بىرىزدىلىك, اشىقتىق, بولجامدىلىق

قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ الدىڭعى, التىنشى كونگرەسى 2006 جىلى, جاھاندىق قارجى داع­دارىسى قارساڭىندا ءوتتى. ول داع­دارىس مۇحيتتىڭ ار جاعىندا باستا­لىپ, الەمنىڭ بارلىق ەلدەر­ىنىڭ قارجى جۇيەلەرىنە ەلەۋلى سوق­قى بولدى, دامۋشى ەلدەر­دىڭ نارىق­تارىنان اقشالاي قاراجاتتىڭ اكە­تى­لۋىنە اسەر ەتتى جانە قارجى داع­­دارىسىنان تولىققاندى ەكو­نوميكالىق داعدارىسقا اينالدى.

سىرتقى قارجى نارىقتارىنىڭ جابىلۋى, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا كوپىرشىكتىڭ جويىلۋى, قارىز الۋشىلاردىڭ قارجى­لىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى, كەپىلدەر قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى جانە سونىڭ سالدارىنان بانكتەر­دەگى جۇمىس ىستەمەيتىن قارىز­دار كولەمىنىڭ جىلدام ءوسۋى – سول كەزەڭ­دە قارجى سەكتورى تاپ بول­عان پروبلەمالاردىڭ تولىق ەمەس تىز­بەسى. كرەديتتىك سەرپىلىس كەزە­ڭى­نىڭ اياقتالۋى سول كەزدە «تمد-داعى ۇزدىك جۇيە» اتانعان بانك جۇيەسىنە بارىنشا مۇقيات قاراۋ­عا مۇمكىندىك بەردى. بىرقاتار داع­دارىسقا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جانە كونترتسيكلدىلىق قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قارجى نارىعىن دامىتۋدىڭ جاڭارتىلعان ستراتەگياسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا سالادا داعدارىستىڭ كۇردەلى كەزەڭى ورىن الىپ, وزگەرگەن ەكونوميكالىق جاعدايلاردا جۇمىس ىستەۋگە بەيىم­دەلدى.

سوعان قاراماستان, بۇرىن­عى پروبلەمالاردىڭ جۇگى ءالى دە سول كۇيىنشە اۋىر جانە كەيبىر بانك­تەردىڭ اينالاسىنداعى احۋال بۇل جاعدايدى انىق كورسەتتى. الاي­­دا سالاداعى بەلگىلى ءبىر قيىن­دىقتاردىڭ بولۋىنا قاراماس­تان, ۇلتتىق بانك جانە قارجى­گەر­لەر قاۋىمداستىعى نارىققا قاتىسۋشىلاردى جيناپ, پروبلەمالى ماسەلەلەردى اشىق تالقى­لاۋ, ولاردى شەشۋ جولدارى جونىن­دە پىكىر الماسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇلتتىق بانك تور­اعاسى دانيار اقىشەۆ كونگرەسس قارساڭىندا رەتتەۋشىنىڭ جاساندى تۇردە مەرەكە جاساۋ جانە ماداق سارىنىندا ءسوز سويلەۋى ءۇشىن ءىس-شارا الدىندا اقپاراتتىق ايانى «كىرشىكسىزدەندىرۋدەن» باس تارتقانىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, تىكەلەي كونگرەسس الدىندا ۇلتتىق بانك Delta Bank ليتسەنزياسىن قايتارىپ الىپ, تاراتۋ پروتسەسىن باستادى, سونداي-اق Bank RBK بانكىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىگىن تانىدى.

ۇلتتىق بانك رەتتەۋشىنىڭ مەم­لە­ك­ەتتىك ساياساتى ءبىرىنشى كەزەكتە بانك كليەنتتەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە ولاردىڭ دەپوزيتورلار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورى­ن­داۋعا, سونداي-اق نارىق­تاعى تۇراقتىلىقتى جانە قازاق­ستان­­دىقتاردىڭ سەنىمىن ساقتاۋعا با­عىت­تالعانىن كورسەتتى.

 

اشىق اڭگىمە

ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كون­گرەس­كە قاتىسۋشىلار اشىق جانە ما­ڭىزدى اڭگىمە جۇرگى­زەدى دەگەن ءۇمىتى تولىق كولەم­دە اقتال­دى: بانكتىك جانە كاسىپ­كەر­لىك قوعام­داس­تىق وكىل­دەرى بانك قىز­مەتىن رەتتەۋگە جانە قادا­عالاۋ­عا, كرە­ديتتەۋ ءۇشىن وتىم­دىلىك­تىڭ قولجە­تىم­دىلىگىنە, قارجى قۇرال­دارى­نىڭ تاپشى­لىعىنا جانە ت.ب. قاتىستى بىرقاتار اسپەكتىلەردى تالقىلادى.

– مەن بۇل ءىس-شارانىڭ وتكەنىنە وتە قۋانىشتىمىن. ءبىز ون ءبىر جىل بويى كونگرەسس وتكىزگەن جوقپىز. ءبىز بۇل الاڭنىڭ قارجى نارىعىنداعى بارلىق پروبلەمالاردى كاسىبي تۇرعىدان تالقىلاۋعا ارنالعانىن بىرنەشە رەت اتاپ وتتىك. ءبىز رەتتەۋشى رەتىندە اشىق اڭگىمەگە, سىندارلى ءسوز سويلەۋگە دايىنبىز, قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان پروبلەمالارمەن الماسا الاتىنىنا, رەتتەۋشى جۇمىسىنا قاتىستى ءوز پايىمىمەن بولىسە الاتىنىنا دا دايىنبىز, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, اڭگىمە نەعۇر­لىم اشىق بولعان سايىن, قورى­تىندىسى بويىنشا ازىر­لەنەتىن شەشىمدەر دە سوعۇرلىم تيىمدىرەك بولادى.

– سىزدەر پىكىرلەردىڭ قانشا­لىق­تى سىندارلى ەكەندىگىن كوردى­ڭىزدەر. قارجىگەرلەر كونگرەسى – ءوزىمىزدى جاقسى جاعىنان كورسەتىپ, قانداي تابىستارعا جەتكەندىگىمىزدى كورسەتۋگە ارنالعان الاڭ ەمەس. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىزدىڭ بولاشاق كۇن ءتارتىبىن ايقىندايتىن الاڭىمىز – كەلەسى جىلى قانداي جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت, ءبىزدىڭ الدىمىزدا قانداي باستى پروبلەمالار بار, ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن, قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسىپ ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ساپالى قارجى­لىق قىزمەتتەر الۋى جانە وزدەرىنىڭ وسى قارجى ينستيتۋتتارىنداعى اقشاسىن ۋايىمداماي, كەيىننەن سالىق تولەۋ­شىلەر قارجى ينس­تيتۋت­تارى­نىڭ قاتەلىكتەرى سال­دارى­نان تولە­مەۋى ءۇشىن نە ىستەۋى قا­جەت. وسىن­داي كۇن تارتىبىمەن ءبىز ءارى قاراي جىلجيمىز. قارجى نارى­عىن­داعى احۋالدىڭ دامۋ دەڭ­گەيىنە قارا­ماستان بۇل كونگرەسس ءداس­تۇرلى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

باستى قاعيداتتار

دانيار اقىشەۆ فورۋمداعى ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ەكونوميكا مەن قارجى سەكتورى ورنىقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى تۋرالى ءوز پايىمىمەن ءبولىستى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي فاكتور قار­جى رەتتەۋشىسىنىڭ بىرىزدىلىگى, اشىق­تىعى جانە بولجامدىلىعى قاعي­داتى بولىپ تابىلادى.

– ۋلتراكونسەرۆاتيۆتى ينستيتۋت بولا وتىرىپ, ورتالىق بانك سۋپەراقپارات جانە ونى تاراتۋدىڭ سۋپەرجىلدامدىقتارى عاسىرى ۇسىناتىن ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋگە ءماجبۇر. ماقساتتى بارىنشا نەگىزدەۋ قاعيداتى بار اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ترانسپارەنتتىلىگىنە ءوتۋ بۇكىل قاجەتتى اقپاراتتى اشۋدى تالاپ ەتەدى. تەك وسى جاعدايلاردا ورتالىق بانك قىزمەتىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن, سەبەبى تابىس­تىڭ باسىم بولىگى بانكتىڭ ساياساتىنا دەگەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق بانك ساياساتىنىڭ بىرىز­دىلىگى, اشىقتىعى جانە بول­جام­دىلىعى ونى ەكونوميكا سۋبەك­تىلەرى تاراپىنان بارابار تۇسى­نۋگە جانە ولاردىڭ وڭتايلى ءىس-قي­مىلىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى, ال بۇكىل قوعام ءۇشىن الەۋەتتى قارجىلىق شىعىنداردى بارىنشا ازايتۋ ونىڭ ناتيجەسى بولادى.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياساتتىڭ بىرىزدىلىگى, ەڭ الدىمەن, نەگىزگى ماقساتتى بۇلجىتپاي باس­شى­لىققا الۋ. ۇلتتىق بانكتىڭ زاڭنا­­مالىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن ماق­ساتى باعا تۇراقتىلىعىن قول­داۋ بولىپ تابىلادى, ال قالعان مىن­دەت­تەر قوسالقى جانە نەگىزگى ماق­سات­قا باعىنىشتى. حالىق پەن نارىق­تىڭ ورتالىق بانكتىڭ نەگىز­گى ماقساتقا جەتۋ قابىلەتىنە دەگەن سەنىمى تەز ارادا قامتاماسىز ەتىل­­مەيدى, اسىرەسە اقشا-كرەديت سايا­­ساتى سالاسىندا, سوندىقتان نەگىز­گى ماقساتتى باسشىلىققا الۋ قالىپ­تاسىپ وتىرعان جاعدايلارعا قارا­ماس­تان ساقتالۋعا ءتيىس.

– قىسقا مەرزىمدى مىندەتتەردىڭ پايداسىنا نەگىزگى ماقساتتان اۋىت­قۋ ورتالىق بانككە دەگەن سەنىم­نىڭ جوعالۋىنا اپارادى جانە سو­نىڭ سالدارىنان جۇرگى­زىلىپ وتىر­­­عان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى تو­مەن­­­دەيدى. بۇل رەتتە جالعان كۇتۋ­­­لەر­دىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلت­تىق بانك مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەگىن بەلگى­لە­گەن ماڭىزدى. ەكونو­ميكا­لىق تا­جىري­بەگە وراي, ەكونو­ميكا­لىق پرو­بلەمالاردىڭ شەك­تەۋلى جيىن­تىعىن عانا مونەتارلىق ادىس­تەر­مەن شەشۋگە بولادى. مى­سالى, ۇزاق مەرزىمدى ەكونومي­كا­لىق ءوسۋدى اقشا ەميسسياسى ارقى­لى ىنتالاندىرۋ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ورىنسىز, سونىمەن قاتار ايتارلىقتاي تەرىس سالدارعا اپارۋى مۇمكىن. بۇل ساباقتى دامى­عان ەلدەر جاقسى مەڭگەرگەن, ولار ورتالىق بانككە وسىنداي فۋنكتسيالاردى جۇكتەۋدەن تولىعىمەن باس تارتتى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىنداعى جاعدايدان دا ءبىز وسىنداي ساباق الدىق, ول كەزدە قازاقستاندا ەكو­نوميكالىق پروبلەمالاردى ۇلت­تىق بانكتىڭ ەسەبىنەن شەشكىسى كەلدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

ەلدىڭ باس بانكيرى ءوزى باسقا­رىپ وتىرعان ۆەدومستۆونىڭ سترا­تەگيالىق ماقساتتى – ينفلياتسيانى 2020 جىلعا قاراي بىرتىندەپ 4%-دان تومەن دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىرۋدى جانە ونى بۇدان ءارى وسى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدى ناقتى ايقىندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ دامۋشى ەكونوميكاسى جاعدايىندا ءدال وسى دەڭگەي تۇراقتى جانە ۇدە­مەلى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قول­داۋعا بارىنشا ىقپال ەتەتىن بولادى.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق بانكتىڭ اشىقتىعى قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ نەگىزىن قۇرايتىن فاكتورلاردى ناقتى ءتۇسىندىرۋدى بىلدىرەدى. بۇل ورتالىق بانك پەن ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى اقپاراتتىق اسسيمەتريانى تومەن­دەتۋگە جانە ولاردىڭ وڭتايلى كۇتۋىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– ءبىز اقشا نارىعىنداعى وپەراتسيالارىمىز تۋرالى, ولاردى قانداي دا ءبىر جاعدايدا پايدالانۋ نەگىزدىلىگى تۋرالى, ىقتيمال تاۋە­كەلدەر جانە ناتيجەلەر تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتەمىز. بۇدان باسقا, نارىققا ساياساتتىڭ باعدارلانۋى تۋرالى بەلگى بەرە وتىرىپ, بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى كەيىنگى ءىس-قيمىلدارعا باعدار ۇسىنامىز, ۆاليۋتا نارىعى بويىنشا اقپاراتتى جاريالايمىز جانە وندا ءىس-قيمىلداردى كورسەتەمىز. ۇلتتىق بانكتىڭ وپەراتسيالارى اشىق, بۇل حالىق ءۇشىن دە, نارىققا قاتىسۋشىلار ءۇشىن دە ماڭىزدى, سەبەبى تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى اقپاراتتىڭ قانداي دا بولماسىن تۇرىنە ەرەكشە سەزىمتال بولادى. بۇل ورايدا احۋال تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەمە بەرۋىمىز جانە بانكتەردىڭ كليەنتتەر اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىسى عانا ەمەس, سول سياقتى قوعاممەن جۇيەلى اڭگىمە جۇرگىزۋ دە ماڭىزدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.

ءۇشىنشى قاعيدات تۋرالى ايتا وتىرىپ, ۇلتتىق بانك توراعا­سى حالىق پەن نارىققا تەك ەكونو­ميكا­لىق جاعداي بويىنشا پايىم عانا ەمەس, سول سياقتى ساياساتتىڭ كەيىنگى شارالارى بويىنشا باعدارلار بەرىلۋگە ءتيىس دەپ اتاپ ءوتتى, بۇل اقشا-كرەديت جانە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى.

– جاعىمسىز كۇتۋلەر ءتيىستى قۇ­بى­­­­لىستاردى: ينفلياتسيالىق كۇتۋ­­لەر – ينفلياتسيانى, دەۆالۆا­تسيا­لىق كۇتۋلەر – ۇلتتىق ۆاليۋتا­نىڭ السىرەۋىن, داعدارىستى كۇتۋ – داع­دارىستىڭ ءوزىن ىنتالاندىرا­تى­نى بەلگىلى. وسىعان وراي كۇتۋ­لەر قۇ­بى­لىستاردان ناشار بولۋى مۇمكىن, سەبەبى ولار ايقىن العىشارتتار بولماعان كەزدە دە قۇبىلىستاردى ارانداتادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بولجامدىلىق بەلگىسىزدىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى جانە قارجى نارىقتارىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بويىنشا بولاشاق شەشىمدەردى دۇرىس بولجاۋ قابىلەتىندە كورىنەدى. سوندىقتان دا نارىقتىق كۇتۋلەردى تابىستى رەتتەۋ ءۇشىن ورتالىق بانك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ كەيىنگى ۇردىستەرى تۋرالى نارىققا ناقتى بەلگى بەرۋگە ءتيىس. تەك وسىنداي تاسىلمەن عانا كۇتۋلەردىڭ «تۇراق­تاۋىنا» جانە ولاردىڭ ور­نىق­­تىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزىلەدى.

رەتتەۋشى جۇمىسىنداعى بول­جام­دىلىقتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى تەزيستى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, دانيار اقىشەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىكتى قولداۋ مەن الۋ قۇرالدارىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جۇيەسىن قۇرعانىن ەسكە سالدى.

– قولدانىستاعى وتىمدىلىك تەرە­زەسى بانكتەر ءۇشىن ءاردايىم اشىق بولادى. ۇلتتىق بانك بانكتەر سۇراتاتىن وتىمدىلىكتى لومبارد­تىق ءتىزىم جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وزگە قۇرالدارىنىڭ كەپىلىمەن كەپىلدىكپەن بەرۋگە دايىن. ەكى جىل بۇرىن اقشا نارىعىندا ورىن العان احۋالدىڭ قايتالانبايتىنىن جانە ۇلتتىق بانكتىڭ شارتسىز وتىمدىلىكتى بەرۋ بويىنشا تەرەزەسىنىڭ ارقاشان اشىق ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەن بۇل جاعدايدى تاعى دا باسا ايتامىن جانە ەكىنشى دەڭگەي­دەگى بانكتەردەگى ارىپتەستەرىم بۇل تەزيس­تى نازارعا العانىن قالار ەدىم, – دەدى ۇلتتىق بانك باسشىسى.

ول سونداي-اق بىرىزدىلىكتىڭ, اشىق­تىقتىڭ جانە بولجام­دى­لىقتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىنە ءتان ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى, وعان قازاقستان ۇلتتىق بانكى 2015 جىلعى تامىزدا ءوتتى. بۇل قاعيداتتار ينفلياتسيانى ءتيىمدى تومەندەتۋگە جانە ساياساتتىڭ باسقا ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى, سوندىقتان ۇلتتىق بانك ولاردى دامىتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن سالادى.

بانك ماسەلەسى

ەلدىڭ قارجى سالاسىنىڭ نەگىزگى سەگمەنتى بولىپ تابىلاتىن بانك سەكتورىنداعى احۋال فورۋم­نىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. حالىقارالىق رەيتينگ­ اگەنت­تىكتەرىنىڭ جانە ءتۇرلى حالىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تالدامالىق ەسەپتەرىندە ءدال وسى بانك سەكتورى كوبىنە وتكەن جىل­داردىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديت­تەرىنىڭ پورتفەلى, كاپيتالدان­دىرۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەن بولۋى تۇرىندەگى جۇكتىڭ «ارقاسىندا» قازاقستان ەكونومي­كاسىنىڭ ەڭ وسال جەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتالادى.

ۇلتتىق بانك قازىرگى كەزدە بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىق­تىلىعىن ارتتىرۋ باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەنى بەلگىلى, ول باعدارلاما ەسكى پروبلەمالاردى تۇبەگەيلى ءارى ەندى قايتالانبايتىنداي ەتىپ شەشۋگە جانە سالا تاريحىندا جاڭا پاراق­تى اشۋعا ارنالعان.

– ءبىز قارجى سەكتورىن دامىتۋعا قاتىستى, اتاپ ايتقاندا, بانك سەكتورىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ساياساتىمىزدا تۇسىنىكتى بولعىمىز كەلەدى. ءوزى جۇمىس ىستەي باستاعان العاشقى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتقان ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارى­نىڭ ورنىنا اعىمداعى كەزەڭ­نىڭ ناقتى مىندەتتەرىن شەشۋگە كوشتىك. بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ جەدەل ءارى جىلدام ناتيجە الۋعا باعىتتالعاندىعى بولىپ تابىلادى. سەبەبى بانكتەردىڭ پرو­ب­لەمالارىن شۇعىل شەشۋ قاجەت. بانكتەردىڭ پروبلەمالارى وزدىگى­نەن شەشىلە قويمايدى. ەگەر شەشپەسەك, ولار ۋشىعىپ, بۇكىل قوعام­نىڭ پروبلەماسىنا اينالارى ءسوزسىز, – دەپ اتاپ ءوتتى دانيار اقىشەۆ.

جۇيە قۇراۋشى بانك – كازكوم­مەرتسبانكتى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى بولىگى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا كازكوممەرتسبانك تۇپكىلىكتى تۇردە قالىپقا كەلتىرىلدى.

– ءيا, مامىلەگە بارلىق قاتى­سۋ­شىلار ايتارلىقتاي رەسۋرس­تار جۇمسادى, بىراق بۇل – مەم­لە­كەت­تىك رەسۋرستار جۇمساۋدى تالاپ ەتپەيتىن تۇپكىلىكتى ءارى ەندى قايتىپ ورالمايتىن شەشىم. بۇ­دان باسقا مەملەكەت اكتيۆتەر پۋلىن الدى, ولار ەكونوميكالىق اينا­لىمعا تارتىلىپ, قوعام مەن مەم­لەكەت ءۇشىن دە قوسىمشا قۇندى قام­تاما­سىز ەتەتىن بولادى, – دەپ تولىق­تىردى دانيار اقىشەۆ.

ۇلتتىق بانك باسشىسى باعدار­لاماعا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەس-مودەلى جانە دامۋ ستراتەگياسى بار باسقا بانكتەردىڭ قاتىسۋىنا رۇقسات بەرۋ جونىندە شەشىم­دەر قابىلدانعانىن ەسكە ءتۇسىردى. ولاردىڭ اكتسيونەرلەرىنىڭ الدىندا بانكتەردى ايتارلىقتاي ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ, اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە نەسيە پورتفەلى بويىنشا رەزەرۆتەردى ۇستەمە كالىپتاستىرۋ بويىنشا شارتسىز مىندەتتەر تۇر.

– باعدارلاما شەڭبەرىندە سالىمشىلار – جەكە تۇلعالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن RBK بانكىن قالىپقا كەلتىرىپ جاتىرمىز. شىعىندارىن ءىرى كرەديتورلار اراسىندا ءبولۋ ارقىلى بانكتى قالىپقا كەلتىرۋ شەشىمنىڭ ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. شىن مانىسىندە, بۇل ءىرى قارجى ينستيتۋتىن قالىپقا كەلتىرەتىن ەرىك­تى bail-in قازاقستانداعى العاش­­قى تاجىريبەسى. مۇنداي بانك­تەردىڭ اكتسيونەرلەرىنە بانكتى ۇستە­مە كاپيتالداندىرۋ, پروبلە­مالى قارىزدار پورتفەلىن ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا ۇلكەن مىن­دەت­تەمەلەر جۇكتەلەدى. ءبىز وسى قاعي­دات­تاردى, وكىنىشكە وراي تىكەلەي جازىپ كورسەتىلمەگەن زاڭناما­مىزدا دا كورسەتە الامىز, – دەپ ءتۇسىندىردى دانيار اقىشەۆ.

ول سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانك­تىڭ قاداعالاۋ مانداتىن كۇ­شەيتۋ باعدارلامانىڭ جەكە جانە وتە ماڭىزدى باعىتى بولىپ تا­بى­لاتىنىن اتاپ ءوتتى. نە­گىز­گى ماقسات – شىعىنى ازداۋ تەتىك­تەر ەسەبى­نەن قارجىلىق تۇ­راق­تى­­لىق­قا قول جەتكىزۋ. ول ءۇشىن تاۋە­كەل­­دەردىڭ الدىن الۋ ماقسا­تىندا قالىپ­تاندىرىلعان تاسىل­دەر­دەن گورى الدىن الاتىن قارا­پايىم قادا­عالاۋدى قولدانۋ قاجەت.

– باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتقا قول جەتكىزۋگە قايشى كەلمەيدى. بانك­تەرگە بەرىلگەن بارلىق رەسۋرس­تار ءىس جۇزىندە ءبىر-بىرىمەن باي­لانىستى, ياعني ولار ناقتى ءبىر مىندەتتى شەشۋگە بولىنەدى, ال ىسكە اسىرۋ تەتىگى «جاندى» اقشانى ەمەس, بانكتەردىڭ كاپيتالىندا ەسەپكە الىناتىن جانە ءوتىمدى كۇيگە ەركىن اۋىسا المايتىن قۇرالداردى بولجايدى. وسىنداي ارەكەتتەردى ءبىز وتان­دىق قور نارىعىن قايتا دامىتۋعا قاتىستى قولدانامىز. قازىرگى ۋاقىت­تا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك­تىڭ قور نارىعىن جانداندىرۋ جونىن­د­ەگى ءىس-قيمىلدارىنىڭ كە­شەن­دى جوسپارى پىسىقتالۋدا. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى جىلدام نا­تي­جەلەرگە اكەلەتىن ءىس-شارا­لار­دان عانا تۇرۋى مۇمكىن. بىزدە ءبارى بار: ينفراقۇرىلىم دا, نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا دا بار, بىراق نارىق ءالى دە ءالسىز كۇيدە, سوندىقتان دا ونىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا كاپيتالدىڭ اۋىسۋىنىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولۋى ءۇشىن ءبىز ناقتى ءىس-قيمىلدار جاساۋىمىز قاجەت.

سونىمەن بىرگە دانيار اقىشەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ساپا­سى­نا قاراماي, ساندىق وسۋىنە با­سىم­دىق بەرگەندى قويۋ قاجەت. وسى­عان بايلانىستى ول قالىپقا كەلۋ راسىمىنەن ءوتىپ جاتقان بىر­قاتار بانكتەردە ەسەپتەن شىعارۋعا جاتاتىن كرەديتتەردىڭ بار ەكەنىن ەسكە سالدى.

– بۇل – ءبىز قايتارىلادى دەپ ويلاماعان كرەديتتەر. وتكەن جىل­داردىڭ ەسەپتىلىگىندە كورسەتىل­گەن جانە بۇل كرەديتتەر قايتارىلماسا, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قاتىسۋ رەتىندە كورسەتىلگەن كرەديتتەۋمەن ماقتانۋدىڭ قاجەت نە؟ مەنىڭشە, ستاتيستيكانى قابىلداۋ پاراديگماسىن وزگەرتۋىمىز قاجەت, بۇرىنعى تاجىريبەمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, العا ۇمتىلۋ جانە قاتەلەردى قايتالاماۋ ءۇشىن قالىپقا كەلتىرۋ پروتسەسىنەن ءوتۋىمىز قاجەت, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

بانك سەكتورىندا پروبلەما­لاردىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداعان جانە ولاردى شەشۋگە دايىن ەكەن­دىگىن بىلدىرگەن رەتتەۋشىنىڭ مۇن­داي باتىل شەشىمى كونگرەسس جۇ­مىسىنا قاتىسقان كوپتەگەن مامان­دارعا ۇنادى.

– بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ پروبلە­مانى اشىپ كورسەتكەن ءبىرىنشى توراعاسى جانە ونىڭ قوشەمەتكە لايىق ەكەنى ءسوزسىز, – دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ, ال زال ونى قولدادى.

ۇلتتىق بانكتىڭ بانك سەك­تورىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ بويىنشا ءىس-ارەكەتىن قولدايتىنىن كونگرەسكە قاتىسقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ تا راستادى.

– قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ باعدارلاماسى قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇرال بولىپ تابىلادى جانە ۇكىمەت ونى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تىكەلەي بەلسەندى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. جانە ەڭ باستىسى, جاڭا تابىستارعا ءبىزدىڭ جەمىستى ىنتىماقتاستىعىمىز بەن ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسىمىز ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى دەپ سانايمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ەربولات دوساەۆ.

 

وزگەرۋ جالعاسۋدا

تەڭگەنىڭ جاعدايى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى اينالىپ وتكەن جوق, سونىمەن قاتار سول كۇنى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا 24 جىل تولدى. 2015 جىلعى تامىزدا ەركىن وزگە­رىسكە جىبەرىلگەن تەڭگە تەپە-تەڭ نۇكتەدە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ىقپالىمەن تۇراقتاندىرىلدى جانە امەريكا دوللارىنا نەمەسە باسقا ۆاليۋتاعا قاتىستى السىرەۋدىڭ نەمەسە نىعايۋدىڭ تۇبەگەيلى فاكتورلارىنىڭ وزگەرىسىنە دەن قويادى. مۇناي باعاسى جانە ساۋدا-ارىپتەس ەلدەردەگى ايىرباس باعامى سياقتى جاعىمدى سىرتقى فاكتورلار اياسىندا تەڭگە باعامى تۇراق­تى بولىپ قالادى جانە ەل ەكونو­مي­كاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىنىڭ ساقتالۋىن قامتاما­سىز ەتەدى. جىلدىڭ باسىمەن سالىس­تىرعاندا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى ءىس جۇزىندە وزگەرگەن جوق. تەڭگە نومينالدىق كورسەتكىش بويىنشا جىلدىڭ باسىنان بەرى 2017 جىلعى 15 قاراشاداعى جاعداي بويىن­شا 1 دوللار ءۇشىن 333,29 تەڭ­گەدەن 332,72 تەڭگەگە دەيىن 0,2%-عا نىعايدى.

– قازىرگى كەزدە تەڭگە ەركىن وزگەرمەلى رەجىمدە شىن ما­نىندە تۇراقتى. بۇل رەجىم تەڭ­گەرىمسىزدىكتىڭ جيناقتال­ماي­تىنىن, باعامنىڭ جىلجىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتەدى: بىردە السىرەيدى, بىردە نىعايادى. بۇل قالىپتى جانە دۇرىس جاعداي. بۇل ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جالعىز دۇرىس جول. جانە وسى رەجىمدە دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەر جانە تەڭگەنىڭ قانداي دا ءبىر قاتتى قۇلدىراۋى تۋرالى ماسەلەنى ۇمىتۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە تەڭگە ەركىن وزگەرمەلى رەجىمدە ەكونوميكانىڭ ناقتى اراقاتىسىن كورسەتەدى. جانە دە, تيىسىنشە وسى باعام ايقىنداۋ بو­يىنشا وتە تەز وزگەرمەيدى. بۇل وتە ءپوزيتيۆتى جاعداي. تاجىريبەنىڭ جيناقتالىپ جاتقانى, قانداي دا بولسىن قاتەلەردىڭ تۇزەتىلىپ, ەسكەرىلىپ جاتقانى تۇسىنىكتى, بىراق باستىسى, ءىس جۇزىندە ەكى جىل بو­يىنشا تاجىريبە وزگەرگەن جوق, ۇلتتىق بانك كەيدە قانداي دا ءبىر دۇربەلەڭگە قاراماستان, كىرۋ مەن رەتتەۋگە قاتىستى الداۋدان الشاق بولادى. جۇيەلىلىكتىڭ ايقىندىلىق تاجىريبەسى ساقتالىپ وتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ايدارحان قۇسايىنوۆ كونگرەسس جۇمىسىنىڭ بارىسىندا.

سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ۆاليۋتانى جالپى العاندا ەل ەكونومي­كاسىنىڭ جاعدايىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىنى انىق دەپ پىكىر ءبىلدىردى ۇلتتىق بانكتىڭ بۇ­رىنعى توراعاسى ءانۋار سايدەنوۆ.

– قارجى جۇيەسى – بۇل ەكونوميكادا نە بولىپ جاتقانىنا, ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ, ونىڭ وڭىرلىك جانە عالامدىق اۋقىمداعى ورنىنىڭ قانداي ەكەنىنە بايلانىستى تۋىن­داعان جاعداي. مەن تەڭگەنى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ شاماسى بويىنشا ءالى دە جاس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بۇكىل ەكونوميكا, بۇكىل قارجى جۇيەسى سياقتى تەڭگە وتەتىن سىناق ءبىزدىڭ ترانزيتتىك كەزەڭدە دە بولادى. تەڭگە شىن مانىندە بۇكىل ەلىمىزبەن بىرگە اياعىنان نىق تۇرسىن دەپ تىلەيمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ءانۋار سايدەنوۆ.

دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قارجى نارىعىنا قاتى­سۋشىلاردىڭ اراسىندا وسى ۋاقىت­قا دەيىن مۇناي باعاسى ءۇش ءماندى دياپازونعا قايتىپ كەلە­دى, باعامى بەلگىلەنگەن جانە قولاي­لى بولادى دەگەن سەنىم مول بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ باسشى­سى ولشەمگە كەلمەيتىن سەنىم نەعۇر­لىم جىلدام ارتتا قالسا جانە جاڭا ەكونوميكالىق بولمىس قابىلدانسا, ناقتى قالىپقا كەل­تىرۋ سوعۇرلىم جىلدام باستالادى دەپ ەسەپتەيدى.

– بىزگە جىلدار بويى جيناق­تالعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ قيىن ءرولى بەرىلگەنىن تۇسىنەمىز جانە وكىنىشكە وراي, ولاردى شەشىپ تاستايتىن وڭاي ءتاسىل جوق. ەسكى پروبلەمالارعا جاڭالارى قوسىل­ماس ءۇشىن, ەسكى پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەت, – دەدى ول.

 

دايىنداعان

اسحات رايقۇل,

«ەگەمەن قازاقستان»