اگرارلىق عىلىمنىڭ جايى الاڭداتادى

قازىرگى تاڭدا اوك-تەگى يننو­ۆاتسيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن «ۇلتتىق اگرارلىق عىلى­مي-اعارتۋ ورتالىعى» كوم­مەر­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلىپ, مامانداردى دايار­لاۋ بويىنشا جۇمىس ات­قارىلىپ جاتىر. ونىڭ قۇرا­مىندا 3 جو­عارى وقۋ ورنى, 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 14 تاجىريبەلى شا­رۋا­شىلىق جانە 4 سەرۆيستىك كوم­پانيا بار. سالادا جالپى 1 200 عالىم تىركەلگەن. 

عالىمدار قارتايىپ بارادى

شىندىعىندا, ەلىمىزدەگى اگ­رار­لىق عىلىمنىڭ الەۋەتى جانە تالاپ ەتىلگەن يننوۆاتسيالاردىڭ ۇلەسى وتە تومەن. مۇنىڭ سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى – ماماندارمەن قام­تاماسىز ەتۋ ويداعىداي ەمەس. عى­لىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ جالعاسىپ جاتقانىنا قاراماستان, كادرلاردىڭ كەتۋى, عالىمداردىڭ كاسىبيلىگىنىڭ تومەندەۋى باي­قا­لادى. ءارى عالىمداردىڭ ورتاشا جالاقىسى ەكونوميكانىڭ باسقا سا­لالارىنداعى ارىپتەستەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىمەن باسەكەلەسە المايدى. وسىنىڭ سالدارىنان سوڭ­­عى ون جىلدا, ماماندار سانى 8 پا­يىزعا قىسقارىپتى. سونداي-اق كادرلاردىڭ الدى زەينەت جاسىنا جەتكەن, عىلىم سالاسى قىز­­مەت­كەرلەرىنىڭ ورتاشا جاسى – 57, باس­­ عىلىمي قىزمەتكەردىڭ ور­تاشا جاسى – 65, جەتەكشى جانە اعا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جاسى – 54 جانە كىشى عىلىمي قىز­مەت­­كەر­لەردىڭ جاسى 30-دى قۇراپ وتىر. زەينەت جاسىنا جەتكەن عى­لى­مي قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى 15 پايىز.

سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جە­لەرىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلدان بەرى عىلىمي ماقالالاردىڭ سانى 40 پايىزعا, شەتەلگە تاجىري­بەنى شىڭ­داۋ ءۇشىن وقۋعا بارۋ 26 پايىز­عا قىسقارعان. وسىدان-اق عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن عا­لى­مداردى دايارلاۋ شارا­لارىنىڭ تومەن­دەگەنىن اڭعارۋعا بولادى.  عىلىمداعى مامانداردىڭ ما­سە­لەسىن شەشۋ ءۇشىن جاس عا­لىم­داردى تۇرعىن ۇيمەن قامتىپ, ولار­دىڭ جالاقىلارىن كوتەرۋ جول­دارىن قاراستىرۋ, ەڭ باستىسى, عى­لىمدى قارجىلاندىرۋ جانە عى­لىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نا­تيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەك. 

حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىلدەرى تاراپىنان عىلىم­دى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى ليۋك­سەمبۋرگتە – 80 پايىزدى, جاپو­نيا مەن گەرمانيادا – 70 پا­يىزدى, فينليانديا, شۆەتسيا, قىتاي, اقش ەلدەرىندە – 65 پا­يىز­دى, فرانتسيادا 54 پايىزدى قۇراي­دى ەكەن. ال بۇل كورسەتكىش قازاق­ستاندا بار بولعانى 5 پايىز عانا. سالىستىرىپ كورىڭىز, ارا­سال­ماعى جەر مەن كوكتەي.

قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بيۋدجەتىنىڭ نەگىزى مەملەكەت قارجىسىنان قۇرالادى. بيۋدجەت شىعىنىنىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان 90 پايىزعا دەيىن ارتادى. راس, قازاقستاندا جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ بالاما كوزدەرى جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتار بولساق, تەحنيكالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك اق, «عىلىم قورى» اق جانە ت.ب. قازىرگى كەزدە, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ارقاسىندا اوك جوبالارىنىڭ ۇلەسى 5-10 پايىزدى قۇرايدى. وسىنداي قارجى كوزدەرى ارقىلى ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋ 20 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك.

جاس كادرلار قالاي جاساقتالۋدا؟

ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2013 جىلدىڭ 22 مامىرىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن «فورسايت-زەرتتەۋلەر مەن تاپسىرىستار تۇسەتىن ناق­تى ەكونوميكانىڭ سەكتورى» تاقىرىبىندا 26-كەڭەس وتىرىسى وتكەنى ەسىمىزدە. «سوندا ناق­تى فورسايت-زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ, الەمدىك ترەندتەردىڭ نەگى­زىندە اگروعىلىمدى دامىتۋ, عى­لى­مي باسىمدىقتاردى انىقتاۋ جۇ­مىستارى قولعا الىنعان. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسي­تەتى مەن قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازالارىندا عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءىس-شاراسىن ازىرلەۋ ماقساتىندا عالىمداردى وقىتۋ جانە تاعىلىمدامادان وتكى­زۋ, بىرلەسكەن عىلىمي-زەرت­تەۋ زەرتحانالارىن قۇرۋ, اگرو­عى­لىمداعى باسىم باعىتتاردا بىر­لەسىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ, تەحنولوگيا­لار ترانسفەرتىن ىزدەۋ جانە الەم­گە ايگىلى عالىمداردان قۇرىل­عان حالىقارالىق اۋىل شارۋا­شى­لىعىن زەرتتەۋ كونسۋلتاتيۆتىك توبىنا قازاقستاندى مۇشەلىككە ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن قامتۋ شارالارى جۇرگىزىلدى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عى­لىمي تەحنولوگيالىق جانە تەح­نيكالىق ساياسات دەپار­تا­مەنتى­نىڭ ديرەكتورى ازات سۇل­تانوۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ سەكتورىن دامى­تۋدىڭ ماڭىزدى ەكىنشى اسپەكتىسى – جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلاۋ. قازىرگى تاڭدا اگرارلىق نارىقتىڭ بولاشاق ماماندارىن دايارلاۋدا ەسكى ويلاردان ارىلىپ, جاڭا ستاندارتقا كوشۋىمىز كەرەك. نارىقتا ەرەكشە ويلى, تاجىريبەگە باي مۋلتيماماندار, وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەح­نو­لوگيا­لاردى ەنگىزە بىلەتىن, باع­دارلامالار مەن جوبالاردى باس­قارا الاتىن جانە بىرنەشە تىلدەر ارقىلى عىلىمعا قاجەتتى ءوندىرىستى ەنگىزۋگە قابىلەتتى ماماندار سۇرانىسقا يە.

رەسپۋبليكامىزدا 3 بەيىندى جوعارى وقۋ ورنى, 14 اگرارلىق ماماندىق بويىنشا 20-دان استام وقۋ ورنى كادر دايارلايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 7-ءۋى جەكەمەنشىك بولسا, قالعاندارى ارناۋلى وقۋ ورىندارى. تەك قازاقستاندا ال­دىڭ­عى قاتارداعى 3 جوعارى وقۋ ورنىندا 22 657 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە 7,5 مىڭى اگ­رارلىق سالانىڭ ماماندارى. 

تاعى دا ايتا كەتەتىن ماسەلە, امەري­كادا 1 جۇمىس ورنىنا 15 جۇمىس ىزدەۋشى كەلەدى ەكەن, ال بىزدە 1-2 ادام عانا. بۇل جاع­داي­دان اگرارلىق سەكتورداعى مامان تاپشىلىعى وتكىر ماسەلە ەكەنى كورىنىپ تۇر. سەبەبى بىرىن­شى­­دەن, بىتىرۋشىلەر اۋىلعا بارىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. جىل سايىنعى مەملەكەتتىك گرانت تۇلەك­تەرىنىڭ 50 پايىزى عانا اۋىل­عا بارىپ جۇمىسقا ورنا­لاسا­دى. كوپشىلىك ماماندار اۋىل­­دا قاعاز جۇزىندە جۇمىس ىس­تەي­دى, شىن مانىسىندە قالادا تۇرا­دى. ەكىنشىدەن, جوو-دا وقى­تۋ­شى­لاردىڭ ايلىعى تومەن. ماماندار قارتايۋدا. ۇشىن­­شىدەن, ەلىمىز ەگەمەندىك العان 25 جىل ىشىندە «بولاشاق» باع­دارلاماسى ارقىلى اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىندا 70-اق جاس مامان وقۋعا بارعان.

ىزدەنىستەر جوق ەمەس

قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋا­شى­لىعى عىلىمى سالاسىندا اتقارىلعان شارۋا از دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىز. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇكىمەت ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدا. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگرو­تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ نە­گىز­گى بازاسى بولۋى مۇمكىن. ول جوو-نىڭ, اۋماقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جانە تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن قوسۋى كەرەك. 

ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى تىم از دا, تاجىريبەلىك ستانسالار مەن تاراتۋ ورتالىقتارى كوپ ەكەن. ماسەلەن, اقش-تا 10 عزي, 91 تاجىريبەلىك ستانسا جانە 2900 وقۋ ورتالىعى بار. ار­گەن­تينادا 6 سالالىق جانە 15 اۋ­ماقتىق عزي, 47 تاجىريبەلىك ستانسا جانە 320 اگرارلىق سەك­تور­داعى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى بار. ال بىزدە 23 ۇلتتىق اگرارلىق عى­لىمي-اعارتۋ ورتالىعىنىڭ, 14 تاجىريبەلىك ستانسانىڭ , 10 وقۋ ور­تالىعىنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇر. ءبىلىم مەن عىلىمي قىزمەتتى تاراتۋ جۇيەسى وقشاۋلانۋدا. قا­زىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارى عىلىمي قول­داۋىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى 2,7 پايىزدى عانا قۇرايدى. اۋىل­­­شارۋاشىلىق تاۋارلارىن ون­­دىرۋشىلەردى وقىتۋدىڭ بىرىڭ­عاي جۇيەسى جوق, نەگىزگى قىزمەتى فەر­مەرلەردى تولىق عىلىمي-تەح­نيكالىق قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن ماماندار جوق.

«سالا عىلىمىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى شوعىر­لاندىرۋ جانە بىرىڭعاي ۇيلەس­تىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭعا اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى نەعۇرلىم تابىستى­سى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اگروحاب-ى بولىپ تۇر. اوك-ءتى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جوبا­لارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن قاتار, ءتيىمدى توپ قۇرىلدى, ادىس­تەمە ازىرلەندى جانە جەتەكشى امەريكالىق تەحنولوگيالار مەن اقپارات ورتالىقتارىمەن باي­لانىس بار», دەيدى عىلىمي تەح­نولوگيالىق جانە تەحنيكالىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ازات سۇلتانوۆ. بۇل شارالار اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى رەفورمالاۋ ساتىسىن اياق­تاۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تا­جىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ­عا جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا, جەكە سەكتوردان ينۆەستيتسيا­­لار اعىنىن قامتاماسىز ەتۋگە جا­نە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ءتيىم­دى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىندىك بەرمەك.

اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»