ءبىر قايىرى بار دۇنيە (ەسسە)

سىرلى الەمنىڭ سىرعالارى

تاڭ اتقاندا جۇلدىزدار دا بىرتىندەپ جاسىرىنادى ەمەس پە. 

ولار كۇنگە سانالى تۇردە با­عىنىپ, مويىنسۇناتىنعا ۇق­ساي­دى. «جارىعى مەن جى­لۋىن عالام­عا مەيىرلەنە شاش­­قان كۇننىڭ قاسىندا ءبىز سياقتى بىردە جانىپ, بىردە سو­نەتىن جۇلدىزدارعا ورىن جوق» دەگەندەي كىشىپەيىلدىلىك تا­نىتاتىن كورىنەدى. 

سودان جەر بەتىندەگى تىرشىلىك سايابىرسىپ, تىنىشتالعان ۋا­قىت­تا شىعا كەلىپ, اپپاق اي­مەن ارمانسىز سىرلاسادى. 

جەر قازىعىنا ارقاندال­عان­­داي مۇڭلى, موماقان اي نە ايتادى ەكەن ولارعا؟ بال­كىم, ادام تۋرالى ايتار. ادامنىڭ سوناۋ جارا­­تى­­لىسىنان باس­تاپ, جاساعان جاقسى­لىعى مەن­ جاماندىعىن تىلگە تيەك ەتەر. ابىل مەن قا­بىل­دىڭ قاقتى­عى­سىنان باستاپ سىر اقتارار...

جۇلدىزدار – ۇيالشاق.

جۇلدىزدار – كىشىپەيىل.

جۇلدىزدار – سىرلى الەمنىڭ قۇلاعىنا ىلىنگەن سىرعالارى ىسپەتتى…

دەگەنمەن, وسى اق پەيىل جۇل­دىز­دار جەردى ءدۇر سىلكىندىرىپ جات­قان ادام­نىڭ زورلىق-زوم­بى­لىعى مەن ز ۇلىمدىعىنا قا­راماستان, ەشۋا­قىتتا جارىق شاش­پاي سونگەن ەمەس-اۋ. بىزگە ءاماندا اماندىق تىلەپ, ۇنەمى ۇمىتپەن قارايتىن سياقتى.

اتقا قونعان شاباندوزداي مىنا قارت جەرگە ءمىنىپ الىپ, قۇ­دىرەتتى كۇن نۇرىنا شومىلىپ جۇر­گەنىن بىردە سەزىنىپ, بىردە سەزىن­بەيتىن ادام بالاسى وسى قيا­ناتىن قاشان قويار ەكەن؟ زۇ­لىم­دىعىن قاشان دوعارار ەكەن؟

جۇلدىزدار دا بارىنە كۋا! جو-جوق, ولار ۇيىق­تامايدى. ولار ءتۇنى بويى باسىن ساجدە­دەن كوتەر­مەي, بارشا ۇمبەتىنىڭ ەكى دۇ­نيە­دەگى باقىتى ءۇشىن كوز جا­سىن كولدەي عىپ توگىپ, ازاپتانا امان­دىقتى تىلەگەن پايعامبار سەكىلدى جەر بەتىندەگى بەيبىت ومىر­گە باق-بەرەكە تىلەيدى. قاس قا­رايعان ساتتە وزدە­رىن تەبى­رەنىس­پەن تاماشالايتىن جەر بەتى تۇرعىن­دارىنا قاۋىشقانى ءۇشىن جالت-جۇلت ەتىپ قۋانىشقا كەنەلەدى.

بالانىڭ ويى

قىزىم اتاقتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىبىندا وقىپ جۇر­گەندە كوك بازاردىڭ تۇسىندا تۇرعان ۇيى­مىزگە 28 پانفيلوۆشىلار ساياباعى ارقىلى ءوتىپ, كوشە بويىن جاعالاپ قايتاتىنبىز.

سارى جاپىراقتار ساۋدىراپ توگىلىپ جاتقان كەز. ساياباقتاعى شىركەۋدىڭ قاسىنان وتە بەرگە­نى­مىزدە ساباقتىڭ جايىن ايتىپ كەلە جاتقان قىزىم كەنەت:

– پاپا, نەگە مىنا شىركەۋ قالانىڭ ورتالىعىندا سالىن­عان؟ قاراڭىزشى, ادەمى ساياباق­تىڭ ىشىندە, ال ءبىزدىڭ مەشىتتەر قا­لانىڭ سىرتىندا… – دەپ سۇرادى.

مەن ونىڭ بۇرىن وسىلاي سالىنعانىن ايتىپ, تاريحتان ءبىراز سىر شەرتتىم. جاۋابىما ونشا قاناعاتتانباعان قىزىم:

– سوندا مۇسىلمان بولعانى­مىز ۇيات پا؟ – دەپ ەندىگى سۇراقتى ءتىپتى توتەسىنەن قويدى.

– جوق. قايتا ءبىزدىڭ مۇسىل­مان بولماعا­نىمىز ۇيات بولادى, – دەدىم.

ايتسە دە, ءالىپتى تاياق دەپ ۇيرە­نىپ جۇرگەن بالانىڭ كىرشىك­سىز تازا ويى مەنى تەرەڭ ويعا جەتەلەدى…

«ە, قۇداي-اي! بۇدان دا ءبىر قايىر بار شىعار!» دەپ جۇباتتىم ءوزىمدى-ءوزىم.

ءبىر قايىرى بار

باياعىدا افريكاداعى ۇشى-قيىر­سىز ساحاراعا بيلىك جۇر­گىز­گەن بiر ءامiرشi الماس كەز­دi­ك­پەن الما ارشىپ جەيمiن دەپ, بiر ساۋسا­عىن بايقاماي كەسiپ الىپتى. ءسويتiپ ونىڭ قىز­مەتشىلەرى بايەك بولىپ, قولىنا كيiز كۇيدiرiپ باسىپ, ابiگەرگە ءتۇسiپ جاتقاندا باس ءۋازiرi ءارى جاقىن دوسى: «قاپا بولماڭىز, پاتشام, بۇدان دا بiر قايىر بار شىعار»,  دەگەن ەكەن.

مۇنى ەستiگەن ءامiرشiنiڭ كوزi شاقشيىپ, الماس كەزدiككە بiر, جەردە جاتقان ساۋساققا بiر قاراپ, قىپ-قىزىل بوپ اشۋلانىپ كەتەدi دە: «وي, اقىماق, بۇدان نە قايىر بولۋشى ەدi?! سەن مەنi مازاق ەتەيiن دەگەن ەكەنسiڭ! ءاي, جەندەتتەر, اكەتiڭدەر مىنانى. زىندانعا اپارىپ تاستاڭدار!» – دەپ اشۋلانىپتى. ءامiرشiنiڭ ايتقانىن جەندەتتەرى ەكى ەت­پەي, ءاپ-ساتتە ورىندايدى. بiراق سالدەن سوڭ ساۋساعىنىڭ قانى تىيىلىپ, اشۋى باسىلعان ءامiرشi: ء«اي, الگi پاقىر زىندانعا ءتۇسiپ بارا جاتقاندا نە دەدi? ءتاۋباسىنا كەلiپ, كەشiرiم سۇرادى ما؟» – دەيدi. سوندا جەندەتتەر: «جوق, تاقسىر. بiز ونى زىندانعا الىپ بارعاندا: «بۇدان دا بiر قايىر بار شىعار» دەپ, بiر اۋىز ءسوز ايتتى دا, ءوز ەركiمەن ءتۇسiپ كەتە بەردi», دەپتi. ەندi ءامiرشi باسىن شايقاپ: ء«اي, ول راسىندا دا, اقىلىنان الجاسقان ەكەن. بالكiم, زىنداندا جاتىپ, ەسiن جيار. قايىر دەگەندى قايدان تاپقان ءوزى؟» – دەپ ويلايدى. 

كۇندەردiڭ بiر كۇنiندە ول قاسىنا بiر توپ نوكەرلەرiن ەرتiپ, اڭ اۋلاۋعا شىعادى. قانجىعالارىن مايلاپ, قىزىق قۋىپ, سايران سالىپ جۇرگەندە, الگi قالىڭ ورماندى مەكەندەيتiن بiر ادام جەگىش جابايى تايپا تۇتقيىلدان باس سالىپ, اياق-قولدارىن بايلاپ, تۇتقىنعا الادى.

ءسويتiپ بiر-بiردەن سويىپ, ەتiن قازانعا سالىپ اسا باستايدى. كەزەك امiرشiگە جەتكەندە جابا­يى تايپانىڭ جەندەتتەرi ونىڭ بiر ساۋساعى جوق ەكەنiن كورەدi دە, باستارىن شايقاپ, «بۇل بولمايدى» دەگەندەي بەلگi جاسايدى. ءسiرا, بiر مۇشەسi كەم ادامدى ولار جەمەيتiن بولسا كەرەك. سودان سوڭ ءامiرشiنiڭ قول-اياعىن شەشەدi دە, تۇتقىننان بوساتىپ جiبەرەدى.

ارىپ-اشىپ ەلiنە كەلگەن ءامiرشi ەسiن جيىپ, ساۋساعىنا قاراپ ويلانىپ وتىرىپ: «الگi, دوسىمدى, باس ءۋازiردi الىپ كەلiڭدەر!» – دەپ بۇيىرادى. «قاپ, اتتەڭ! قاتەلىك مەنەن كەتكەن ەكەن», دەپ وكىنەدى. ول كەلگەن سوڭ باسىن يiپ, قۇرمەت كورسەتiپ, بولعان جايدى ءتۇپ-تۇگەل بايانداپ بەرەدi دە: «سەن ايتقانداي, بۇدان دا بiر قايىر بار ەكەن», دەپ كەسiلگەن ساۋساقتىڭ ورنىن كورسەتەدi. 

سودان سوڭ امiرشiگە تاعى دا بiر وي ءتۇسiپ: «بiراق, سەن ءوزiڭدi زىندانعا سالعاندا دا وسى ءسوزدi قايتالاعان كورiنەسiڭ. ايتشى, ودان نە قايىر كوردiڭ؟» – دەپ سۇرايدى. سوندا باس ءۋازiرi يiلiپ, تومەن قاراپ: «تاقسىر, سiز مەنi زىندانعا سالما­عا­نىڭىزدا وزiڭiزبەن بiرگە اڭ اۋلاۋعا الىپ شىعاتىن ەدiڭiز. الگi پا­قىرلارمەن بiرگە مەن دە سول جابايىلارعا جەم بولار ەدiم», دەگەن ەكەن.

ەلوردانىڭ شاپاعاتى

بۇرىنعى تاران اۋىلىندا جەل تۇرسا جارىق سونەدى. جارىق سونە قالسا, سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ جارىقسىز تۇندەرى ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ, سول ءبىر قيىن كەزەڭدى باستان كەشىپ وتىرعانداي بولاسىڭ. 

ەل-جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنگەن. بۇتاق باسىنداعى جاپىراقتىڭ سىبدىرى ەستىلسە دايىندىققا كىرىسەدى. «اتتەڭ, تۇرىك تەلەحيكايا­سىنىڭ جالعاسىن كورە المايتىن بولدىق قوي!» – دەپ ساندارىن سوعادى. 

استانا كۇنى مەرەكەسىنىڭ قارساڭىندا اۋىلعا بارىپ قايتايىق دەپ شەشتىك. بۇكىلحالىقتىق مەيرام ەمەس پە. جولدا كەتىپ بارامىز. الىستان اۋىلدىڭ قاراسى كورىندى. كۇنباتىس جاقتان جەل ۋىلدەي سوعا باستادى. دەمالىسىمىز دەمالىس بولمايتىن بولدى-اۋ, بۇگىن كەشكە تىم-تىرىس بوپ وتىراتىن شىعارمىز دەپ ويلادىق.

ابىروي بولعاندا, سول كۇنى جويقىن سوق­قان جەلگە قاراماي جارىق سونگەن جوق. استا­نا كۇنى­نە ارنالعان شەتەلدىك انشىلەردىڭ كونتسەرتىن كو­رىپ تاماشالادىق. قىسقاسى, ادام سياقتى دەم ال­دىق.

ەلوردامىزدىڭ شاپاعاتى سوناۋ مىڭنان اس­تام شاقىرىم جەرگە جەتكەنگە قۋان­دىق…

ەكى ءتۇرلى ءيىلۋ

ءادىل اكىمنىڭ يىلگەنى – ەلگە باسىن يگەنى. 

ءالسىز اكىمنىڭ يىلگەنى – ەلدەن يمەنگەنى.

بەۋ, قايىرلى دۇنيە!

 اڭساتقان جۇماق

وزىممەن-ءوزىم وڭاشا قالعان ساتتەردە ىشكى دۇ­ن­يەمە, سان-الۋان ويلار ساپىرىلىسىپ, سىڭسىپ جاتقان ساناما ءۇڭىلىپ قاراعانداي بولامىن… ءدۇن-دۇنيەنىڭ دوداعا ءتۇسىپ, ءتۇرلى مۇددە­لەر قايشىلاسىپ جاتقان مىنا داۋىردە «جۇماعىن» جوعالتقان جۇمىرباستى پەندە سىقىلدىمىن.  ادامدىق قۇندىلىقتى ارقاۋ ەتكەن قوجا احمەت ياساۋي ىسپەتتى بابامىز, حاكىم اباي سىندى دانامىز جوق ارامىزدا. 

«كەمەلدىلىك» قايدا-ا-ا؟! 

بۇرىن «كەمەلدىلىك» دەگەن كۇردەلى ۇعىم ءتاڭىرتاۋدىڭ ۇشار باسىنداي كورىنەتىن. بۇل ۇعىمنىڭ قازىر ءمانى وزگەرگەن, قالىبى اۋىسقان سياقتى: اباي اتامىز ايتقان «تولىق ادامى» مەن كادۋىلگى «سەمىز ادامدى» اجىراتۋ وڭاي بولماي قالدى-اۋ, بۇ زاماندا... 

رۋحاني وزەگىمنەن الىستاپ, قاسيەتتى ءجان­ناتتان قايتادان شىعارىلعانداي حال كەشەمىن. وزگەدەن بۇرىن ءوزىمدى الداپ, ءوز ەركىم­مەن ء«جانناتتان» ۇزاپ شىققانداي بولا­مىن. باسقا دۇنيەنى كورۋ ءۇشىن. الدانعان كۇيىمە قاراماي, ءوزىمدى الداپ جۇباتامىن. 

قايدان كەلگەنىمدى, قايدا بارارىمدى سەزىپ-بىلسەم دە, بىلمەگەندەي سىڭاي تانىتاتىنىم تاعى بار. بەيۋاقتاعى ۇيقىدان ويانا الماي جاتقاندايمىن.  جانناتقا بەيىم جارالعان جان-جۇيەم قابىعى قالىڭ جاڭعاقتىڭ ىشىنە تىعىلىپ, كۇندەي جارىق اقيقاتتى كورە الماي, زۇلمات قاراڭعىلىقتىڭ تۇتقىنىنا اينالعان ءتارىزدى. 

كىم بىلەدى, جۇماعىمدى ۇرلا­تىپ, جۇماقتاعى سۇلۋلىقتان اجىراپ قالعان شىعارمىن. 

ىنجىلدىك سارىنمەن جازعان دجون ميلتوننىڭ «جوعالعان جۇما­عىن» ايتىپ وتىرعانىم جوق, البەتتە. بابالارىمىز بەن دانا­لارى­مىزدىڭ جۇرەكتە ۇيالاتىپ, الميساقتان اڭساتقان ءجانناتتى, جۇماقتى اڭساتقان رۋحتى ايتامىن.

بار قايىردىڭ باسى وسى ەمەس پە؟

ەكى مەتر جەر

وزىنەن كەيىنگى ۇرپاق شەر-اعا دەپ قۇرمەتتەيتىن شەرحان مۇر­تازا اتامىز: «جازۋشى عابيت مۇ­س­ىر­ەپوۆ ايتقانداي, ء«بىز جيىل­ساق – كوپپىز, جايىلساق – جوق­پىز», – دەپ جازادى. – قۇداي­عا شۇكىر, تاع­دىر ەلىمىزدى شاشىراتپاي, ءتورت قۇ­بى­لامىز تۇگەل بولىپ وتىر­مىز». 

بىراق از عانا قازاقتىڭ ءالى دە شالقار دالاعا سىيماي, ۇلتاراقتاي جەرگە جەتە الماي جۇرگەنى تاڭعال­دىرادى. سول از قازاقتى جىلاتپاي, الاقانعا سالۋعا بولماس پا؟! ساي-سايدى ساعالاپ, جىرا-جىلعانى جاعالاپ قانشا قازاقتىڭ بالاسى باسپاناسىز ءجۇر. 

جەرىمىز كەڭ دە, جىگەرىمىز كەم. 

تەرەزەسى تەڭ قازاقتىڭ كەرەگەسى  كەڭ ەدى عوي. الدە ء«تۇبى ەكى مەتر جەر بۇيىرادى عوي» دەي مە ەكەن؟ قايىرسىز ساناعا قۇربان بولعان باسىمىز-اي!

قالىڭ كىتاپ

تۇرىكتىڭ بەلگىلى قالامگەرى حەكيموعلى ىسمايىل ءوزىنىڭ ويتولعاۋىندا: 

«ۇيىمدە ۇلكەن كىتاپحانا بار. مىنەكي, وزىمە قاراما-قارسى قالىڭدىعى كەرەقارىس زاڭ سالاسىنا ارنالعان كىتاپ تۇر. بۇل كىتاپتا زاڭ دا بار, ەرەجە دە بار, ءتۇرلى تۇسىنىكتەمە دە, اقىل-كەڭەس تە بار... 

نەگە بۇل كىتاپ سونشالىقتى قالىڭ؟ زاڭ سالاسىنا قالىڭدىعى كەرەقارىس كىتاپ كەرەك پە؟ ەلدەگى جاعداي بارىمىزگە بەلگىلى...

سويتسەم, ەلدىڭ رۋحانياتى نەعۇرلىم السىرەسە, كوركەم مىنەزىنەن اجىراپ مادەنيەت­سىز­دىككە بەت بۇرسا, سولعۇرلىم زاڭ كوبەيە بەرەدى ەكەن عوي», دەپ جازادى.

كىتاپتىڭ قالىڭدىعىنان قايىر ىزدەيتىن زامان-اي!

اق سالدە

ىستانبۇلداعى بايىرعى زاماننىڭ توپقاپى ساراي-مۇراجايىندا ءجۇسىپ ءنابيدىڭ اق سالدەسى كىرشىكسىز تازا كۇيىندە ساقتالعان. 

مۇراجايعا بارعان سايىن, پايعامبار كيگەن سالدەنى كورگەن سايىن كەۋدەدە ۇيالاعان سەنىم قايتا جاندانادى, قايتا ويانادى...

اردى ارقاۋ ەتكەن پايعامبار اق سالدەسىنە ەش ۋاقىتتا كىر جۋىتپاعان: «ۋا راببىم! – دەدى ء(جۇسىپ), مىنا زىندان مەنى شاقىرعان ايەلدەردىڭ بۇل ىستەرىنەن الدەقايدا جاقسى». 

نەلىكتەن؟ 

ويتكەنى ءوز ارىن ساقتاماعان, نامىسىن قورعاماعان ادام ەلدىڭ ار-ابىرويىن قالاي قورعايدى؟

اق سالدەگە قونعان قارا شىبىن ەرىكسىز كوزگە تۇسەدى. سالدە دەگەنىڭىز – عالىمنىڭ عازيزدىگى, ادالدىڭ ادامگەرشىلىگى, تاقۋانىڭ تازالىعى ەمەس پە؟  ءاسىلى, سالدەگە كىر جۇقتىراتىن باستىڭ ءوزى.

شىنتۋايتىندا, سالدەنىڭ اق ءتۇستى بولۋىندا دا ءبىر قايىر بار.

«سالقىن سامال»

الاتاۋ باۋرايىنداعى اسەم شاھارىمىز­دىڭ «سامال» دەگەن «سالقىن» جەرى بار. «سامالدىڭ» قارا اعاشى دا سالقىن سەزىلەدى. ادامىنىڭ دا قارنى توق بولعانىمەن, قابا­عىنىڭ جىلۋى جوق. 

جالعاسقان ءۇنسىز ءومىر. «بالاسىز ءۇي – مازار» دەگەندەي, اۋلا تىپ-تىنىش. باياعىداي قاۋ­قىل­داسىپ جاتقان قاريالار كورىنبەيدى. ءبىر-بىرىمەن شۇيىركەلەسىپ تۇرعان كورشىلەر كوزگە تۇسپەيدى. 

كەنەتتەن كەزدەسىپ قالاتىن ءبىر-اق جەر بار – «ليفت» دەگەن. سالەم الىسىپ, حال-احۋال سۇراساتىن جەر عوي. ءاي قايدام, سالەم بەرگەن كورشىگە جالقاۋ ەرىن جىبىر ەتە قالادى دا, اشىلعان ەسىكتەن اسىعىس شىعا جونەلەدى. 

دانيەل دەفونىڭ ەلسىز ارالدا ءومىر سۇرگەن رو­بين­زون كرۋزوسى سەكىلدى ءوز تىلىندە سويلەپ تۇسى­نى­سە الاتىن جاندى تابۋ وڭاي ەمەس بۇل جەردە.  عالامنىڭ ەڭ «عاجاپ» جەرى وسى: 

جەتى شەلپەك تاراتساڭ, جەكسۇرىنعا اينالاسىڭ. جەتى كورشىگە سالەم بەرسەڭ, جەتىم قايىرشىداي كورىنەسىڭ. جەتى قويان تاپساڭ دا, قۋانىشىڭا ورتاقتاسار جان تاپپايسىڭ. الدە «قايراڭى جوق كولدەن بەز, قايىرى جوق ەلدەن بەز...» دەي مە ەكەن؟ 

داۋاسى جوق دەرت

يبن سينادان سۇراپتى:

– داۋاسىز دەرت بار ما بۇل دۇنيەدە؟

عۇلاما حيكمەت ءسوزىن جاسىرماي:

– جاقسىلىق جاماندىقتان قايىر تىلەسە داۋاسىز دەرتكە اينالادى, – دەپتى.

– سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟

– ءبىلىم مەن ونەردى قايىرشىعا اينالدىر­ماي, قامقورلىقپەن قاراۋ كەرەك. ويتكەنى قولداۋ تاپپاعان ەلدەن, دەمەۋ كورمەگەن جەردەن ءبىلىم دە, ونەر دە بەزىپ قاشادى.

ادەپسىزدىكپەن الىسامىز دەپ مادەنيەت­سىزدىككە, ساۋاتسىزدىقپەن ج ۇلىسامىز دەپ ناداندىققا جول اشپاساق بولعانى. 

ايتپەسە, رۋحانياتى جوق دۇنيەدەن نە قايىر؟

مالىك وتارباەۆ