«دۋلىعالى» مەشىتىندە كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا

بىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس ەكەن. ونى قۇجاتتاندىرۋدىڭ وزىنە قىرۋار قاراجات پەن شىعار­ماشىلىق كۇش-قۋات كەتتى. ەكونو­ميكالىق داعدارىس ەتەكتەن تارتتى...

كەشەنگە كىرەتىن قۇلمۇحامبەت يشان كەسەنەسىن جاڭعىرتۋ بۇرناعى جىلى عانا ءبىتتى. ەندى كەزەك توعىز كۇمبەزدى مەشىتكە كەلدى. مەردىگەر فيرما بيىل ىسكە كىرىستى.

قۇلمۇحامبەت كىم؟

قاسيەتتى ۇلىتاۋدىڭ قاپ­تا­لىن­داعى وسى قۇنارلى توپى­راققا سانالى عۇمىرىن ەلىنىڭ رۋ­حاني قازىناسىن ەسەلەۋگە, كو­ڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, كەمەل­دەندىرۋگە ارناعان تالاي ارداقتى ازاماتتىڭ كىندىك قانى تامدى. سونداي زيالى قاۋىم شوعىرىندا يماندىلىق ءۇيى – مەشىت پەن ءبىلىم وشاعى – مەدرەسە سالۋعا ۇيتقى بولعان قۇلمۇحامبەت ايرىقشا كورىنەدى. 

قىپشاق بەردىكەيدىڭ بەلبالاسى قۇلمۇحامبەت يشان كىم؟ ارينە ول تۋرالى تاسقا باسىلىپ قالعان قۇجات جوق. بىراق ونىڭ حالقىنا تيگىزگەن شاراپاتى, وت­كەرگەن ونەگەلى ءومىرى ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ساقتالعان. الايدا «اڭىز» دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ويتكەنى ول 1841 جىلى تۋعانى بەسەنەدەن بەلگىلى.

قۇلمۇحامبەتتىڭ اۋەلدە ساۋاتىن اش­قان اكەسى ارىستانباي. الايدا زەردەلى جەت­كىنشەك قارا تانىعاندى قاناعات تۇت­پايدى. ءبىلىم تەڭىزىنىڭ تەرەڭىنە ۇمتىلا­دى. سونىڭ ءساتى ويلاماعان جەردەن ­تۇسەدى. ول ون ءبىر جاسىندا اۋىل اقساقالدارى مەن اكەسىنىڭ باتاسىن الىپ, جايلاۋداعى اۋىلعا ساۋدا-ساتتىق جاساپ كەلگەن ساۋداگەردىڭ كەرۋەنىنە ىلەسىپ, الىس ساپارعا اتتانادى.

– مەجەلى جەرگە جەتكەنشە بىزگە قا­زان­شى بولادى. بەت العان باعىت تىم شال­عاي, تەڭىزدىڭ ارعى جاعى. ۇزاق جۇرەمىز, كۇت­پەگەن قيىندىق پەن قاۋىپ-قاتەر كەزى­گەدى. ەگەر سوعان شىداسا, ەڭبەگىن جە­مەيمىن. سوسىن ءبىر تانىمال مەدرەسەگە تاپسىرامىن, – دەيدى, بيىك ماقسات جالىنا جارماسقان جۇدىرىقتاي جەتكىنشەككە سۇيسىنگەن ساۋداگەر.

كەرۋەن مەجەلەگەن جەرىنە امان-ەسەن جەتەدى. ساۋداگەر سوزىندە تۇرىپ, قۇلمۇحامبەتتى الىستاعى اراب ەلىنىڭ ءبىر ءتاۋىر مەدرەسەسىنە تاپسىرادى. ونىڭ قانشا جىل وقىعانى بىزگە بەيمالىم, بەلگىلىسى – ەلگە ون التى جىلدان كەيىن ءبىر-اق ورالادى.

قۇران-قاري جانە يشان دارە­جەسىندە حاتىم-شارت الادى. سول ەلدىڭ ءىرى ورتا­لىعىنداعى ءبىر مە­شىتتە قىزمەت قىلىپ, تاجىريبە جينايدى. سونىمەن بىرگە مەديتسينا, زەرگەرلىك, ۇستالىق, اعاش شەبەرى, قۇرىلىس سالاسىن قوسا مەڭگەرەدى.

ول جات جەردە ءجۇرىپ جيعان-تەرگەن ونەرىن ەلگە ۇيرەتۋگە ۇم­تىل­عان. اسا ءدىندار ءارى ونەرلى قۇل­مۇحامبەت وتە دارىندى تۇلعا بولعان.

«دۋلىعالى» مەشىتى

قۇلمۇحامبەت يشان قازىر قي­راپ جاتقان مەشىتتى 1904 جىلى سالعان. العاشقىسىن «اقسۋدىڭ» تابانىنان ويىلعان شىمنان اۋىلدىڭ ەڭىسىنە تۇرعىزعان. ونى كۇمبەزدەمەي, تەك توبەسىنە اي ور­ناتقان. الايدا ويداعى مەشىتتى قىستا قار باسىپ قالا بەرگەسىن, قىردان جاڭاسىن سالادى.

دالا كوميسسارى ءالىبي, ساردار امان­كەلدى العاشقى مەشىتتە ساۋات اشقان. وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىندە امان­كەلدى تۋىپ-وسكەن ءۇي, «دۋلىعالى مەشىتى» مەن «دۋلىعالى مەدرەسەسى» بار. باتىردىڭ ءۇيىن بىلمەيمىن, ال قالعان ەكەۋى تۋرالى ايتايىن. جاڭا مەشىت جوباسىن بۇقارا ۇلگىسىمەن 9 كۇمبەزدى قىلىپ قۇل­مۇحامبەت يشان سىزىپتى. كىرپىش قۇيعاندا باسى-قاسىندا بولىپ, باسشىلىق جاساعان. بەتىنە ارابشا جازۋ, ءارتۇرلى ويۋ-ورنەك تۇسىرىلگەن ون ءتۇرلى كىرپىش قۇيىپ, كۇيدىرگەن كورىنەدى. 

يشان كەسەك قۇياتىن قالىپتى ءوزى ءۇش جىل شاپقان ەكەن. كەسەك كۇيدىرەتىن پەش سالۋعا دا قاتى­سىپتى. قالىپتىڭ دايىن بولۋ بارىسىنا قاراي ۋاقىت وتكىزبەي, دەرەۋ كەسەك قۇيىپ, كۇيدىرىپ وتىرعان. وتىنعا توبىلعى مەن قامىس پايدالانعان.

مەشىتتەن كەيىن 24 بولمەلى مە­درە­سە سالادى. توبە جاباتىن اعاش­تى, ەدەن­دىك تاقتايدى وگىز جەگىلگەن اربامەن امانقاراعاي, ناۋىرزىمنان تاسىعان. قۇرىلىس 1920 جىلى بىتەدى. وعان دەيىن بالالار مەشىتتە وقيدى. ارنايى شاقىرىلعان عاليۋللا دەگەن تاتار ورىسشا ءدارىس بەرەدى. 

وعان كوپشىلىك قار­سى بولعاندا بابامىز: ­«جىلدا ورىس-ورما­نى كوپ قوستاناي, كوك­شەتاۋ, اقمولاعا بارىپ ساۋدا جاساعاندا, ءتىلماش جالدايمىز. ال بالالار ورىسشا ۇيرەنسە, تىلماشقا تولەگەن قارا­جات قالتاڭدا قالادى», دەپ ورنىقتى وي تاستاپتى.

بۇل كەشەندى «تەرىسبۇتاق مەشىتى», «بەردىكەي مەشىتى», «قۇل­­مۇحامبەت يشان مەشىتى» دەپ ءار­تۇرلى اتاپ ءجۇر. قولجازبادا دا الما-كەزەك كەزدەسەدى. ءسىرا, «دۋ­لىعالى مەشىتى» اتاۋىنا تابان تىرەگەن ءجون. نەگە؟ 

ىرگەسىندەگى «تالدىقۇدىقتان» كۇن كوتەرىلە نەمەسە باتاردا مەشىت تۇرعان ۇستىرتكە قاراساڭ, ساپقا تۇرعان دۋلىعالى قالىڭ قولدىڭ سۇلباسىن بايقايسىڭ. كادىمگى قالىڭ اسكەردەي اسەر قالدىرادى. كەرەمەت كورىنىس! 

ساربازدار سەرتتەسكەن...

بۇل – امانكەلدى ساربازدارى سەرتتەس­كەن تاريحي ورىن.

الايدا ونى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. وسىندا قۇرباندىق شالىنىپ, ايماقتىڭ اۋزى دۋالى اقساقالدارى ساردار سوڭىنا ەرگەن ساربازدارعا باتا بەرگەن. بۇل باسقوسۋعا سول توڭىرەكتەگى بارلىق بولىس­تىڭ يگى-جاقسى, سىيلى ازاماتى مەن اتقامىنەرى جينالعان.

ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى قازاق دا­لا­سىن ءدۇر سىلكىندىردى. ول – الاڭعاسار «اق­ پاتشانىڭ» جارىمەس جارلىعىنا حالىقتىڭ بەي-بەرەكەت قارسىلىعى ەمەس, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان ۇلت-ازات­تىق كۇرە­سىنىڭ سونى سيپاتى ەدى. قارۋلى كوتەرىلىس قازاقستاندا ءۇش جۇزگە جۋىق بولىستى قام­تىدى. 

وتتى وشاققا اينالعان تورعاي ول­كە­سىن­دەگى ورتتەي لاۋلاعان تول­قۋ­دى تۇن­شىقتىرۋعا پاتشا جازالاۋشىنىڭ تىڭ كۇشىن دۇركىن-دۇركىن اتتاندىردى. ال امان­كەلدى ساربازدارى مۇزداي قارۋلانعان جازالاۋشىنىڭ جازاسىن بەرىپ وتىردى. ويتكەنى ولار بۇقپانتايلاعان بەردەڭكەلى توپ ەمەس, تەمىردەي تارتىپكە باعىنعان بە­رىك اسكەر ەدى. 

جاساق نەگىزىنەن ۇلىتاۋ, قار­ساقباي, بايقوڭىر, جەزقازعان توڭىرەگىندەگى جۇ­مىسشى مەن شارۋادان تۇردى. ءىرى وشاقتىڭ ورتاسى تورعاي بولعانمەن, قايداۋىل بولىسىنىڭ قارۋ ۇستاۋعا جارايتىن, «ارۋاق!» دەپ اتتانداپ اتقا قونعان ەر-ازا­ماتى العاشقى جيىندى «دۋلىعالىدا» وتكىزدى.  ا.يمانوۆتى قولباسشى-ساردار دەپ تانىدى. ول جورىققا بۇكىل بەس بولىس­ قىپشاققا كيەلى مەكەن بولعان نا­عاشى جۇرتىنان باتا الىپ اتتاندى. قۇل­مۇحامبەت – امانكەلدىنىڭ ءتۇپ ناعا­شىسى (قالامپىر شەشەي يشان تۇقى­مىنان – اۆت.). ءسويتىپ مەشىت ەلدىك سىنعا تۇسكەن ساتتە رۋحاني قۋات بەردى.  كوپ جەردە تولقۋ ەكى-ءۇش ايدان اسپاسا, تورعاي دالاسىنداعى كوتەرىلىس جەتى ايعا سوزىلىپ, پاتشا تاقتان قۇلاعانشا توقتامادى. كەي دەرەك امانكەلدى ساربا­زىنىڭ سانى ەلۋ مىڭعا جەتكەنىن دايەك­تەيدى. ول قازاقي قالىپپەن ءوسىرىپ ايتىلا سالعان سان ەمەس. 

«گەنەرال ساندەتسكي 26 نويابريا سووبششال, چتو ۆ ۆوسستاني ۋچاستۆۋيۋت دو 50 تىسياچ اسكەروۆ... نا ۋميروتۆورەنيە كرايا پوترەبۋەتسيا نە مەنەە 1-2 لەت» (يستوريا كازسسر س درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو ناشيح دنەي. كازوگيز 1946گ. 391ستر). 

رۋحاني-مادەني كەشەن كۋاسى

بۇقارا ۇلگىسىمەن سالىنعان تو­عىز كۇمبەزدى مەشىت, سىرتى ور­نەكتى قىزىل كىرپىشپەن ورىل­گەن جيىرما ءتورت بولمەلى مەد­رە­سە, قۇلمۇحامبەت يشاننىڭ كە­لىستى كەسەنەسى مەن قىزىل ءۇيى – «دۋلىعالى» ءوز زامانىندا تۇتاستاي ءبىر رۋحاني-مادەني كەشەن بولعانىن ايعاقتايدى. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جو­نىن­دەگى ماڭىزدى ماقالاسى تالايدىڭ ساناسىنا ساڭىلاۋ ءتۇسىردى. تۋعان توپىراققا دەگەن تۇسىنىكتى تەرەڭ­دەت­تى. كيەلى ورىن­عا, قا­شىق­تىعىنا قارا­ماستان, قا­زىر دە ءتاۋ ەتىپ جان-جاق­تان جۇرت كەلىپ جاتادى. 

بۇل جەردىڭ تابيعاتى دا تاڭ­عالارلىق. الامان بايگەگە ات قوسقانداي اۋماقتاعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر باسقا دا ەرەك­شەلىكتى ەسكەرە كەتكەن ارتىق بولماس. ەگەر قاسيەتتى ۇلىتاۋ وڭىرىندە تۋريزم داميتىنداي كۇن تۋىپ جاتسا, ودان ونشا قاشىق ەمەس «دۋلىعالى مەشىتى» ءبىر بەكەتىنە اينالارى ءسوزسىز. «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىندارى» تىزىمىنە «قويلىباي اۋليە كەسەنەسى» ەكەۋى ەنگەنىن ايتا كەتەيىن.

مەشىت پەن مەدرە­سەنىڭ ارا­سىنداعى ەداۋىر اشىق الاڭقاي مايدا اق قيىرشىق تاستى, تاقتايداي تەپ-تەگىس. مەشىتتىڭ سولتۇستىگىنەن قۇل­مۇحامبەت كەسەنەسىنە دەيىنگى كەڭىستىك – بورباس. كەسەنەنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنا قاراي قىزىل توپى­راقتى قىرات جاتىر. اۋىل ونى «قىزىل ساڭ» دەيدى. وڭتۇستىگى – ارناسى بىرنەشە اۋىل ەركىن قوناتىنداي «دۋلىعالى» وزەنى.

ساۋىردە ارناسىنان اسىپ, اس­تاڭ-كەستەڭ تاسيتىن اساۋ وزەن مامىردىڭ ورتاسى اۋعانشا وتكەل بەرمەيدى. جازعا سالىم جەكە-جەكە «قاراسۋعا» اينالادى. ءبىر عاجابى, ارناسى ءبىر الگى قاز-قاتار «قاراسۋدىڭ» ءدامى ءارتۇرلى, ارقايسىسىندا اتاۋ بار. ول اتاۋدىڭ دا استارىندا تۇنعان تاريح جاتىر. اۋىل ىرگەسىندەگى «قاراسۋ» سونداي كەرمەك, جاعاسىن سورتاڭ باسىپ, ساعال-ساعال بولىپ جاتادى. ودان ىلگەرىدەگى سۋى ءسال كەرمەكتەۋ «اقشەڭگەل» مەن «قاۋىن­قاراسۋدىڭ» جاعالاۋىنا كەرىسىنشە قامىس پەن قۇراق قالىڭ وسەدى. ال «تويعىل» مەن «قولداستىڭ» بالىعى تايداي تۋلاعان.

 ويدىم-ويدىم «قاراسۋدىڭ» بارلىعى كەرمەك, ال «اقسۋ» – تۇششى. اتاۋىنا ساي سۋىنىڭ ءتۇسى سۇتكە ۇقسايدى. ونىڭ سۋىنا جۋعان شاش جىلتىلداپ شىعا كەلەدى.

امال قانشا, جاراتقان يەم جالقى جاراتا سالعان, تابيعات-انانىڭ ادام تاڭعالارلىق تالاي تاماشاسى تابىلاتىن, ونىڭ ۇستىنە تاريحي ماڭىزى بار وسىنداي ورىن تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتىپ-اق تۇر: مەشىتتەن مۇجىلگەن مۇنارا قالعان, مەدرەسە ورنىندا ءۇيىندى جاتىر, يشاننىڭ «قىزىل ءۇيىنىڭ» قاڭقاسى قارايادى... 

كاسىپقوي كوزقاراسى

ارينە ۇزاق جىل جەلدىڭ ءوتى, كۇننىڭ كوزى, قار مەن جاڭبىر استىندا ابدەن توزعان, قاۋساپ قيراعان نىساندى قالپىنا كەلتىرۋ قيىن. بىرەر جىلدا بىتە قويماسى بەلگىلى. قۇلمۇحامبەت يشاننىڭ تەمiر قۇرساۋدىڭ كۇشiمەن اۋپiرiمدەپ ارەڭ تۇرعان كەسەنەسiن بۇرناعى جىلى جاڭعىرتقان « ۇلىتاۋ-ۇلار» مامانداندىرىلعان جوندەۋ-جاڭعىرتۋ فيرماسىنىڭ باسشىسى ءانۋار تولەباەۆ بىلاي دەيدى:

– ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش قاتارىندا «دۋلىعالى» مەشىتىنىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. ونى ايماقتىڭ ولكەتانۋشىسى عانا ەمەس, ەلگە تانىمال تاريحشى, ەتنوگراف, ارحەولوگ عالىم دا زەرتتەگەن. 

مەشىتتىڭ سالىنعان جىلى جونىندە ەكىۇداي پىكىر بار: ءبىرى – 1904, ەكىنشىسى – 1910. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ەكى دەرەكتە دە نەگىز بار. سەبەبى كونسەرۆاتسيالىق ساراپتاما كەزىندە انىقتالعانداي, الدىمەن مەشىت شيكى كىرپىشتەن كوتەرىلىپ, كەيىن سىرتى قىزىل قىشپەن قاپتالعانى كورىنىپ تۇر.  وعان ون ءتۇرلى قالىپتاعى ويۋلى قىش پايدالانىلعان. قىش كۇيدىرگەن پەشتىڭ ورنى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ويۋ-ورنەكتى قىش پايدالانۋ – قۇلمۇحامبەت يشاننىڭ ىزدەنىسى مەن ەڭبەگى. ۇلىتاۋ وڭىرىندە مۇناراسى ساقتالعان ەكى مەشىت بار: بىرەۋى – قاراقويلى قىپشاق جاكۋ­دانىكى, ەكىنشىسى – «دۋلىعالى». 

ەكەۋى دە حح عاسىردىڭ باسىندا سا­لىنعان. «دۋلىعالى» بۇرىنىراق تۇر­عىزىلعان, شيكى كىرپىشتىڭ سىرتى قىزىل قىشپەن قاپتالعان. ال جاكۋدا مەشىتىنىڭ مۇناراسى تولىق قىزىل قىشتان قالانعان. مۇناراعا كوتەرىلۋدىڭ دە وزگەشەلىگى بار. 

قاسبەتتىڭ ءتاۋىر ساقتالعان تۇسىنان مە­­شىتتىڭ سىرتقى قابىرعاسىنىڭ جالپى قالانۋ تاسىلىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بار. ۇستانىڭ قالاۋ تاسىلىنە ءتانتى بولاسىڭ, ال قىشتىڭ ساپاسى ءالى سىر بەرمەگەن, كەشە عانا پەشتەن شىققانداي. 

كونسەرۆاتسيالىق جۇمىس جۇرگىزەر ال­دىنداعى ساراپتاما مەشىتتىڭ جوبالاۋ قۇجاتىن جاساۋ كەزىندە كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. قۇرىلىسى بۇل وڭىرگە ءتان ەمەس. ءدال «دۋلىعالى» مەشىتىندەي قۇرىلىستى جەزقازعان- ۇلىتاۋ جاعىنان ءالى كەزدەس­تىرمەدىم. 

«دۋلىعالى» مەشىتى 2011 جى­لى كونسەرۆاتسيالاندى. بەل­گىلەنگەن ءبىراز ءىستىڭ باسى قايتا­رىلدى. سوسىن اۋدان يمامى ارا­عا ونداعان جىل سالىپ ازان شا­قىردى, جۇما نامازى وقىلدى. ەن­دى اللاتاعالادان سونداي كۇندى جاڭعىرتىلعان مەشىتتە كورۋگە جازسىن دەپ تىلەيىك. 

الىبەك ءابدىراش, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى  سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى