قازاقستاندىقتار بۇلجىمايتىن ەكى ەرەجەنى ءتۇسىنۋى كەرەك. ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق كود, ەكىنشىسى – وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ. ۇلتتىق جاڭعىرۋدى بالالار باقشاسى مەن مەكتەپتەردەن باستاۋعا نازار اۋدارۋ قاجەت. ءبىلىم مەن تاربيە ءىسى سالعىرتتىق پەن جاۋاپسىزدىقتى كوتەرمەيتىن نازىك سالا, ويتكەنى ول – ادام تاعدىرى.
جاڭعىرۋ ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدەن باستالسا, ياعني قازاق بالاباقشاسى, ورىس بالاباقشاسى دەگەننىڭ ورنىنا, ۇلتتىق بالاباقشا, ۇلتتىق مەكتەپ دەگەن بىرىڭعاي اتاۋعا كوشكەن ابزال. ۇلتتىق بالا-باقشا مەن ۇلتتىق مەكتەپتىڭ باستى بەلگىسى – ۇلتتىق رۋح. سوندا بالادا ۇلتتىق سانا, حالقىنا قۇرمەت, انا ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن, تاريحىن, مادەنيەتىن قاستەرلەۋ سەزىمى قالىپتاسادى.
قاجەتتىلىگىنە قاراي بالاباقشالاردا ورىس, وزبەك, ۇيعىر, كورەي توپتارى بولۋى, ال مەكتەپتەردە ورىس, وزبەك, ۇيعىر, كورەي سياقتى ۇلت سىنىپتارى بولۋى مىندەتتى, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا انا تىلىندە وقىپ, ەتنوپەداگوگيكا نەگىزىندە تاربيە الۋعا قۇقىلى. بۇل ورايدا اعىلشىن ءتىلىن بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنان باستاپ وقىتۋدى قازاق ءتىلىنىڭ جولىن بايلاۋدىڭ تاعى ءبىر جاڭا جولى دەپ تۇسىنەمىن. ورىس سىنىپتارىندا وقۋشى ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىن كيريلليتسامەن جازىپ, وقىسا, باسقا پاندەردى لاتىن گرافيكاسىمەن جازىپ وقۋى كەرەك. بۇدان ورىس سىنىپتارىندا وقيتىن بالانىڭ ۇتىلماسى انىق. سەبەبى ول ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا سياقتى پاندەردى لاتىن گرافيكاسىمەن وقىپ الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە شىعۋعا مۇمكىندىك الادى. بالانىڭ ورىس تىلىندە ساۋات اشىپ, ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىن ورىس تىلىندە وقۋى, ونىڭ ورىس ءتىلىن تولىق يگەرۋىنە جاعداي جاسايدى. ەگەر ورىس سىنىپتارى كيريلليتسادان اجىراماي جازا بەرەتىن بولسا, شالا قازاقتار مەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى دا ورىسشا وقي بەرەدى. سەبەبى ونىڭ تامىرى تىم تەرەڭگە كەتكەن: اتا-اجەسى, اكە-شەشەسى جانە بالاسى – ءۇش ۇرپاق ورىس تىلىنەن اجىراي المايتىن دارەجەگە جەتكەن. ۆ.ي.لەنيننىڭ: «ورىستىڭ ورىسشىلدىعىنان باسقا ۇلتتاردىڭ ورىسشىلدىعى الدەقايدا قاۋىپتى ءارى قاتەرلى» دەگەنىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىس.
مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ – ۋاقىت تالابى. بىراق بالاباقشادان ەمەس, مەكتەپتىڭ 3-12 سىنىپتارىندا 10 جىل بويى وقۋ وقۋشىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن تولىق ۇيرەنۋىنە جاعداي جاسايدى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقۋ قازاق سىنىپتارىندا قازاق تىلىندە, ورىس سىنىپتارىندا ورىس تىلىندە لاتىن گرافيكاسىمەن وقىپ, جازۋدى بىرىڭعاي تالاپقا اينالدىرۋ باستى تالاپ بولۋعا ءتيىستى. حيميا, بيولوگيا, ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى جالپىعا بىردەي زاڭدىلىققا اينالدىرۋعا بولمايدى. كەيبىر دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەردە عانا قاجەتتى وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن.
اعىلشىن تىلىندە كەيبىر پاندەردى وقىتۋ 11-12 سىنىپتاردا عانا بولعانى ءجون. قازىر اعىلشىن ءتىلىن وقۋشىلار ءتۇرلى جولدارمەن ۇيرەنۋدە, ناتيجە دە جامان ەمەس سياقتى. عالىم ا.جۇمادىلداەۆ:«اعىلشىن ءتىلى تەك قاتىناس قۇرالى. ونى ۇيرەنۋ قيىن ەمەس. قيىنى – ماتەماتيكانى ۇيرەنۋ. ءبىز ماتەماتيكانى, حيميانى قازاقشا وقىتامىز دەپ قۋانۋىمىز كەرەك», دەيدى. دۇرىس ءسوز. سەبەبى اعىلشىنشا وقىتۋدىڭ ارتىندا قازاق تىلىنە تيگىزەر قاۋىپ تە جوق ەمەس. ەندىگى جەردە اعىلشىن تىلىنە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. عىلىم, ءبىلىم, جاڭا تەحنولوگيا, جاھاندانۋ ءۇردىسى اعىلشىن تىلىندە جۇرۋدە. عىلىم جاڭالىقتارى اعىلشىن تىلىندە تارايدى. ءبىز ونى ورىس تىلىندە ەمەس, اعىلشىن تىلىندە وقۋىمىز كەرەك. ەگەر حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنسە, رەسەيدىڭ اقپاراتتىق ىقپالى دا باسەڭدەگەن بولار ەدى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاق تىلىندە سويلەيتىن عالىمداردى, ويشىلداردى, ەكونوميستەردى, ساياساتتانۋشىلاردى, الەۋمەتتانۋشىلاردى, قارجىگەرلەردى, ينجەنەرلەردى, تەحنولوگتاردى, كاسىپكەرلەردى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى كوبەيتۋگە, ولاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. ويتكەنى قازاق سىرتتىڭ قىسپاعىن كوپ كورىپ كەلە جاتىر, بۇدان مەملەكەتتىك ءتىل مەن ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ ارقاسىندا عانا قۇتىلامىز. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا اعارتۋشىلىق قىزمەت ۇلتتىق ءتىل, ءبىلىم, عىلىم مادەنيەتتىڭ جاڭا ساپاعا كوتەرىلۋىمەن, ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىمەن عانا كورىنىس تابادى. جاڭعىرۋ – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ باستى قاعيداسى. قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحى ەگەمەندىكپەن بىرگە جاڭعىرعان ەدى, بىراق تىم ءالسىز ءارى جاسقانشاق ەدى. كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن ارىلۋ ءۇشىن دە ۋاقىت كەرەك بولدى. ەلباسى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىمەن وسى ۋاقىتتىڭ بىتكەنىن اشىق جاريالانعانداي بولدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى جاريالانعاننان كەيىنگى وتە پاراساتتى, قۇندى تاريحي ماقالا دەپ بىلەمىن. بۇدان بۇكىل قازاقستان حالقى ۇلكەن اسەر الارى ءسوزسىز.
ءتىل – تەك كوممۋنيكاتيۆتىك قۇرال ەمەس, ول حالىقتىڭ تاريحى, رۋحاني مادەنيەتى, تىرشىلىك كوزى, ءومىر تانىمى. ءتىل مەن وي ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەدى. ۇلتتىق سانا – ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى. بۇل دا ءتىل مەن ويدىڭ بىرلىگىنەن تۋىندايتىن قۇبىلىس. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك تۇعىرىنان نىق ورىن الماۋى ويىمىز بەن ۇلتتىق سانا-سەزىمىزگە ء وز اسەرىن تيگىزۋدە. بۇرىن قازاقتىڭ سانى كوبەيگەن كەزدە مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى وزىنەن-ءوزى شەشىلەدى دەگەن پىكىر بولعان, بىراق ماسەلە باسقاشا ءورىس الدى. سەبەبى قوعامدا قازاق تىلىنە ايتارلىقتاي قاجەتتىلىك بولمادى. پرەزيدەنتتىڭ «قازاق – قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەنى ەسكەرۋسىز قالدى.
ش.ءۋاليحانوۆ تۋرالى ەستەلىك جازعان ءبىر ورىس جازۋشىسى «وسى ءبىر بۇراتانا وكىلى كوز تالدىرار بيىككە كوتەرىلگەننەن كەيىن كەنەت ءوز حالقىنىڭ تاعدىرى حاقىندا ۇرەيلەنىپ, ىركىلە قالۋى, ءوز حالقىنا جات ادامعا اينالىپ قالۋدان قورىققانى ونىڭ ءوزىن-ءوزى قورعاۋ تۇيسىگىنىڭ اسەرىنەن بولعانىن كورسەتەدى» دەگەن ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ى.التىنسارين دا ورىس ميسسيونەرلەرىنەن (يلمينسكي, ت.ب.) بويىن اۋلاق سالا باستايدى. ەكەۋىنىڭ دە قاۋىپتەنۋىنىڭ سىرى ءوز حالقىنا جات ادام بولىپ قالام با دەگەن ساقتىق ەدى. ال ورىس ءتىلدى قانداستارىمىزدى بۇل قورقىنىش مازالايتىن ءتۇرى جوق. سوڭعى كەزدەرى كەيبىرەۋلەر تاراپىنان وقۋ باعدارلاماسىنان گۋمانيتارلىق پاندەردى الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ايتىلۋدا. بۇل – ۇلتتىق جاڭعىرۋعا جات كوزقاراس. ءبىز قازاقتىڭ تۇتاستىعىن قالىپتاستىرا الماي جاتقاندا, ۇلتتىق گۋمانيتارلىق پاندەردى قىسقارتۋ ۇلتقا جاساعان قيانات ەمەس پە؟.. ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇجىرىمداردى زەردەلەۋ – عىلىمي ورتانىڭ تاريحي مىندەتى بولسا كەرەك.
ءتىل مەن ويلاۋ ديالەكتيكالىق بىرلىكتە عانا ءومىر سۇرەدى. ءاربىر تىلگە بايلانىستى ەتنوستىق سانا قالىپتاسادى, ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيالىق ويلاۋ قابىلەتى داميدى. ونىڭ نەگىزدەرى سول تىلدەگى ادەبي-مادەني مۇرالارمەن دايەكتەلگەن. ەگەر ءتىل ساياساتى عىلىمعا نەگىزدەلگەندە ءوزىمىزدى الداۋسىراتپاي, بەلگىلى دەڭگەيدە جەتىستىككە دە جەتكەن بولار ەدىك. ءتىلدى قازاقشا جانە ورىسشا سويلەۋ دەپ قانا تۇسىنەتىندەر كوپ. مۇنداي قارادۇرسىن تۇسىنىكپەن ءبىزدىڭ ەشقاشان, ەشتەڭەگە قولىمىز جەتپەيدى.
جاھاندانۋ ۇردىسىندە ەۋروپا ەلدەرى مىعىم كەلەدى. ياعني فرانتسۋزدار, اعىلشىندار, نەمىستەر, يتاليالىقتار لاتىن الفاۆيتىندە جازادى. اعىلشىن ءتىلىنىڭ الەمدىك مۇمكىندىگى مول. كەلەشەكتە قىتاي دا, ءورىسى تارىلعان ورىس تا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى مۇمكىن.
بۇل ءداۋىر الماسۋىنىڭ كورىنىسى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزعا دا سەپتىگى تيەتىن فاكتور. سوندىقتان بۇرىن بولعان ءىستى جاڭا زامان تۇرعىسىنان سارالاپ شەشىم قابىلداۋ عالىمداردىڭ ءىسى بولماق. وركەنيەت نەنى قالاسا, سونى ىستەۋگە ءتيىسپىز, ال ساياسات – بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتىڭ عانا ولشەمى. بەرىك قامال – ۇلتتىق مەكتەپ. ءبىزدىڭ الدىمىزدا قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدى جاڭعىرتىپ, بۇقارا حالىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزىپ, كوكىرەك كوزىن وياتاتىن جاۋاپتى مىندەت تۇر. ۇلتتىق مەكتەپ – ءبىلىم بەرۋدىڭ كىلتى. بار ءۇمىت تە, قازاق حالقىنىڭ كەلەشەگى دە وسى مەكتەپتە. ءبىزدىڭ الدىمىزدا نەگىزىنەن ءبىر-اق تاڭداۋ بار. ول – وقۋ-ءبىلىم, عىلىم, تاربيە ماسەلەسىنە بۇكىل قوعامنىڭ نازار اۋدارۋىن, وسى باعىتتا تۋعان قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستى زور كۇشكە اينالدىرىپ, ىلگەرى دامۋعا قول جەتكىزۋ. وقۋ-تاربيە جۇمىسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماقساتى جاستاردان باتىل ءىس-ارەكەت جاساي الاتىن دەموكراتيالىق قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىن دايىنداۋ.
ءبىلىم سالاسىنداعى پاراقورلىق, ۇيىمداسقان قىلمىس قاتاڭ جازالانىپ ءتارتىپ ورنامايىنشا, مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى كوتەرىلمەيىنشە, ءبىلىم ساپاسىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس.
ۇلتتىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋى ءۇشىن الەمدىك دەڭگەيدە ويلاي الاتىن تۇلعالار كەرەك. مۇنداي تۇلعالار قانداي بيىككە كوتەرىلسە دە, حالىققا قىزمەت ەتۋشى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىر كەزدەگى تاريحي قاجەتتىلىگىمىزدى قازاق اسپانىندا شوق جۇلدىزداي جارقىراعان الاش ارىستارى ءوز ومىرلەرىمەن وتەگەن بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇلتتى سامعاۋ بيىككە كوتەرەتىن كەزىمىز – وسى شاق, ەلباسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا دارا جولدى كورسەتىپ بەردى. ورەسى بيىك تۇلعالاردى الدىڭعى قاتارعا شىعارا الماساق, قوعام داعدارىسقا ۇشىرايدى. ءبىز قاھارمانداردى ءبىلىمدى, رۋحى بيىك كەلەشەك جاستاردان, عىلىمي ورتادان, شىعارماشىلىق ەليتادان, وزدەرىن حالىققا تانىتا بىلگەن بيلىكتەگى ۇلتجاندى ازاماتتاردان, جوعارى كۆاليفيكاتسيالى مامانداردان, قولى تازا كاسىپكەرلەردەن, قالىڭ قازاقتىڭ اراسىنان ىزدەۋىمىز كەرەك.
نارىقتىق قوعامدا ادامدار قاتال, مەيىرىمسىز, مەنمەن بولا باستايدى. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋىمىز ادامنىڭ بويىنداعى ازاماتتىق سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ شەشۋشى فاكتورى بولماق. ال ازاماتتىق سانا – جەكە باستىڭ قامىنان تۇتاس قوعامدىق يگىلىكتى جوعارى قويۋ دەگەن ءسوز. دەموكراتيالىق قوعامدا بۇدان ارتىق قۇندىلىق جوق.
مۇحامبەت بەرجانوۆ, قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى