكتۋرا, بەينەلەۋ, سۋرەتشىلىك, جى­راۋلىق-جىرشىلىق, كۇيشىلىك ونە­رى حاقىندا مەيلىنشە مازمۇندى, سا­پالى لەكتسيالار وقىلدى. وسى دا­رىستەردىڭ بارلىعىن ءلاززاتتانىپ تىڭداعان تىڭداۋشىلاردىڭ سانى 40 مىڭنان اسىپ جىعىلادى ەكەن.

حح عاسىردىڭ 60-80 جىلدارىن­داعى تابانى جالپاق تارلانبوز ءبىلىمپازداردىڭ لەكتسيا-دارىستەرىنىڭ شىنايىلىق دەڭگەيى جوعارى وي-تۇجىرىمدارىنىڭ ءمان-ماعىناسى قانداي دەسەڭىزشى! اكادەميك ر.بەر­دىباي جازبالارىنا جۇگىنسەك, مىسالى, عۇلاما ءا.مارعۇلان «قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى» دەيتىن دارىسىندە (24.11.1972) عۇندار, تۇرىك, قاڭلى, قارا­حاندار, قارلۇقتار, قىپشاقتار, ورحون-ەنيسەي جازۋلارى, قالا مادە­نيەتى, تۇلعاتانۋ تاريحى جايىندا ۇشان-تەڭىز مالىمەتتەر ايتقان-دى. بۇل كىسىنىڭ ءاربىر لەكتسياسىنىڭ ءوزى ءبىر-ءبىر وقۋلىققا پارا-پار.

جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين «1943-1944 جىلداردان باستاپ قازاق تاريحى تۋرالى ماتەريال جيناي باستادىق. ەرمۇحانمەن بىرگە... تريلوگيانىڭ اتىن ويشا «اق وردا» دەپ قويعان ەدىم». (08.12.1972).

حالىق جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆ­تىڭ 1973 جىلدىڭ 23 اقپانىندا وقىعان لەكتسياسىندا: «تاريحتى تەكسەرۋدى سانجار اسپاندياروۆ ۇيرەتكەن ەدى. ساكەن كوپ شۇعىلداندى. ونان كەيىن مۇحتار. ءبىر اياعىم ەسكى اۋىلدا مەنىڭ. مەن شاكارىممەن, ءماشھۇر جۇسىپپەن حات جازىسقام» دەگەنىنە قاراعاندا سول كەزدىڭ وزىندە-اق الاش قايراتكەرلەرى حاقىندا وي-پىكىرلەر ساباقتاعان-دى.

ۋنيۆەرسيتەت باستاۋىندا تۇرعان ونىڭ رەكتورى راحمانقۇل بەردىباي «تۇران تاعىلىمى» ساباعىندا: «تۇرىك بىرلىگىنىڭ تاريحى, قازىرگى جاعدايى جانە كەلەشەگى جونىندە سويلەدىم» دەيدى (13.06.1962).

1977 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىندا مۇح­تار اۋەزوۆ تۋراسىندا س.بەگا­لين, ءا.ابىشەۆ, ت.الىمقۇلوۆتار ەستە­لىك­تەر ايتقاندا, ۇلى سۋرەتكەردىڭ ۇلتجاندىلىعىنا ءالجاپپار ابىشەۆ مىناداي مىسال كەلتىرگەن: ء«بىر كەزدە ول ءمادي تۋرالى نەكرولوگ جازعانى ءۇشىن جاس ۇلتشىل اتانعان. باتىس ءسىبىر اۆتونومياسىنىڭ جينالىسىندا مۇحاڭ كۇشتى سويلەپتى. ...سوكولوۆتىڭ ەستەلىگىندە ونى «بۇيراباس جاس جىگىت, دەپ اتاپ, باتىلدىعىنا تاڭ قالىپتى. بۇل جينالىسقا لەنين دە, ستالين دە قاتىسقان ەكەن...»

تۇركىتانۋشى ع.ايداروۆ «بىلگە قاعان» جازۋى جونىندەگى دارىسىندە: «ورحون جازۋىنىڭ تۇرىك حالىقتارىنا ورتاقتىق دارەجەسى تۇرلىشە. قازاق تىلىنە جاقىن لەكسيكا – 87%, 7-8% ارحايزمدەر» - دەگەن (27.12.1985).

ۇلتتىڭ رۋحى, جانى, سىرى, تاريحى, ساناسى, دۇنيەتانىمى – تىلىندە. قازاق ءتىلىنىڭ 10 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگى جايىندا وتكەن دارىستەگى (11.02.1988) ءتىلشى احمەدي ىسقاقوۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك: «قورىمىزدا 1,5 ملن كارتوچكالار بار ەكەن. كەيىن 4,5 ملن كارتوچكاعا جەتكىزدىك. 67 مىڭ ءسوز, 24 مىڭ تىركەس, 103 مىڭ لەكسيكالىق ەدينيتسا قويىلدى». سوزدىك جاساۋ يدەياسىنىڭ يەسى ق.جۇبانوۆ ەكەن. عالىم ءا.بولعانباەۆتىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, «1947 جىلعى قاۋلىدان كەيىن ءۇش مىڭ كارتوچكا (ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت, ارعى ەپوس, ت.ب.) ورتەلىپتى».

بۇل ىسكە (كارتوچكا جاساۋ) ساتباەۆ­تىڭ, اۋەزوۆتىڭ اقىل-كەڭەسى كوپ تيگەن.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىنىڭ ەسەپ-قيسابى جوق. رۋحاني جاڭعىرۋ – ءتىل مادەنيەتىنە دە قاتىستى.

كونە تۇركى جازۋى مەن ارميان جا­زۋىنداعى قىپشاق ەسكەرتكىشتەرى تاري­­حيلىق, تانىمدىق ءمانى تەرەڭ دارىس­تەردىڭ قاتارىندا. ايتالىق, لەك­تور م.دۇيسەنوۆتىڭ كورسەتۋىنشە, شۋ­مەر جازۋى ب.ز.ب. 3-4-ءشى مىڭجىل­دىقتاردا پايدا بولعان, كونە جازۋ رۋ تاڭ­بالارىنان باستالعان, ءارىپتىڭ ارعى تەگى ارامەيدەن, اراب ءارپى دە ارامەيدەن. فينيكيا جازۋى­نان گرەك ارىپتەرى تۋىنداعان, ۆيزانتيا جازۋىنا گرەك جازۋى تىرەك بولعان, عۇن مەن كونە تۇركى جازۋىندا بايلانىس بار بولعان» (27.03.1981).

ءسوز جوق, وسى ءبىر اتالعان وي ۇش­قىن­دا­رى­نان زامانا زيالىلارىنىڭ ۇلت­تىق تاريحقا, ءتولتۋما مادەنيەتكە, تۇلعاتانۋعا, ەلدىك مۇراتقا, قوعامعا كوزقاراسىن تولىق تانۋعا بولادى.

ۋنيۆەرسيتەت جۇمىسىن جوسپارلاۋ, وقۋ جىلىنىڭ باعدارلاماسىن شىعارۋ, ءدارىس وتكىزۋ, مەرزىمدى باسپاسوزدە حا­بار­­لاپ وتىرۋ – ەڭبەكتى عىلىمي ۇيىم­داستىرۋ مادەنيەتىن مەڭگەرگەن اكادەميك ر.بەردىبايدىڭ داعدى-ماشىعى. «مەن ءۇشىن ءار ساباعىم وردەن. 500 ساباعىم – 500 وردەن. ماقساتىمىز مۇلگىپ جاتقان ويدى وياتۋ, قازاقتىڭ ءوز مۇراسىن وزىنە قايتارۋ... قىزىعىم دا, راحاتىم دا, قاسىرەتىم دە – قازاقتىڭ تاريحى, بايتاق مۇراسى. قازاق ءۇشىن ىستەگەن ارەكەتتەردىڭ ءبارى قۋانىش» – دەۋشى ەدى تۇرىك بىرلىگىنىڭ جالىندى جارشىسى, «مۇراتتاستار ءماسليحاتىن» كوكسەۋشى, «ماعىنالار قازىناسىن» دىتتەۋشى ر.بەردىباي.

حالىق ۋنيۆەرسيتەتى – حح عاسىردىڭ 2-ءشى جارتىسىنداعى قازاقتىڭ عىلىمي ويلاۋ الەۋەتىنىڭ جارقىن كورسەتكىشى بولىپ قالا بەرمەك.

سەرىك نەگيموۆ, فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور