قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ: «قازاق ءتىلى ءالىپبيىن كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە تاريحي جول اشىپ وتىر. بۇل – زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان ايتۋلى وقيعا.
سونىمەن قاتار تاۋەلسىز, وركەنيەتتى مەملەكەتتەرگە ءتان تاريحي ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇلپىرۋىنا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋدىڭ باستى تىرەگى – ۇلت ءتىلىنىڭ بولمىسىن ساقتاۋ, ال ءبىلىمنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى الىپبيدەن, ۇلتتىق جازۋ ۇلگىسىنەن قالانادى.
اتالمىش ماسەلە كوتەرىلە باستاعاننان-اق ۇعا اكادەميكتەرى ءا.قايدار, ءو.ايتباي, ر. بەردىباي باستاعان عالىمدار لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى قۋانا قۇپتادى. الايدا بۇل ۇدەرىس ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەي مە ەكەن دەگەن ۇرەيدىڭ بولعانى دا راس. بىراق جاڭا ءالىپبي ەلباسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن تالقىلانىپ, جارلىققا قول قويىلدى دەگەن اقپاردى ەستىگەندە قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي تۇردى. ويتكەنى بۇل ءىس از ۋاقىتتا تىڭعىلىقتى ورىندالدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي كەمەل ءىسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق ەلى ءتۇبى ءبىر, ءدىنى ورتاق, ءتىلى ۇقساس تۇركى دۇنيەسىمەن ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا جاقىن ارالاساتىن بولادى. ءالىپبيدى كيريلليتسادان لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ قازاق ءتىلىنىڭ حالىقارالىق دارەجەگە شىعۋىنا, تۋىسقان تۇركى جۇرتىمەن رۋحاني, مادەني, عىلىمي, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ كۇشەيۋىنە جول اشادى. تۇركى الەمىنىڭ قارا شاڭىراعى بولىپ سانالاتىن قازاقستان ەندى ورتاق ىستەردى جۇرگىزۋدە دە كەڭ مۇمكىندىكتەرگە يە بولىپ وتىر. لاتىن قارپىنە كوشۋ – جاڭا قۇبىلىس, جاڭا ءداۋىردىڭ باستالعاندىعىنىڭ ناقتى بەلگىسى.
ءبىز لاتىن قارپىن بۇرىن دا قولدانعانبىز, بىراق سول كەزدەگى يمپەريانىڭ كۇشتەۋىمەن كيريلليتساعا وتتىك. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇسىندا قازاق مەملەكەتى ءوزىنىڭ ءتول ءالىپبيىن قابىلداپ, ونى بۇكىل الەمگە ايگىلەدى. قازاق قوعامى ءالىپبي ماسەلەسىن 1993 جىلدان بەرى تالقىلاپ, ابدەن ءپىسىرىپ, كەمەلىنە جەتكىزدى. حيميا سالاسىنىڭ مامانى بولسام دا, تاپ وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءباسپاسوز بەتىندە مەنىڭ دە بىرنەشە ماقالام شىقتى. بۇل ماسەلەمەن 1991 جىلى, سوناۋ كسرو كەزىندە ن.ءا. نازارباەۆتىڭ ءوز يدەياسىمەن اشىلعان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ اينالىسا باستاعان ەدىم. تۇركيادان, باسقا دا شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار كوپ بولدى. ولار: ء«بىز كيريلليتسانى بىلمەيمىز, سوندىقتان بىزگە ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە قولدانىستا بولاتىن لاتىن گرافيكاسىن جاساپ بەرسەڭىزدەر, ءبىز تەزىرەك قازاق ءتىلىن مەڭگەرەر ەدىك», دەگەن ءوتىنىشىن ايتتى. ءسويتىپ ۇعا اكادەميگى راحمانقۇل بەردىبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بىرلەسە وتىرىپ, احمەت بايتۇرسىنوۆ جاساپ كەتكەن قازاق-لاتىن ءالىپبيىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى قولدانىسىنا ارناپ قازاق-لاتىن ءالىپبيى مەن قازاق-تۇرىك سوزدىگىن جاساپ شىعاردى. لاتىن الىپبيىمەن مەن سول كەزدەن باستاپ شۇعىلدانىپ كەلەمىن.
جاقىندا پرەزيدەنت جارلىعى شىقتى, بۇرىنعى 42 ارىپتەن تۇراتىن ءارى ءتىل تابيعاتىن بۇزاتىن ەسكى ءالىپبيدىڭ ورنىنا 32 ارىپتەن تۇراتىن جاڭا, زاماناۋي, ومىرشەڭ ءالىپبي كەلدى. ەندى بىلەك سىبانىپ, ونى تاجىريبەگە تەزىرەك ەنگىزۋىمىز قاجەت. سوندا عانا بۇل ءالىپبيدىڭ باسقا ەلدەردىڭ الىپبيلەرىنەن كوش بويى ىلگەرى ءارى وتە قولايلى ەكەنى كورىنەدى. ءتىلدىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءار ءسوزدىڭ جازىلۋ ەرەجەلەرى, ەملەلەرى ساراپتالۋى كەرەك. كەيبىر دىبىستاردى دۇرىس قولدانۋ ماسەلەسى ورفوگرافيالىق سوزدىكتەردە داۋ تۋدىرمايتىنداي ورىن الۋى ءتيىس.
جاڭا قازاق ءالىپبيىنىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى – ونىڭ زاماناۋي الەم ستاندارتىنا سايكەس كومپيۋتەرگە بەيىمدەلگەندىگىندە. سونىمەن قاتار ءبىز ەشۋاقىتتا باسقا ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە بريتانيانىڭ تاجىريبەسىنە تاۋەلدى بولماۋىمىز كەرەك. ولار ءوز ءالىپبيىن ورتا عاسىرلاردا قابىلداعان. تۇركيا دا ءوز ءالىپبيىن 1928 جىلى قابىلدادى, ول ۋاقىتتا ەشكىم ينتەرنەت پەن كومپيۋتەرلىك تەحنيكا زامانى كەلەتىنىن بىلگەن جوق. ءبىزدىڭ ەلباسىمىز بەكىتكەن ءالىپبي ۇعا عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە ەڭ زاماناۋي بولىپ تابىلادى, سوندىقتان قابىلدانعان قازاق ءالىپبيىن قولداپ, ونى تەزىرەك قولدانىسقا ەنگىزۋگە بايلانىستى كەلەسى ءبىر عانا, اۋدارما جۇمىسىندا كەزدەسەتىن دايەكسوز كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەت ۇسىنىسىمىز بار:
– قىسقارتىلعان 8 ءارىپتىڭ بارلىعى ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت, مىسالى, يو – «i’o»; تس – «ts»; , يۋ – «i’y’», يا – «i’a», شش – «s’s’», ە – «ە»; – «<» (جىڭىشكەلىك دىبىس بەلگىسى), – «>» (جۋاندىق دىبىس بەلگىسى). كەيىنگى ەكى بەلگى ماتەماتيكادا قولدانىلاتىن «از, كىشى» نەمەسە «كوپ, ۇلكەن» دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەتىن, ستاندارتتىق كومپيۋتەرلەردە بار بەلگىلەر.
قورىتىندىلاي كەلە, ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىمەن قابىلدانعان جاڭا قازاق ءالىپبيى ەلىمىزدى حالىقارالىق وركەنيەت كەڭىستىگىنە جەتەلەيتىن ۇلكەن ىستەردىڭ ءبىرى بولادى. بۇل ءالىپبي الەمدىك وركەنيەتتەگى قازاق ءتىلى مەن ەلىمىزدىڭ گۇلدەنگەن جاڭاشىل ۇلت رەتىندە بەدەلىن ودان ءارى بەكىتە تۇسەتىنىنە كۇمانىمىز جوق.
مۇرات جۇرىنوۆ,
ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى