مۇناي – بايلىق, مۇناي – ساياسات, مۇناي – بيلىك. قالاي بولعاندا دا, ازىرگە جاھاندىق ەكونوميكا ەرتەڭىن مۇنايسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. حح عاسىردا داۋىرلەگەن مۇناي بەدەلى ءححى عاسىردا دا شارىقتاي كوتەرىلمەسە تومەندەيتىن ءتۇرى جوق. بۇگىنگە دەيىن ءمالىم بولىپ وتىرعان جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ تاياۋ بولاشاقتا مۇنايعا بالاما بولىپ جارىتپايتىنىن بىلىكتى ساراپشىلار اشىق ايتۋدا.
ماسەلەن, قازىرگى كەزەڭدە جاھاندىق ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ 86,8 پايىزى مۇناي, كومىر, تابيعي گاز جانە ۋران شيكىزاتى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. ساراپشىلاردىڭ ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا, 2018 جىلى الەمدەگى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس تاۋلىگىنە 100 ميلليون باررەلگە جەتەتىن كورىنەدى. ال وسىدان تۋرا ون جىل عانا بۇرىن, پلانەتامىزداعى تاۋلىكتىك مۇناي تۇتىنۋ كورسەتكىشى 90 ميلليون باررەلگە جەتىپ توقتايدى, ودان ءارى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس كۇرت تومەندەيدى دەگەن بولجام ۇستەمدىك قۇرعان بولاتىن. ەندەشە ادامزاتتىڭ تاياۋ بولاشاقتا مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلا المايتىندىعى ايناداي اقيقاتقا اينالدى. ولاي بولسا, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن بۇگىنگى دامۋ ۇردىسىندە, بولاشاق گۇلدەنۋ داۋىرىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى يگەرىلەتىن جانە ءالى دە زەرتتەلەتىن مۇناي قورىنىڭ ومىرلىك ولشەۋسىز ءمانى بار.
سوڭعى كەزەڭدە تۇراقتانعان جانە بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا ءبىرشاما كوتەرىلە باستاعان جاھاندىق مۇناي باعاسى ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ تامىرلارىنا قان جۇگىرتىپ, بيىلعى 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4 پايىزعا دەيىن وسۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان ءدال قازىرگى كەزەڭدە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ستراتەگيالىق تاعدىرشەشتى ماڭىزى زور. وپەك-ءتىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى رەنە ءورتيستىڭ ايتۋىنشا, ەندى وپەك+ كەلىسىمىنە كىرەتىن ەلدەردىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ شارالارىن قولدانباۋىنا دا بولادى. ويتكەنى 2015 جىلدان بەرى العاش رەت جاھاندىق مۇناي رىنوگىنداعى شيكى مۇنايعا دەگەن سۇرانىس پەن ونى ءوندىرۋ كولەمىنىڭ بالانسى رەتكە كەلدى. مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە ەۋروپالىق وداق ەلدەرى مەن ازيا ەلدەرى ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋى ەرەكشە ىقپال ەتۋدە. بولجام بويىنشا, تاياۋ بولاشاقتا بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى دامۋ ءۇردىسى ارتپاسا, تومەندەمەيتىن كورىنەدى.
سوڭعى اپتادا الەمدىك نارىقتاعى مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى پسيحولوگيالىق 60 اقش دوللارىنان اسىپ جىعىلدى. بۇگىنگى كۇنى مۇناي رىنوگىنداعى Brent ماركالى مۇنايدىڭ باررەلى 62 دوللاردان باعالانسا, WTI ماركالى مۇنايدىڭ ءبىر باررەلى 55,38 دوللاردان باعالانۋدا. ساراپشىلاردىڭ ءبىر اۋىزدى پىكىرى بويىنشا, 2018 جىلى الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 55-70 دوللار كولەمىندە بولادى. ءتىپتى كەيبىر دۋالى اۋىز ساراپشىلار مۇناي باعاسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ سوڭىندا 70 دوللار مەجەنى الىپ, جاڭا جىلدا ءوسۋ ءۇردىسىن ودان ءارى جالعاستىرادى دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا.
وتكەن جىلى عانا قارا التىننىڭ باعاسى 40 دوللارعا دەيىن قۇلدىراپ, مۇناي شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋشى ەلدەر بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرى ءبۇرىسىپ شىعا كەلگەن ەدى. الەمدىك رىنوكتا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەگەنىنە قاراپ, ەلىمىز جىل باسىندا ەكونوميكامىزدى دامىتۋدىڭ بازالىق مۇمكىندىگىن مۇناي باعاسىنىڭ جىلدىق كورسەتكىشىنىڭ ءبىر باررەلگە 45 دوللاردان اينالاتىن باعامىن العان بولاتىن. ال بيىلعى جىلدىڭ وتكەن ايلارىندا الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسى 50 دوللاردان تومەندەگەن جوق. سوڭعى اپتالاردا 60 دوللار مەجەسىندەگى اسۋلاردى دا الىپ وتىر. جىلدىڭ اياعىندا مۇناي باعاسى 70 دوللاردان اينالاتىن بولسا, بيۋدجەتكە تۇسەتىن تابىس ودان ءارى ەسەلەنەتىن بولادى. سوندىقتان «جىرتىق ءۇيدىڭ قۇدايى بار» دەمەكشى, ەلدىڭ ىرىسىنا كەلگەن بۇل تازا تابىستى قاراپايىم حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن پايدالانۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. ولاي بولسا, ەل ۇكىمەتى مەن حالىق سەنىمىن ارقالاعان پارلامەنت بيۋدجەتتىك سالا ەڭبەككەرلەرىنىڭ جالاقىلارىن, زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىلارىن, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتانداستارىمىزدىڭ جاردەماقىلارىن وسىرۋگە باعىتتالعان شارالاردى ويلاستىرادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
جاقىندا جاھاندىق رىنوكتاعى ەڭ بەدەلدى ساراپشى ۇيىم سانالاتىن حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك (حەا) الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي باعاسى تۋرالى ءوزىنىڭ بۇرىن جاريالانعان بولجامىن جاڭارتتى. حەا 2025 جىلعا ارنالعان مۇناي باعاسى تۋرالى بولجامىن 18 پايىزعا تومەندەتىپ, سول جىلى جاھاندىق رىنوكتاعى مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 83 اقش دوللارىنا تەڭ بولادى دەگەن بولجامىن جارىققا شىعارىپ وتىر. سونىمەن بىرگە حەا 2040 جىلعا ارنالعان مۇناي باعاسى تۋرالى بولجامىن 11 پايىزعا تومەندەتىپ, سول جىلدارعا تامان مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 111 اقش دوللارى كولەمىندە بولاتىندىعىن ايتادى. مىنە, جاھاندىق ەڭ بەدەلدى ساراپشى ۇيىمنىڭ بولجامىنان كورىنىپ وتىرعانىنداي, تاياۋ بولاشاقتا مۇناي باعاسى قىمباتتاماسا, ارزاندامايتىن كورىنەدى. بۇل ەكونوميكاسى شيكىزات ەكسپورتىنا تاۋەلدى دامۋشى ەلدەر ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنا بۇرعان ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە «اسپاننان سۇراعانىن جەردەن بەرگەندەي» جاعىمدى جاڭالىق. حالىق يگىلىگى ءۇشىن قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ قويناۋىنا تولعان قارا التىننىڭ باعاسى باياندى بولسىن!
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»