وڭىردە ءسۇت وڭدەۋمەن وننان استام كاسىپورىن اينالىسادى. ولاردىڭ اراسىندا «مولسەرۆيس» جشس, «زەنچەنكو جانە ك» كس-ءنىڭ ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى.
الايدا, تۇتىنۋشىلاردى ءسۇتتىڭ ساپاسى اركەز قاناعاتتاندىرا بەرمەيتىنى راس. ونى جەر-جەرلەردەن ءتۇسىپ جاتقان شاعىمدار دا ايعاقتايدى. پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشى جەكە ءسۇت وندىرۋشىلەرگە كەلىپ تىرەلەدى. سالا ماماندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءسۇت زاۋىتتارى شيكىزاتتىڭ 77 پايىزعا جۋىعىن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الادى. ونىڭ 10 پايىزى عانا تەحنيكالىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەس. ء«بىز 2007 جىلى 5,7 مىڭ توننا ءسۇت وندىرسەك, بيىلعى مەجە – 18 مىڭ توننا. 2,5 مىڭعا جۋىق سيىر بار, كۇنىنە 30 تونناعا دەيىن ءسۇت ساۋىلادى. شيكىزات قۇرامىنداعى باكتەريالاردىڭ مايدىڭ مولشەرى قالىپتى دەڭگەيدە. زەرتحانالار ارقىلى قاتاڭ تەكسەرۋدەن وتەدى. ال جەكەمەنشىك جونىندە بۇلاي كەسىپ ايتۋ قيىن. ولاردا گيگيەنالىق تازالىق تومەن. اسىرەسە مال قورالاردىڭ جاعدايى مەن ءسۇتتىڭ قۇرامى سىن كوتەرمەيدى. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر جولى – ءسۇت جيناۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ», دەيدى «زەنچەنكو جانە ك» كومانديتتىك سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى گەننادي زەنچەنكو.
كەدەن وداعى ەلدەرىندە بەكىتىلگەن تەحنيكالىق رەگلامەنت بويىنشا شيكىزاتتىڭ ءار شارشى سانتيمەترىندە باكتەريالاردىڭ سانى 500 مىڭنان اسپاۋى ءتيىس. ال جەرگىلىكتى شيكىزاتتا بۇل كورسەتكىش نورماداعىدان 2-3 ەسە جوعارى. وڭىردە قاتتى ىرىمشىككە دەگەن سۇرانىس نەگىزىنەن يمپورت ەسەبىنەن وتەلىپ ءجۇر. ويتكەنى ول تەك تومەن تەمپەراتۋرادا تازارتىلعان شيكىزاتتان دايىندالاتىندىقتان, قايناتىلعان ءسۇت جارامايدى. ال بىرنەشە مارتە وڭدەلگەن جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ قۇرامىندا پايدالى زاتتار ازايىپ كەتەدى. وڭدەۋگە شىعىن كوپ جۇمسالاتىندىقتان باعاسى قىمبات. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنداعى ءونىم تازالىعى پروبلەماسى ءتۇرلى باسقوسۋلارعا ارقاۋ بولعانىمەن, ناتيجە شامالى. تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارى قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى, بىراق جۇرەكسىنەدى.
ءسۇت كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى مارات مۋسين ءبۇتىن اۋىلدىڭ ونىمىنە ءبىر عانا تۇلعانىڭ بەكىتىلۋى جاۋاپكەرشىلىكتى نىعايتۋمەن قاتار, تاسىمال ماسەلەسىن جەدەلدەتۋگە دە ىقپالىن تيگىزەتىنىن العا تارتادى. بۇرىندارى تۇرعىنداردان جينالعان ءونىم ارنايى كولىكتەرمەن ءسۇت زاۋىتتارىنا جەتكىزىلەتىن. سۋىتىلماعان ءسۇت ەكى ساعاتتان كەيىن ب ۇلىنە باستايتىن. ونىڭ زاردابىن الىس قاشىقتىقتاعى ەلدى مەكەندەر تارتاتىن. ەندى شيكىزات قابىلداۋمەن, جەتكىزۋمەن كووپەراتيۆ توراعاسى تىكەلەي اينالىسىپ, ءسۇت سالقىنداتاتىن قوندىرعىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, جاعدايدىڭ وڭالارى انىق. بيىل اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن قولداۋعا 1 ميلليارد 65 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, 293 جوبا قارجىلاندىرىلدى. تۇرعىندار 3 مىڭعا جۋىق سيىر ساتىپ الىپ, جاڭادان 17 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى قۇرىلدى.
قازىر شيكىزاتتىڭ تاپشى كەزى. وسىنداي ء«ولىارا» كەزەڭدە پىسىقاي دەلدالداردى ساپا ەمەس, جەكە باستىڭ مۇددەسى كوبىرەك قىزىقتىرادى. ەكىنشىدەن, اۋىلدىقتار سۇتتەن جاسالاتىن قايماق, ىرىمشىك, قۇرت, تاعى باسقا ونىمدەردى ساتىپ, ەرەن تابىسقا كەنەلگەندى ءجون كورەدى. قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارى بولسا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن كەپتىرىلگەن ءسۇت ۇنتاعىن پايدالانۋعا ءماجبۇر, ول بولسا كوبىنە شەتەلدەن اكەلىنەدى. سوڭعى التى جىلدا سىرتتان 72 مىڭ توننا كەپتىرىلگەن ءسۇت ساتىپ الىنعان. بىلتىر ەلىمىزدە 200 ميلليون دوللاردىڭ ءسۇت ونىمدەرى يمپورتتالسا, بەستەن ءبىر بولىگى قۇرعاق ۇنتاققا تيەسىلى. جىل وتكەن سايىن ونىڭ ۇلەسى كوبەيىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. وڭىرگە قۇرعاق ءسۇتتىڭ 51 پايىزى ۋكراينادان جەتكىزىلەدى. ىرگەدەگى رەسەيدە دە بۇل شيكىزاتتىڭ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر.
گەننادي زەنچەنكونىڭ پىكىرىنشە, شارۋاشىلىقتاردى كوپ سالاعا بەيىمدەمەي بولمايدى. ول ءۇشىن قاتاڭ شارالارعا دەيىن قولدانۋ كەرەك. سوندا عانا ابدەن داندەپ العان ق ۇلىقسىزدىق پەن نەمقۇرايلىلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلادى. ماسەلەن, وبلىستا ءۇش مىڭعا جۋىق سەرىكتەستىك پەن شارۋا قوجالىعى ەگىنشىلىكپەن شۇعىلدانسا, ۇشتەن ءبىرى عانا مال وسىرەدى ەكەن. ەندى ءار 20 گەكتارعا ءبىر ءىرى قارا مالىن ۇستاۋدى مىندەتتەۋ قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا سۋبسيديا الۋ قۇقىنان ايىرعان ءجون. مال شارۋاشىلىعى تىنىمسىز ەڭبەك پەن وراسان شىعىندى قاجەت ەتەتىندىكتەن, ەشكىم اينالىسقىسى كەلمەيدى. بۇل ۇسىنىس ءبىر ميلليون گەكتار جەردى يەمدەنىپ وتىرعان الپاۋىت كومپانيالارعا تىكەلەي قاتىستى. سوندا مال باسى كۇرت كوبەيەر ەدى. ءبىز ينۆەستيتسيا قۇيعاننان كەيىن تەزىرەك پايدا تابۋ پيعىلىنان ءالى ارىلا الماي كەلەمىز.
بۇل ورايداعى وي-پىكىرلەر ەكىگە جارىلعانىمەن, شيكىزات تاپشىلىعىن جويۋ, ءسۇت ءونىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ تولعاقتى كۇيىندە قالىپ وتىر.
ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى