اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ساپارى 12 كۇندى قامتيدى دەگەن مالىمەت بار. رەتىمەن ايتار بولساق, ول قاراشانىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە جاپونيادا, سونداي-اق وڭتۇستىك كورەيا مەن قىتايدا بولدى. ەندى ساپارىن ۆەتنام جانە فيليپپين مەملەكەتتەرىندە جالعاستىرۋدا.
اقش پرەزيدەنتىنىڭ ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىنە ساپارى بارىسىندا الەمدىك قوعامداستىققا ورتاق وتكىر ماسەلەلەر قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن. ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسى مەن يادرولىق سىناقتارى دا بار. وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىتاي توراعاسى سي تسزينپين ءوزىنىڭ اقش-قا بارعان ساپارىندا د.ترامپتى قىتايعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعان بولاتىن. ساراپشىلار د.ترامپتىڭ ازيا مەملەكەتتەرىنە وسى ساپارى اقش-تىڭ وداقتاستارى جانە سەرىكتەستەرىمەن بايلانىستى رەتتەپ, اقش-تىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىققا ۇمتىلىسىن نىعايتا تۇسەدى دەگەندى ايتادى.
قۇراما شتاتتار باسشىسى الدىمەن جاپونياعا ات باسىن تىرەدى. اقش پرەزيدەنتى مەن جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەمەن كەزدەسۋدەن كەيىنگى اقپاراتتار بويىنشا, ترامپ اقش-تا وندىرىلگەن اسكەري ماقساتتاعى قارۋ-جاراقتاردى ساتىپ الۋ نيەتىن بىلدىرگەن. بۇل قارۋ-جاراقتار سولتۇستىك كورەيانىڭ بيىلعى جىلى جاپون ارالدارىنىڭ ۇستىمەن ۇشىپ وتكەن زىمىراندارىن اتىپ تۇسىرۋگە قاۋقارلى ەكەن. پرەزيدەنت پەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ وتكىزگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اتالعانداي, جاپونيانىڭ اقش-تىڭ اسكەري تەحنيكالارىن ساتىپ الۋى ەكى جاققا دا ءتيىمدى. سەبەبى بۇل جاپونيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدى قامتامسىز ەتەدى.
ال جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى امەريكالىق قارۋلاردى ساتىپ الۋدى ارتتىرۋدىڭ جولىن قاراستىراتىندارىن, قولدانىستا تۇرعان قازىرگى قورعانىس جۇيەلەرىن جاقسارتۋعا مۇددەلى ەكەندەرىن ايتا كەلىپ, وزىق ۇلگىدەگى اۋىر اسكەري تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ جوسپارلارىنىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ول جاپونيانىڭ اسكەري الەۋەتىن تسيفرلى ءارى ساپالىق تۇرعىدان نىعايتۋعا كۇش سالاتىنىن دا جەتكىزدى. امەريكالىق جانە جاپونيالىق دەلەگاتسيا ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋگە دە ءمان بەرگەن.
وسى تۇستا سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋىنا بايلانىستى اقش وكىلىنىڭ دە پىكىرىن كەلتىرەيىك. «كحدر-دىڭ پروبلەماسىن شەشۋ اياقتالىپ قالدى. سولتۇستىك كورەيا بۇكىل الەمگە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. بارلىق ەلدەر وسى قاتەرگە قارسى تۇرۋى قاجەت. پرەزيدەنت وسىعان شاقىرىپ وتىر», دەپ مالىمدەدى اقش پرەزيدەنتىنىڭ قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى گەربەرت ماكماستەر جۋرناليستەرگە. سونداي-اق, دونالد ترامپتىڭ ازياعا ساپارىنىڭ ماقساتى كورەي تۇبىندەگى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ەكەنىن دە اتاپ وتكەن.
قاراشانىڭ ورتاسىندا وتەتىن اتەى سامميتىندە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين مەن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ كەزدەسەدى دەگەن اقپارات تارادى. رەسەي باسشىسىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دميتري پەسكوۆتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتەر اسا وتكىر ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماسادى. ونىڭ ىشىندە كورەي تۇبەگىندەگى پروبلەما دا بار. د.ترامپتىڭ سوزىنە توقتالا كەلىپ, ول اقش باسشىسىنىڭ كحدر-مەن جاعدايدى جاقسارتۋعا ىقىلاستى ەكەنى بايقالاتىنىن اتادى. مىنا ماسەلەگە دە توقتالا كەتسەك دەيمىز. قىتايلىق تۋروپەراتورلار سولتۇستىك كورەيا استاناسى پحەنيانعا تۋريستەر اپارۋدى ۋاقىتشا توقتاتقان. مۇنداي شەكتەۋگە اقش پرەزيدەنتى د. ترامپتىڭ قىتايعا ساپارمەن كەلۋى سەبەپ بولسا كەرەك.
تۋريزم سولتۇستىك كورەيا ءۇشىن از عانا تابىس كوزىنىڭ ءبىرى سانالدى. بۇل مەملەكەتكە كەلەتىن تۋريستەردىڭ 80 پايىزدان استامىن قىتايلىقتار قۇرايدى. كحدر-عا حالىقارالىق سانكتسيا سالىنعاننان بەرى ولاردىڭ كومىر, تەڭىز ونىمدەرىن, توقىما بۇيىمدارىن ەكسپورتتاۋى ەداۋىر ازايعان. بۇعان دەيىن بولجاعانداي, د.ترامپ قىتايعا ساپارى بارىسىندا قىتاي بيلىگىن كيم چەن ىن رەجىمىنە قىسىمدى كۇشەيتۋگە شاقىرعان سياقتى. كەيبىر دەرەككوزدەر بويىنشا, قىتاي توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋىندەگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – پحەنياننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى بولعان.
وسىنىڭ الدىندا د.ترامپ سولتۇستىك كورەيا بيلىگى كەلىسسوزگە وتىرىپ, يادرولىق قارۋ جاساۋدان باس تارتۋى ءتيىس دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ول دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەلدەرىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قابىلداعان قاراردى ورىنداۋعا جانە سولتۇستىك كورەيامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جاساۋدى توقتاتۋعا شاقىرعان ەدى. «بارلىق مەملەكەتتەر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇجاتىن ورىنداۋى ءتيىس, سولتۇستىك كورەيامەن ساۋدا جانە بيزنەس جۇرگىزۋدى تولىق توقتاتۋى قاجەت», دەگەن ەدى د.ترامپ وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتى مۋن چجە ينمەن كەزدەسۋدەن كەيىنگى بىرلەسكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا. سونىمەن بىرگە ول «ەلدەر اسكەري قيمىلدان باسقا بارلىق قۇرالدى پايدالانا وتىرىپ, سولتۇستىك كورەيا پروبلەماسىنىڭ شەشىلۋىنە جۇمىس ىستەۋى كەرەك», – دەپ اتاپ ءوتتى.
اقش پرەزيدەنتىنىڭ بۇل مالىمدەمەلەرىنە كيم چەن ىن باستاعان سولتۇستىك كورەيا بيلىگى قۇلاق اساتىنداي سىڭاي تانىتپادى. بۇل ساپارعا سولتۇستىك كورەيانىن ەڭ جوعارى باسشىسىنىڭ ءبىرى كيم جوڭ ۋن دا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى د.ترامپ الدىمەن جاپونياعا باردى, ودان كەيىن وڭتۇستىك كورەياعا, كەيىن قىتاي ەلىنە باردى. اتالعان وسى ءۇش مەملەكەت تە قىتايدىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرى. بۇعان قوسا بۇل ەلدەر سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قارسىلىق تانىتىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, اقش پرەزيدەنتىنىڭ ساپارى ونىڭ ازيا مەملەكەتتەرىنە جاساعان ساپارىنىڭ ءساتتى نەمەسە ءساتسىز بولۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسى ساپاردا, ءتىپتى ول سولتۇستىك كورەياعا قارسى قىسىمدى ارتتىرىپ, كۇش قولدانۋدى ۇسىنۋى دا مۇمكىن. ال ازيانىڭ ەلدەرى وسىنداي ۇسىنىستى قولداي ما, جوق, قولداماي ما؟ بۇگىندە ەشكىمنىڭ يادرولىق سوعىس ءورتىن كورگىسى كەلىپ وتىرعان جوق. ونىڭ زاردابى قانداي ەكەندىگىن قازاقستان حالقى جاقسى بىلەدى.
ال سارسەنبى كۇنى قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەستى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بەيجىڭدەگى «جابىق قالا» سارايىنىڭ «گۋگۋن» مۋزەي كەشەنىندە وتكەن. قىتايدىڭ ورتالىق تەلەديدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, كەزدەسۋگە پرەزيدەنتتەردىڭ زايىپتارى دا قاتىسقان. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, تاراپتار ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋمەن قاتار, كورەي تۇبەگىندەگى پروبلەمالاردى رەتتەۋگە دە ەرەكشە نازار اۋدارعان.
ء«بىز شۇعىل ءىس-ارەكەت جاساۋىمىز قاجەت. قىتاي وزگەلەرگە قاراعاندا, بۇل پروبلەما بويىنشا شۇعىل جانە ءتيىمدى ءىس-ارەكەت ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ مالىمدەگەن د.ترامپ س.تسزينپينمەن كەزدەسۋدە. اقش پرەزيدەنتى, سونداي-اق قىتاي باسشىسىن اتالعان پروبلەمامەن مىقتاپ اينالىسۋعا شاقىرعان. بۇعان قوسا ول رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتيننەن دە وسى ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسۋدى وتىنگەن.
جالپى, اقش پرەزيدەنتىنىڭ «وكتەم سويلەۋى» العاشقى كۇندەردەگىدەي ەمەس, باسەڭدەپ قالعان سياقتى. ماسەلەن, ول وڭتۇستىك كورەيا پارلامەنتىندە سويلەگەن سوزىندە كحدر باسشىسى كيم چەن ىنگە اقش-تىڭ «توزىمدىلىگىمەن ويناماۋعا» كەڭەس بەرە كەلىپ, پحەنيان يەلەنگىسى كەلىپ وتىرعان يادرولىق قارۋ سولتۇستىك كورەيانىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا المايتىنىن, ول ەلدىڭ وزىنە ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ء«بىزدى سىناي بەرمەڭدەر», دەگەندى دە قوسىپ قويعان ەدى. دەگەنمەن, پرەزيدەنت ەگەر پحەنيان بالليستيكالىق زىمىران جاساۋ جانە ونى سىناۋىن توقتاتىپ, يادرولىق كەشەندەرىن تەكسەرۋگە كەلىسسە, وندا سولتۇستىك كورەيانىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنىنا ۋادە بەرگەن-ءدى.
سوڭعى اقپاراتتارعا قاراعاندا, سەنبى كۇنى ۆەتنامنىڭ دانونگ قالاسىندا اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ پەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين كەزدەسكەن. كەزدەسۋدە تاراپتار سيريا بويىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمەنى ماقۇلداعان. وندا پرەزيدەنتتەر سيريانىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جانە اۋماقتىڭ تۇتاستىعىنا نيەتتى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىرىپ, جانجالدى بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن جەنەۆا پروتسەسى اياسىندا ساياسي جولمەن رەتتەۋ قاجەتتىگى اتالعان.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»