الدىمەن اگەنتتىك توراعاسى سەرىك نوكين ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسى مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ جانە رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ نەگىزگى باعىتى تۋرالى بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلى ءىجو كولەمىندەگى قۇرىلىستىڭ ۇلەسى 8,2 پايىزدى كورسەتكەن. اگەنتتىك سالاسىنا جاتاتىن جۇمىسشىلاردىڭ ۇلەس سالماعى رەسپۋبليكا جۇمىسشىلارىنىڭ 10 پايىزىن قۇراعان. وتكەن جىلى 6,2 ملن. شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي جوسپارلانعانىمەن 6,4 ملن. شارشى مەتر سالىنىپتى. مەملەكەت تاراپىنان ۇلەستىك قۇرىلىستى قولداۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 205,8 ملرد.تەڭگە بولىنگەن. بۇل قارجىعا 63 مىڭ ۇلەسكەرى بار 450 تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ىشىنەن 318 نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعان كورىنەدى. ال بۇل 36 مىڭ ۇلەسكەردىڭ قۇقىعى قورعالدى دەگەن ءسوز. قالعان 132 نىسان قۇرىلىسى 2010-1011 جىلدارى اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلعى تاپسىرماسىنا سايكەس “تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ جانە جاڭعىرتۋ” باعىتى بويىنشا “جول كارتاسى” ىسكە اسىرىلدى. وسى ماقساتقا ءبولىنگەن 61,2 ملرد. تەڭگەنىڭ 60,7 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە پايىزبەن ساناساق, 99,9 پايىزى يگەرىلگەن. 81 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلىپ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا 284 كم. جىلۋ تراسساسى, 737 كم. ەلەكتر جەلىلەرى, 284 كم. گازبەن جابدىقتاۋ جەلىسى, 1029 سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىسى جانە 172 كم. سۋ بۇرۋ جەلىسى سالىنعان جانە جوندەلگەن.
ەلىمىزدىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىنداعى نىسانداردىڭ 70 پايىزىنىڭ توزىعى جەتكەن كورىنەدى. ينجەنەرلىك جەلىنىڭ توزعاندىعى رەسۋرس قورىن جوعالتۋعا سەبەپ بولىپ وتىر ەكەن. ورتاشا كورسەتكىشپەن العاندا جىلۋ ەنەرگياسى 35 پايىزعا, سۋ 32 پايىزعا شىعىندالىپ وتىر. سوندىقتان اگەنتتىكتىڭ باستى جۇمىسى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلىپ وتىر, دەپ اتاپ كورسەتتى س.نوكين.
ەلباسىنىڭ بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ءورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا قازاقستاندىقتاردى الەۋمەتتىك جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ساپالى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى باسا ايتىلدى. ەندى اگەنتتىكتىڭ جۇمىسى ەڭ الدىمەن پايدالانۋ شىعىندارىنىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋگە جانە رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعىتىندا ءجۇرگىزىلەتىن بولادى. 2010-2020 جىلعا دەيىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى ازىرلەنەتىن بولادى. اتاپ ايتساق, ەلباسى 2020 جىلعا دەيىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدى مىندەتتەگەن بولاتىن. وسى ورايدا اگەنتتىك ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن 1 ماۋسىمعا دەيىن باعدارلاما جوباسىن ناقتىلاۋ ۇستىندە. قازىرگى تاڭدا باعدارلاما 3 نەگىزگى باعىتتا, اتاپ ايتساق, ينجەنەرلىك جەلىلەر مەن كوممۋنالدىق سەكتور نىساندارىن جاڭعىرتۋ جانە قايتا جوندەۋ, بارلىق ەلدى مەكەندەردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق تۇكش ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ينستيتۋتتىق نەگىز قۇرۋ قولعا الىناتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
ەلىمىزدە قۇرىلىس سالۋعا ليتسەنزيا العان 38 مىڭ كومپانيا بار. بۇل قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋىن كورسەتۋدە ەمەس, وعان قويىلار تالاپتىڭ كۇشەيتىلۋىن تالاپ ەتۋدە, دەدى اگەنتتىك توراعاسى سەرىك نوكين. ونىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى جەردە “تەحباقىلاۋ” سالىنعان نىساندى ليتسەنزيامەن قابىلداماۋى كەرەك. سوندىقتان بولاشاقتا بارلىق قۇرىلىس كومپانيالارىن اتتەستاتسيادان وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل قۇرىلىستى كىم جۇرگىزەتىندىگىن, قانداي دەڭگەيدە سالاتىندىعىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ەگەر قويىلعان تالاپقا ساي كەلمەسە ولارعا رۇقسات بەرىلمەۋى دە ابدەن مۇمكىن.
القا ءماجىلىسىنىڭ قورىتىندىسىندا ءسوز العان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ سوڭعى ەكى جارىم جىلدا اتقارۋشى بيلىكتىڭ كوپ ۋاقىتى الدىڭعى جىلدارى تۋىنداعان ماسەلەلەردى, اتاپ ايتقاندا, قۇرىلىس سالاسىندا قالىپتاسقان “بوس قاۋاشاقتاردى” شەشۋگە كەتكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. بولاشاقتا بۇل ماسەلە قايتالانباس ءۇشىن دۇرىس شەشىم قابىلداۋ قاجەت. داعدارىس اياقتالىپ, قازاقستانعا قارجى تارتىلا باستاعان كەزدە وسى وقيعا قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان بانكتەر بۇرىنعىشا قۇرىلىستاردى كورسەتكىشتەن ارتىق نەسيەلەندىرىپ, ەسكى قالىپتى قايتادان كيۋى عاجاپ ەمەس, دەدى پرەمەر-مينيستر. ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ اگەنتتىككە قارجى رەتتەۋشىلەرى مەن ادال قۇرىلىس كومپانيالارىمەن بىرىگە وتىرىپ وسى ماسەلەنى رەتتەۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار الداعى جىل ىشىندە قۇرىلىس سەكتورى قاجەتتى, بەلگىلەنگەن جوسپارمەن دامۋى, سونداي-اق ۇدەرىستىڭ “بوس قاۋاشاققا” اينالماۋى ءۇشىن جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ۇكىمەتكە بايانداپ وتىراتىن بولادى.
ۆەنەرا تۇگەلباي.
“قازسات-2” بيىل ۇشىرىلادى
ماجىلىستە ەكى ماسەلە, اگەنتتىكتىڭ بىلتىرعى جىلى اتقارعان جۇمىستارى مەن الداعى ماقسات-ءمىندەتتەرى جونىندە ماسەلە قارالدى. سونىمەن بىرگە وندا اگەنتتىككە قاراستى “قازاقستان عارىش ساپارى” ۇك” اق, “بايتەرەك” بك, “عارىش بايلانىسى جانە راديوەلەكتروندى قۇرالداردىڭ ەلەكتروماگنيتتىك ءۇيلەسىمدىلىگى رەسپۋبليكالىق ورتالىعى” اق, “ينفراكوس” رمك, “ينفراكوس-ەكوس” ەمك باسشىلارىنىڭ ەسەپتەرى تىڭدالدى.
مۇندا اگەنتتىكتىڭ جۇمىستارىنا بايلانىستى ماسەلە بويىنشا اتالمىش ۆەدومستۆونىڭ باسشىسى تالعات مۇساباەۆ مىناداي مالىمەتتەرمەن ءبولىستى. وتكەن جىلى جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ كوبى اتقارىلدى. اگەنتتىك ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىن دامىتۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماقساتىندا بىرنەشە مەملەكەتتەرمەن كەلىسىم جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز رەسەيدەن باسقا, فرانتسيا, يزرايل, گەرمانيا, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان, ۋكراينا جانە يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىمەن “بايقوڭىر” كەشەنىن يگەرۋدە ەكى جاققا ءتيىمدى بولاتىن جانە اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەردى ءبىرىگىپ جۇرگىزۋ بويىنشا تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى. مۇنىڭ ىشىندە وتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن فرانتسيا پرەزيدەنتىمەن عارىش سالاسىن يگەرۋ بويىنشا قول قويعان كەلىسىمدەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتۋگە بولادى.
وسى ورايدا ول تەك ءبىر رەسەيمەن عانا بايلانىسقا بايلانىپ قالۋدى ءوزىنىڭ پىكىرى بويىنشا دۇرىس سانامايتىنىن, ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان سوڭ, وزگە ەلدەرمەن دە تەڭ دارەجەدە بايلانىس ورناتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
ماجىلىستە ودان ءارى تالعات مۇساباەۆ وتكەن جىلى تاعى بىرقاتار جۇمىستاردىڭ ىستەلىنگەنىن ايتتى. بىلتىر اگەنتتىكتىڭ جۇمىسى تولىققان عارىشتىق جۇيەلەردى, تەحنولوگيالاردى دامىتۋ مەن يگەرۋ, “بايقوڭىر” كەشەنىن, عارىشتىق اپپاراتتاردى شىعارۋ جۇيەلەرىن دامىتۋ, عارىشتىق جۇمىستىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ءتاجىريبەلىك نەگىزىن دامىتۋ, عارىش سالاسىنىڭ ينستيتۋتتىق قامتاماسىز ەتىلۋى مەن بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. وسى جۇمىستاردىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, الداعى كەزدە “بايقوڭىر” عارىش ايلاعىن رەسەيدەن قايتارۋ جانە قازعارىشتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى مەن مەموراندۋمىنىڭ اياسىندا جۇرگىزىلدى. دەگەنمەن, ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتەن عارىش سالاسىنا بولىنگەن قارجىنىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى كەيبىر جوبالار ۋاقىتشا توقتاتىلىپ, ىسكە اسپاي قالدى. مۇندا ول “بايقوڭىر” ايلاعىندا وتاندىق ماماندار ءۇشىن سالىنعان الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەنىن, قازاق عارىشكەرىنىڭ حالىقارالىق عارىشتىق قۇرامدا ۇشا الماي قالعانىن جانە اتالعان ستانساداعى ءبىزدىڭ 12 عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ توقتاتىلعانىن مىسالعا كەلتىردى. ماجىلىستە اگەنتتىك توراعاسى ۇكىمەت باسشىسىنان وسى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋعا قولداۋ ءبىلدىرۋدى ءوتىندى. سونىمەن بىرگە ول پرەمەرگە “بايقوڭىر” ايلاعىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن “دنەپر” جانە “زەنيت” عارىشتىق زىمىران كوممەرتسيالىق كەشەندەرىندە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ كەرەكتىگىن, الداعى ۋاقىتتا سوڭعىسىن قايتا جاڭارتۋ ءۇشىن 100 ملن. اقش دوللارىنىڭ قاجەت بولاتىنىن جەتكىزدى. ودان ءارى تالعات امانگەلدى ۇلى وتكەن جىلى ستراتەگيالىق جوسپارعا سايكەس, “قازسات-2” جەر سەرىگىن اياقتاۋ جۇمىسىنىڭ, “قازسات-3” سپۋتنيگىن جاساۋ, جەردەن باسقارۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان كەلىسىمدەرگە قول قويۋ, گەوستاتسيونارلىق وربيتاداعى وتاندىق عارىش اپپاراتىنىڭ ورنالاستىرۋ نۇكتەسىن بەلگىلەۋ شارالارىنىڭ باستالعانىن, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ عارىش جۇيەسىنىڭ پايدالى جۇكتەمەسى مەن جەرۇستى كەشەنىن قۇرۋ, استانا قالاسىندا عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن سالۋ جۇمىستارىنىڭ باستاماسى مەن قۇرىلىسقا ارنالعان جەر تەلىمدەرىن دايىنداۋ ىستەرى قولعا الىنعانىن ايتتى. وسى جەردە اگەنتتىك توراعاسى بيىلعى جىلى “قازسات-2” جەر سەرىگىن ۇشىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, قازىر العاشقى ۇلتتىق سپۋتنيكپەن قالىپتاسقان جاعدايدى قايتالاماۋ ءۇشىن اپپاراتتى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ونى جاقسارتۋ جۇمىستارىنىڭ ءجۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. مۇندا ول “قازسات-2” جەر سەرىگىن باسقارۋ قۇرالدارىنىڭ باتىس ەۋروپا ءوندىرۋشىلەرىنىڭ جابدىعىمەن اۋىستىرىلعانىن, اپپاراتتى قۇرۋعا جانە ۇشىرۋ كەلىسىمىنە تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەنىن ايتىپ, سوعان بايلانىستى ەندى سپۋتنيكتىڭ ساپاسىنا كەپىلدىك بەرىلەتىنىن, جەر سەرىگى ۇشىرىلعاننان كەيىن ونى ساقتاندىرۋ ءماسەلەسىنە اپپاراتتى قۇراستىرعان جاقتىڭ ءوزى جاۋاپتى بولاتىنىن ءمالىمدەدى. ال “قازسات-1” سپۋتنيگىنە قاتىستى ول ونىڭ 65 ملن. اقش دوللارى كولەمىندەگى وتەماقىسىن رەسەيلىكتەردىڭ تولەيتىنىن ەسكەرتتى.
ماجىلىستە اگەنتتىك توراعاسى ءوتكەن جىلى كادرلاردى دايىنداۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلگەنىن دە اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا ول قازعارىش بىلتىر ەلىمىزدە ارنايى اەروعارىشتىق وقۋ ورىندارىن قۇرۋ ءجونىندە باستاما كوتەرگەنىن, ال قازىر ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ مەن ق.ساتپاەۆ اتىنداعى قازۇتۋ-دە اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر فاكۋلتەتىن اشۋ ماسەلەسى شەشىلگەنىن, ورال قالاسىندا باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا سامارا مەملەكەتىك اەروعارىش ءبىلىم ورداسىنىڭ ءبولىمى اشىلاتىنىن ءمالىم ەتتى.
ماجىلىستەگى قورىتىندى سوزىندە تالعات امانگەلدى ۇلى اگەنتتىكتىڭ بيىلعا جوسپارلانعان جۇمىستارىنا توقتالىپ, ولاردىڭ دەنى ستراتەگيالىق جوسپار مەن مەموراندۋمدا كورسەتىلگەن مىندەتتەرگە بايلانىستى ىسكە اسىرىلاتىنىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن قازعارىشقا قاراستى مەكەمەلەردىڭ وتكەن جىلعى جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارى مەن الداعى جوبا-جوسپارلارى قارالدى. القا ءماجىلىسىن ۇكىمەت باسشىسى قورىتىندىلادى. پرەمەر اگەنتتىكتىڭ بىلتىرعى جۇمىسىنا جاقسى باعا بەرەتىنىن, تالعات مۇساباەۆ سياقتى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بەدەلدى دە بىلىكتى بەس ماماننىڭ ءبىرى ۆەدومستۆونى باسقارىپ وتىرعاندا ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسىنىڭ بولاشاعىنا ارقاشاندا ۇمىتتەنەتىنىن ايتىپ, اگەنتتىكتىڭ الداعى جوسپارلارىنىڭ ىسكە اسۋىنا تابىس تىلەيتىنىن ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە ول قورىتىندى سوزىندە قازعارىشتىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا, بىلىكتى وتاندىق مامانداردى دايىنداۋ مەن باسقا دا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋدى تاپسىرىپ, عارىش سالاسىنداعى جوبالاردى ەلىمىزدىڭ الداعى بەس جىلعا جوسپارلاعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزۋدى جۇكتەدى.
داستان كەنجالين.
ادام ومىرىنەن قىمبات ەشتەڭە جوق
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە وتكەن كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى جاقسىلىق دوسقاليەۆ سالانىڭ وتكەن جىلعى جۇمىس قورىتىندىسىن بايانداپ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدا اتقاراتىن مىندەتتەرىن ايقىن تۇجىرىمداپ بەردى. القا ماجىلىسىنە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ قاتىسىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جۇكتەلگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەتىنىن, ءار ادام ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن قاشاندا جاقسى سەزىنۋى ءۇشىن مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا ساي بولۋى تيىستىگىن ايتتى.
سالا باسشىسىنىڭ مالىمدەۋى بويىنشا, وتكەن جىلى اتقارىلعان ءىس از ەمەس, ال الدا تۇرعان مىندەت ودان دا قوماقتى, سوندىقتان قول جەتكەن بيىكتى مىسە تۇتپاي ءالى دە كوپ بەلەستەن اسۋعا تۋرا كەلەدى. جىل قورىتىندىسىن ونىڭ الدىنداعى جىلعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, ەل مەديتسيناسىندا ءبىرشاما ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالادى, اسىرەسە نارەستەلەردىڭ شەتىنەۋىنىڭ وتكەن كەزدەگىگە قاراعاندا 11,4 پايىزعا, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى بويىنشا كورسەتكىشتىڭ 14 پايىزعا كەمۋى, ءتۇرلى دەنە جاراقاتتارى, ۋلانۋ, تۋبەركۋلەز جانە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋى سالا قىزمەتكەرلەرى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى ءسوزسىز. وتكەن ون جىلدا ەلىمىزدە جاڭادان 124 اۋرۋحانا مەن ەمحانا اشىلىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قىزمەت كورسەتەتىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى بوي كوتەرگەن. اشىق تۇردە جۇرەككە وپەراتسيا جاساۋ سىندى كۇردەلى مەديتسينالىق ەم-دومدار وبلىس ورتالىقتارىنداعى اۋرۋحانالاردىڭ وزىندە وتە باستاۋى بۇرىن تەك قيالدا عانا بولسا, ەندى مۇنان بىلايعى ۋاقىتتا سىرقاتتاردى جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ وزىندە ەمدەۋگە ءمۇمكىندىكتەر تۋدا. قازاقستان عالىمدارى الەمدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇس, دوڭىز تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينالار ويلاپ تاپتى. تۋ كورسەتكىشى 1,5 ەسەگە ءوستى.
انا مەن ءسابي دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قولعا الىنعان شارالار تۋرالى ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ارنايى دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن ايەل-انالاردىڭ 98 پايىزعا جۋىعى وتسە, ولاردىڭ 12,2 پايىزىنىڭ ءسۇت بەزدەرى اۋرۋلارىنا شالدىققانى انىقتالعان. پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن 4 ميلليوننان استام ءسابي وتسە, 26,6 پايىزىنىڭ دەنساۋلىعىنان مۇكىستىك بايقالۋى انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا ءالى دە بولسا ءجىتى نازار اۋدارا ءتۇسۋدى مىندەتتەيدى. اياعى اۋىر انالاردى ءتيىستى مەديتسينالىق پرەپاراتتارمەن, سابيلەردى تەگىن جانە جەڭىلدىك تۇرىندەگى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدە, مەديتسينالىق ورتالىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعان. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالماعان. انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ ءۇشىن ارنايى رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ قۇرىلۋى بەكەر ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلى 486 مەديتسينالىق مەكەمەگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, 28 609 جۇمىس ورنى اشىلعان. 1481 مەديتسينا قىزمەتكەرى دايارلىق پەن قايتا دايارلاۋدان ءوتىپ, وعان 267,7 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. ال بيىلعى مەجە بويىنشا 230 مەديتسينالىق نىسانعا قۇرىلىس جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, 11 995, 7 ميلليون تەڭگە جۇمسالادى, 13 396 جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
سوڭعى ءۇش جىلدا ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى 217 نىسان بوي كوتەرگەن, ونىڭ 102-ءسى وتكەن جىلدىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى بولسا, 10-ى “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” جوباسى بويىنشا سالىنعان. مينيستر ءوزىنىڭ جىلدىق ەسەبىندە وسىنداي مىسالداردى العا تارتا وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بيىلعى جىلى قولعا الىپ وتىرعان باستى مىندەتتەرىن اتاپ ءوتتى. وندا انا مەن ءسابي ءولىمىن ازايتۋعا, تۋبەركۋلەزدىڭ كورسەتكىشىن تومەندەتۋگە, جۇقپالى باسقا دا قاتەرلى سىرقاتتاردى بولدىرماۋدىڭ ناقتى جوبالارى قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ءبارى ارينە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ كەلەشەگىنە جۇرت سەنىمىن نىعايتا تۇسەتىن تۇعىرلار ەكەنى ءسوزسىز, قازاقستان مەديتسيناسىن الەمدىك باسەكەنىڭ بيىگىنە باستاپ بارا جاتقان سوقپاق ەكەنى راس. بىراق تا قازىرگى تاڭدا كورسەتىلىپ وتىرعان مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىنا حالىقتىڭ كوڭىلى تولا ما, ەل مەديتسيناسى كوپ تالابىن قاناعاتتاندىرىپ وتىر ما دەگەن كوكەيتەستى ماسەلەلەرگە كەلگەندە ويلاناتىن جايتتەر وتە كوپ. بۇل رەتتە سالاعا جاڭادان ەنگىزىلىپ وتىرعان بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيەنى ايتا كەتۋدىڭ ءجونى بار. ول بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ قولعا الىندى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇيەنىڭ تيىمدىلىگى بۇرىن سىرقاتتاردىڭ دارىگەرلەرگە مۇقتاجدىعى سەزىلىپ كەلسە, مۇنان بىلاي ءار ادام ءوزى قالاعان دارىگەرىن تاڭداۋعا قۇقىلى.
ۇكىمەت باسشىسى مۇنى وتە ماڭىزدى قادام دەپ باعا بەردى. اۋرۋحانا مەن ءدارىگەردەن بۇرىن, ەڭ الدىمەن ەمدەلۋگە كەلگەن ادامعا جاعداي جاسالۋى كەرەكتىگىن ەسكە سالدى. مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ سوڭعى كەزدەرى زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالىپ جاتقانىن, مۇنىڭ ءبارى دە حالىق يگىلىگى ءۇشىن جاسالىنعان قامقورلىقتار ەكەنىن ايتا كەلىپ, مۇنداي جاڭا جابدىقتارمەن جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي الاتىن مامانداردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلىقتان وتكىزۋ ءماسەلەسىن ءسوز ەتتى. ۇكىمەت باسشىسى ايرىقشا ماڭىز بەرگەن ەكىنشى ماسەلە – جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ التى جاسقا دەيىنگى ساپالى ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. وسى ارالىقتا ءسابيدىڭ دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ, سۇيىسپەنشىلىك پەن قامقورلىققا بولەنسە, ەسەيگەندە سونىڭ جەمىسىن تاتاتىن بولادى. كىشكەنتاي كۇنىندە بالانى ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا داعدىلاندىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى ءدالەلدەۋدە. پرەمەر-مينيستر قورىتىندى سوزىندە سالا باسشىسىنا بالالاردىڭ اق قان دەرتىنە, س گەپاتيتىنە شالدىعۋىنا بايلانىستى وقيعانىڭ انىق-قانىعىن ءبىلىپ, ءتارتىپ ورناتۋدى تاپسىردى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا دا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلىپ, سالاماتتى ءومىر سالتى مەن ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى قاعيداتى دەنساۋلىق سالاسىنداعى جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى بولۋى ءتيىس ەكەنىن باسا كورسەتۋى بەكەر ەمەس. دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىن سالۋ مەن جابدىقتاۋعا, كادرلاردى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىنىپ, سالاماتتى ءومىر سالتى جونىندەگى مەملەكەتتىك شارالار كەشەنى 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسەگە تومەندەتىپ, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا ازايتىپ, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتۋى ءتيىس دەپ مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە ناقتى تاپسىرما جۇكتەپ, ادام ءومىرىن باستى ماسەلە ەتىپ قويۋى ماقسات-مۇددەنى ايقىنداعان. ەندىگى ماسەلە – سول ءۇمىتتىڭ اقتالۋى, اق حالاتقا جۇرت سەنىمىنىڭ ساقتالۋى, انانىڭ الاڭسىز, بالانىڭ قايعىسىز ءومىر سۇرۋىنە ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءوزىن قالتقىسىز يلاندىرىپ, اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدەۋگە ۇندەۋدىڭ مانىنە ۇڭىلە تۇسۋدە بولىپ تۇر.
قاراشاش توقسانباي.
رۋدنىيدا قونىستوي كوبەيگەن كۇن
وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين ءوز ەسەبىنىڭ الدىندا رۋدنىي قالاسىنا تاعى كەلدى. نەشە جىل بويى قوستاناي وڭىرىندەگى جىلىمىق قىس بيىل ەسەسىن العانداي. قىسقى ءشىلدە ۇزاعىنان تۇرىپ الدى, قاڭتار اۋىپ كەتسە دە ساقىلداعان سارىشۇناق ايازدىڭ سىنار ءتۇرى جوق. بىراق رۋدنىيداعى قۇرىلىس جۇمىستارى ايازدى ەلەمەدى. جاڭا جىلدىڭ الدىندا عانا مۇندا 900 ورىندىق قازاق ورتا مەكتەبى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەدى. ەندى قايتادان ءجوندەلگەن №13 ورتا مەكتەپتە بالاباقشانى جوقتاتپايتىن شاعىن ورتالىق سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. بۇل كەنشىلەر قالاسىندا بالاباقشانىڭ كەزەگىن ءسال دە بولسا العا جىلجىتادى.
ايازدى كۇنگى رۋدنىيلىقتاردىڭ قۋانىشى مۇنىمەن شەكتەلمەك ەمەس. وبلىس اكىمى وسىنداعى 52 پاتەرلى جالدىق-كوممۋنالدىق ءۇيدىڭ قىزىل لەنتاسىن قيدى. قالاداعى مۇعالىمدەر مەن ءدارىگەرلەر, ارداگەرلەر, جەتىم بالالار ۇيىنەن قول ۇستاسىپ ۇلكەن ومىرگە قادام باسقان جاستار تىرشىلىككە ەڭ ءبىرىنشى قاجەتتى جيھازبەن, تۇرمىستىق تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان پاتەرلەر كىلتىن اكىم قولىنان الىپ, قۋانىشقا بولەندى.
رۋدنىيلىقتار سول كۇنى تاعى ءبىر ەرەكشە قونىس تويى قۋانىشىنا كۋا بولدى. جاڭا جىلدىڭ باستاپقى كۇندەرى سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ قىزمەتكەرى ۆيكتور پارىشەۆتىڭ وتباسىندا شەكەسى تورسىقتاي ءۇش ۇل دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. ۆيكتوردىڭ ۇشەمنەن بۇرىن دا ءبىر بالاسى بار ەدى. وبلىس باسشىسى قالا اكتيۆىن باستاماس بۇرىن ۇشەمنىڭ اكەسىن قۇتتىقتاپ تۇرىپ, “سسكوب” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحامەدجان تۇرداحۋنوۆقا: “التى جان بار كوپ بالالى وتباسىنا ءتورت بولمەلى پاتەر ارتىق بوماس ەدى” دەگەن بولاتىن. كەن الىبىنىڭ باسشىسى اكىم يشاراسىنا كىدىرمەستەن جاۋاپ بەردى.
– رۋدنىيلىقتار قاتارىن كوبەيتىپ وتىرعان ۇشەمنىڭ اكەسىنە ءتورت بولمەلى پاتەر بەرىلەتىنىنە ۋادەم بەرىك. جىگىتىم, قونىس تويىڭا دايىندالا بەر!–دەدى.
مۇنان كەيىن جالعاسقان قالا اكتيۆىندە كەمشىلىكتەردەن گورى جەتىستىكتەر باسىمىراق ايتىلدى. قالا قىستان قىسىلماي وتىر.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.