ول ءوزى و باستان قۇداي جولىن وڭعارعان جۇلدىزدى جان ەدى.
اكادەميك قابدولوۆتى ايتامىز.
نانباساڭىز وسى ويىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن ناقىشتاپ كورەلىك.
ورتا مەكتەپتە وعان ادەبيەت پانىنەن تالانتى تاسىعان تال بويىندا «جامان جازا المايتىن, جالعىز عانا ءمىنى بار» الاشتىڭ اقتاڭگەر اقىنى حاميت ەرعاليەۆ ساباق بەرەدى.
اداسىپ بارىپ الماتىنىڭ تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسسە, عۇلاما عالىم تەحنيكا سالاسىن تەزگە سالىپ قانا قويماي, ادەبيەتتىڭ دە اۋىلىنا ات ارقانداعان اقيىق, اۋدارمانىڭ كورنەكتى شەبەرى, فيزيكا مەن ليريكانى ءوزى شومىلىپ وسكەن ەسىل-نۇرا وزەندەرىندەي ەگىز ورگەن ەۆنەي بوكەتوۆپەن كۋرستاس بولادى.
اڭسارى ابدەن اۋعان اۋەزوۆ لەكتسياسىن تىڭداۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتكە كەلگەن كۇنى-اق ۇلى جازۋشىمەن تانىسقانى تاقياسىنا تار كەلگەندەي, ۇيىنە بارىپ قىمىز ىشەدى.
تاي كەزىنەن جۇيرىكتىگى تانىلىپ, اسقار تاۋداي مۇقاڭنىڭ سۇيىكتى شاكىرتىنە اينالدى.
«ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتىن اتاپ, «قىزىل الماداي» تارتىمدى تۋىندىسىن ارنادى.
الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم الماتىدان ارقا توسىندەگى جاڭا استانامىزعا اتتانىپ بارا جاتقان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اعىنان جارىلىپ, اق باتاسىن بەردى.
...بىلگەنگە بۇل ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت.
تاڭعاجايىپ تاعدىر!
* * *
زەردەلى زەكەڭ قازمۇۋ-ءدىڭ بىرنەشە بۋىن ستۋدەنتتەرىنە ادەبيەت تەورياسىنان ءدارىس وقىعانى بەلگىلى. بىراق بۇل بۇلجىماس ءداستۇر ءبىزدىڭ تۇسىمىزدا بۇزىلدى. قالام ۇستاعان تالاي تالاپكەرگە ءسوز ونەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتكەن تارلانبوز ءسال-ءپال تىنىس الماق ويمەن ءوز ورنىن ۋاقىتشا اتاقتى اقىن ءىنىسى قادىر مىرزاليەۆكە ۇسىنعان ەكەن. اقىلدى پوەزيانىڭ ارداعى ابزال اعاسىنىڭ ارتقان سەنىمىن ارتىعىمەن اقتادى. وقىعان-توقىعانى مول سۇڭعىلانىڭ تەلەگەي تەڭىز ءبىلىمى تىڭداۋشىسىن تەرەڭىنە باتىرىپ اكەتەتىن.
قادىرى بولەك قابدولوۆتى ۋنيۆەرسيتەتتەگى ادەبي-مادەني كەشتەردە, اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردە ءجيى كورىپ جۇردىك. جازىق ماڭدايى جارقىراپ, جارقىن ءجۇزى جادىراپ سول جيىنداردا ءسولىن تامىزىپ سويلەگەن سوزدەرىنە ەرىكسىز ەلىتىپ, سۇيسىنەتىنبىز. قازاقتىڭ قارا تىلىنە جۇيرىكتىگىنە قايران قالاتىنبىز. تاپقىرلىعىنا تاڭداي قاعىپ, باس شايقايتىنبىز. قۇلاققا جاعىمدى قوڭىر داۋسىمەن اۋديتوريانى بيلەپ-توستەپ, باۋراپ الاتىن. اڭگىمە اراسىندا ايتىلاتىن ءازىل-قالجىڭدارى قانداي! كوزدەگەن نىساناسىنا ءدوپ ءتيىپ جاتاتىن. ءوزىنىڭ جازعانى بار ەمەس پە «شەشەندىك – كەيبىرەۋلەردىڭ ۇعىمىنداي اشەيىن شيراق سويلەۋ, قۇرعاق پىسىقتىق جاساۋ ەمەس. شەشەندىك شەكسىز بىلىمنەن, تەرەڭ ويدان, شالقار شابىتتان, شالقىعان سىر مەن سەزىمنەن تۋادى», دەپ. ات باسىنداي التىنعا ايىرباستاپ الا الماستاي مۇنداي اسىل قاسيەتتەردىڭ بارلىعى جوعارىداعى جولدار اۆتورىنىڭ ءوز بويىنان مولىنان تابىلاتىن. ونىڭ ورنىمەن ايتاتىن وي-پىكىرلەرى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قونا كەتەتىن. قاناتتى تىركەسكە اينالعاندارى قانشاما؟!
كەيبىرىن كەلتىرە كەتەيىك.
«اۋەزوۆتىڭ ءار لەكتسياسى – ءبىر-ءبىر وقۋلىق, بار لەكتسياسى – ۇلانعايىر ۇلى مەكتەپ».
«ۇستازدىق ەتۋ – ءوزىڭنىڭ ۋاقىتىڭدى اياماۋ, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ».
«تالانت قايدا بولسا, تابىنۋشىلار سوندا...»
«كوپ ءبىلىپ, ءدوپ سويلەگەن – شەشەن, از ءبىلىپ, كوپ سويلەگەن – مىلجىڭ».
«تالانت – تۋمىستان».
«ۇلتسىزدىق – يمانسىزدىقتان».
«تالانت – ەڭبەك!»
«...جازا ءبىلۋ – جازعانىڭدى سىعا ءبىلۋ. شەبەرلىك, شەبەرلىكتەن تۋاتىن شەدەۆر (كوركەمدىكتىڭ كوكەسى) وسى ارەكەتتىڭ استىندا جاتىر».
«ادەبيەت – اردىڭ ءىسى. ال ادەبيەتشىنى ار ءىسىنىڭ ازابىنان قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەس».
«...تىرشىلىك جولى – بۇرالاڭ, تاعدىر جولى – شىرعالاڭ».
« ۇلى ادەبيەتتى ۇلى شىندىق تۋعىزادى».
«مۇسىرەپوۆتى ماقتاۋدىڭ كەرەگى جوق, مۇسىرەپوۆپەن ماقتانۋ كەرەك».
«دارىندى قالامگەر ادەبي شىعارمانى جازادى, دارىنسىز قالامگەر جاسايدى».
ءارى قاراي جالعاستىرا بەرسەك, دەگداردىڭ دەگەندەرى, اسىل قازىناداي افوريزمدەرى جەتىپ-ارتىلادى.
...قابدولوۆتان ءسوز قالعان با؟!
* * *
قاسيەت قونعان قابدولوۆتى قالام مەن قاعازعا ءۇيىر قىلعان قانداي كۇش؟ بالكىم, تاۋ-كەن ينستيتۋتىن تاستاماعانىندا مىقتى مەتاللۋرگ بولار ما ەدى, كىم ءبىلسىن! قازاق رۋحانياتىنىڭ باعىنا قاراي تاعدىرى باسقا ارناعا تارتتى.
كىندىك قانى اتىراۋداي كيەلى ولكەدە تامعان ءورشىل ورەن قارشادايىنان كەۋدەسى التىن ساندىق كوشەلى قاريالاردىڭ الدارىندا وتىرىپ, ارىدان جەتكەن اڭىز-ەرتەگىلەردى كوپ تىڭدادى. اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى كونە تاريح كومبەلەرىن كورىپ ءوستى. تۇلپار ءمىنىپ, ءوتۋ ۇستاعان ماحامبەت پەن مۇراتتىڭ جالىندى جىرلارىن جاتتاپ, قۇرمانعازى كۇيلەرىنىڭ قۇدىرەتتى سارىنىن ساناسىنا ءسىڭىردى. وسىنىڭ ءبارى ونىڭ ادەبيەتكە قۇشتارلىعىن وياتتى. ءوز جانىنان ولەڭ شىعارۋعا جەتەلەيدى. ءتىپتى ون بەس جاسىندا ويدا جوقتا دوسسورداعى مۇنايشىلار كلۋبىندا وتكەن اقىندار ايتىسىنا دا قاتىسىپ, قانجىعا مايلادى. ءبىر قىزىعى بۇل بايگەدە, سونداي-اق بولاشاق قالامگەر بەرقايىر امانشين دەپ باق سىناعان كورىنەدى.
جۇرەك تۇكپىرىندە ايالاعان اقجولتاي ارمانى اقىرى ونى اۋەزوۆتەي اۋليەگە جولىقتىردى. كەيىن ۇلى ۇستازىن ۇلىقتاعان رومان-ەسسەسىندە «بۇل – مەن ءۇشىن اتامنىڭ اتىنان كەيىنگى ىستىق اتاۋ» دەپ دارىپتەگەن كازگۋ-ءدىڭ قارا شاڭىراعىنا الىپ كەلدى.
...ارمانى الداماپتى. قالام قۋاتى ارقاسىندا قاتارىنان قارا ءۇزىپ, حالقىنىڭ قالتقىسىز سىي-قۇرمەتىنە بولەندى. اكادەميك, حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تاعىسىن تاعىلار...
ءبىر ادامنىڭ باسىنا جەتەتىن اتاق-ابىروي دەگەنىڭىز, ءسىرا وسىنداي-اق بولار.
* * *
زيالى زەكەڭ زامانداستارىنىڭ زەردەسىندە جاقسىلىقتى جارنامالاۋدان جالىقپاعان, سۇلۋلىقتى قۇلاي سۇيگەن بوزجايناق بولمىس يەسى رەتىندە قالارى انىق. ول جايىندا جازىلعان ەستەلىكتەردى وقىساڭىز, بۇعان وڭاي كوز جەتكىزەسىز. ءتالىمىن كورگەن تاربيەلى شاكىرتتەرى عىلىمي جەتەكشىلەرىنىڭ عيبراتقا تولى ۇلگى-ونەگەسىن ەمىرەنە ەسكە الادى. مارعاسقانىڭ ماڭايىنداعىلاردى ماقتاپ-ماداقتاۋعا عانا جارالعانداي ءتىل-جاعىنان جامان ءسوز شىقپايتىن.
اينالاسىنداعى «اينالايىندارىن» ارداقتاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن ەدى-اۋ, جارىقتىعىم!
بىردە ماعان اقمىلتىق جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ زەكەڭنىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن دالەلدەيتىن مىنانداي دەرەك ايتقان-تۇعىن.
– ءالى ەسىمدە, جۋرفاكقا تۇسكەن جىلى ول كىسىنىڭ «ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى زەرتتەۋ كىتابى جارىق كوردى. ءبارىمىز تالاسا-تارماسا وقىدىق. سودان ۇستازىمىز ابدۋلحاميت مارحاباەۆ مەنەن وسى كىتاپ جونىندە رەتسەنزيا جازۋىمدى ءوتىندى. اعايدىڭ تاپسىرماسىن جەرگە تاستاۋدى ءجونسىز ساناعاندىقتان, كوڭىلجىقپاستىقپەن كەلىسە سالعانىممەن قاتتى قينالعانىمدى قايتەرسىڭ. ءوزىم ءبىرىنشى كۋرستا عانا وقيتىن سارى اۋىز بالاپان ساناتىندامىن. نە جازام؟ بىلمەيمىن. ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ بىردەڭە تۇرتكەندەي بولدىم. ماقالام 1970 جىلدىڭ جازىندا الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىندە «جىلدار جەمىسى» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالاندى. سودان ارادا جىلجىپ ون ءتورت جىل وتكەندە پروفەسسور تاۋمان اماندوسوۆ زەكەڭمەن تانىستىردى. «وي, سىرتىڭنان بىلەمىن, سەن مەنىڭ رەتسەنزەنتىمسىڭ عوي» دەمەسى بار ما, الگى ارادا ايگىلى عالىمنىڭ. جادىنىڭ مىقتىلىعىن كورمەيسىڭ بە, وزىنە قاتىستى كىشكەنە عانا دۇنيەنى ۇلكەن باسىمەن ۇمىتپاعان. الاتاۋداي اعامىزدىڭ القالاپ ارقامنان قاققانىنا ىڭعايسىزدانىڭقىراپ قالعانىمدى جاسىرمايمىن. ودان كەيىن ەكى-ءۇش رەت ۇشىراسقانىمدا دا جايساڭ جان ادەتتەگىدەي جايراڭداپ, باۋىرىنا تارتقانىن قايتىپ ۇمىتايىن؟
جاكەڭنىڭ جىلىلىققا تولى لەپەسىنەن تۇيگەن قورىتىندىمىز: تەگىندە تەكتىلىكتىڭ ءبىر توركىنى قانعا سىڭگەن قاراپايىمدىلىق بولسا كەرەك.
* * *
زەينوللا قابدولوۆ – ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىندە كوزى قاراقتى وقىرماننىڭ كوڭىلىن كوك جايلاۋعا قوندىرار كوركەمدىكتىڭ نەبىر ۇزدىك ۇلگىلەرىن كورسەتە بىلگەن ءسوز زەرگەرى. ادەبيەتتىڭ ەستەتيكالىق دارەجەسىن ارتتىرۋعا ايانباي اتسالىستى. ونەردىڭ وزەگى ومىرشەڭ سۇلۋلىق ەكەنىن ۇدايى نازاردا ۇستادى. سوندىقتان دا اردىڭ ىسىنە بالاعان اپپاق الەمىن كىرلەتپەۋگە تىرىستى. قالاعان تاقىرىپتارىن تالعاپ قاۋزادى.
«مەن بۇگىندە ماسەلەن, از جازامىن.
نەگە؟
وزىمە ءوزىم قوياتىن تالابىم قاتال!
توپەلەپ كوپ جازاتىنداردى ۇناتپايمىن. گرافوماندار!»
تالعامى جوعارى تالانتتىڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمى وسىنداي بولاتىن. ابىز شىعارماشىلىقتاعى ادال جولىنان اينىماي ومىردەن ءوتتى.
* * *
بىزدە ءبىر «قىزىق» ءداستۇر قالىپتاسقان. ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن ەرەك تۇلعالار تۋرالى مەرەيتويلىق مەزىرەت ماقالالارىن كەيىپكەرمەن كەزىندە بىرگە ءجۇرىپ, بىتە قايناسقان, ەڭ باستىسى اتى-ءجونىن جۇرت بىلەتىن, قوعامدا سالماعى بار اسا تانىمال ادامدار عانا جازۋ كەرەك سياقتى.
«سىرتتان» سىنالاپ كىرگەن ءبىزدى بازبىرەۋلەر «قابدولوۆقا نە قاتىسى بار», دەگەن سىڭايدا ء«سوز» قىلۋى دا مۇمكىن-اۋ. ا, بالكىم, ەشكىم «ەلەي» قويماس...
راس, مەن قابدولوۆتىڭ قاسىندا جۇرگەنىم جوق.
اۋىلداسى دا, اتالاسى دا ەمەسپىن...
اسپيرانتى بولمادىم.
قىسقاسى, زەكەڭدى ارتتا قالدىرعان اسىل مۇرالارى ارقىلى عانا بىلەمىن.
بىراق دارقان دارىننىڭ داستارقانىنان ءدام تاتتىم. بۇدان ءبىراز بۇرىن الدەقالاي سەبەپتەرمەن الماتىعا جولىمىز تۇسكەندە ۇستازىنىڭ ورنىن جوقتاتپاي وتىرعان ساۋلە اپايعا سالەم بەرە بارعان باۋىرجان وماروۆ دوسىما ەرىپ, اكادەميك ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادىم. اپايدى ورتاعا الا وتىرىپ شاي ىشتىك. ۇستەل ءۇستىن جايناتىپ جىبەرگەن الماتىنىڭ الماسىنا جاۋداي تيگەنىمىز جادىمدا ءجيى جاڭعىرادى. سول ساتتە, ارينە, شىڭعىستاي شوڭ كلاسسيكتىڭ «قىزىل الماسى» ويىمىزعا ورالعان...
...قالاي بولعاندا دا مەن ءوز پايىمداۋىمداعى قابدولوۆتىڭ بەينەسىن قالىپتاۋعا تىرىسىپ باقتىم.
* * *
...الماتىدان اق جول تىلەپ ەلباسىن اتتاندىرعان استانادا قابدولوۆ اتىنداعى كوشە جوق. وكىنىشتى-اق! وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ ورايى ونىڭ وسىناۋ توقسان جىلدىق تويىنىڭ تۇسىندا كەلىپ تۇرعانداي...
تالعات باتىرحان, «ەگەمەن قازاقستان»