تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قۇقىقتانۋ دوتسەنتى, رەسەي فەدەراتسياسى پسيحولوگيا اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى عاپپار مايماقوۆتىڭ قازاق عىلىمىنا, ۇلت رۋحانياتىنا قوسقان ەڭبەكتەرى وراسان. «قازاق جەرى تۇتاستىعىنىڭ قالىپتاسۋى», «قازىرگى زامانعى ءدىنتانۋ نەگىزدەرى», «مەملەكەت جانە قۇقىق تاريحى» اتتى ەڭبەكتەرى قازاق عىلىمىنا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس. عالىم دەنساۋلىعىنىڭ سىر بەرگەنىنە قاراماستان قولىنان قالامىن تاستاماي, قوعام ومىرىندەگى ىرگەلى وزگەرىستەرگە ءۇن قوستى. ءفاني دۇنيەمەن قوش ايتىسقانشا عىلىم جولىنا ادالدىق تانىتقان عالىمنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە جولداعان سوڭعى ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ مەملەكەتتى باسقارۋ, كۇردەلى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسۋىمەن قاتار, ۇلكەن عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى جانە تەرەڭ ويشىل عالىم دا بولىپ تابىلادى. ەلباسى بۇعان دەيىنگى ونداعان ءىرى كىتاپتارىن جاريالاۋمەن قاتار اۋقىمدى باعدارلامالار, ماقالالار دا ۇسىنىپ كەلەدى. سولاردىڭ ىشىندە «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» (2012ج.), «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» (2016 ج.), «قازاقستان داعدارىستان كەيىنگى دۇنيەدە: بولاشاققا ينتەللەكتۋالدىق سەكىرىس» (2009 ج.) ت.ب. ماقالالارىن بىلەمىز.
وسى جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن جاريالادى. بۇل ماقالا بۇعان دەيىن كوتەرىلمەگەن يدەيالىق جانە يدەولوگيالىق جۇمىستى جولعا قويۋدىڭ باعىتىن كورسەتىپ بەرگەن ەڭبەك بولىپ تابىلادى. ماقالا تەرەڭ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدە جازىلعان. سوندىقتان ونىڭ باعدارلامالىق سيپاتى باسىم.
پرەزيدەنت ەڭ الدىمەن ۇلتتىق سانا تۋرالى اسا كۇردەلى ماسەلەنى ايتتى.
سانانىڭ فورماسى كوپ. ۇلتتىق سانا – ۇلتتىڭ كودىنان, مادەنيەتىنەن, سالت-داستۇرىنەن, تاربيە-تانىمىنان ادامگەرشىلىك جانە الەۋمەتتىك, ساياسي, ەكونوميكالىق, ەستەتيكالىق, فيلوسوفيالىق, ءدىني جانە ت.ب كوزقاراستار مەن سەنىمدەردەن تۇراتىن, بەلگىلى ءبىر رۋحاني دامۋىن سيپاتتايتىن سانا.
ۇلتتىق سانا – ۇلتتىڭ, دامىعان ەتنوستىڭ ساناسى. ۇلتتىق سانا – ۇزاق تاريحي دامۋ جاعدايىندا پايدا بولىپ قالىپتاسادى ءارى ۇنەمى دامىپ وتىرادى. قازاقتاردىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق ساناسى بار. قازىرگى زاماندا قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىنە بايلانىستى قازاقستاندىق ۇلتتىق سانا ورنىققان. قازاقستاندىق ۇلتتىق سانا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان ەتنوستارعا ءتان سانا.
ماقالادا ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋ تۋرالى «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىڭىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي», دەپ ايتىلىپ ءوتتى.
ۇلتتىق كود دەگەن نە؟
ۇلتتىق كود – ۇلتتىڭ تاريحىنان, ۇلتتىڭ ساناسىنان, سالت-داستۇرىنەن, مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنەن, تىلىنەن, تاربيەسىنەن, دىنىنەن, دىلىنەن, قوناقجايلىلىعىنان, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن, پاتريوتيزمىنەن, ت.ب قاسيەتتەرىنەن تۇراتىن ۇعىم. ەلباسى ەڭ الدىمەن ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ, دامىتۋ جانە جاڭعىرتۋ تۋرالى باسا ايتتى. ۇلتتىق كود سول ۇلتتىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشە قاسيەتتەرى بولىپ تابىلادى.
قازاقتاردىڭ وزىنە عانا ءتان قوناقجايلىلىعى تۋرالى ايتالىق. قازاقتار الەمدەگى ەڭ ءبىر قوناقجاي حالىقتىڭ ءبىرى نەمەسە بىرەگەيى. ەڭ كەدەي, تۇرمىسى تومەن قازاقتىڭ ءوزى ساندىعىندا قوناقتار ءۇشىن دەپ ءتاتتى تاعامدار جانە كيىم-كەشەكتەر ساقتاپ وتىرادى. سەبەبى قازاق قوناق كەلىپ قالسا, ونىڭ الدىنا قوياتىن قوناقكادەلەردىڭ بولماۋىنان جەرگە قاراپ قالماۋى ءتيىس. بۇل قوناقكادەلەر قانشا قينالسا دا, بالالاردىڭ وزىنە دە بەرىلمەيدى.
قازاقتاردىڭ قوناقتاردى قارسى الۋ, شىعارىپ سالۋ ءتارتىبى ادەت-عۇرىپ زاڭدارىندا وتە جاقسى ايشىقتالعان. قازاق قوناقجايلىلىققا قۇقىقتىق سيپات بەرگەن الەمدەگى جالعىز ۇلت. قۇدايى قوناقتى دۇرىس كۇتىپ الماعانى ءۇشىن ءۇي يەسىنە ات-شاپان ايىپ سالىنعان جانە ول زاڭدا بەكىتىلگەن. كوشپەلى قازاقتاردا قوناقۇي بولماعان. ءتىپتى, قوناق ءۇيدىڭ قاجەتى دە جوق ەدى. وڭتۇستىكتەن شىققان قازاق 1,5 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ سولتۇستىككە جەتىپ وتىرعان. باتىستان شىققان قازاق 3 مىڭ شاقىرىم بولاتىن شىعىستاعى تانىستارىنا ەش قينالماي جەتەتىن. سەبەبى, جالعىز نەمەسە ءبىر توپ جولاۋشى كەز كەلگەن اۋىلعا توقتاپ, كەز كەلگەن ءۇيدىڭ جانىنا كەلىپ «قۇدايى قوناقپىز» دەپ داۋىس بەرگەن. سوندا ءۇي يەسى جۇگىرىپ شىعىپ, قوناقتاردى اتتان ءتۇسىرىپ, ۇيگە كىرگىزۋگە مىندەتتى بولعان. ولاردىڭ كىم ەكەنىن سۇراۋ ادەپسىزدىككە جاتقان. قىمىز جانە دە باسقا سۋسىندار بەرگەن سوڭ مال سويۋعا باتا سۇراعان. سودان كەيىن عانا قوناقتاردىڭ كىم ەكەندىگىن سۇراي باستاعان. مال سويۋ قوناقتاردى كۇتۋدىڭ باستى شارتى نەمەسە مىندەت بولعان. ەگەر ءۇي يەسى مال سويماي, ساقتاۋلى تۇرعان ەت-تاعامدارمەن قوناقتاردى كۇتسە, قوناقتار بۇل تاماقتى جەپ بولىپ, اتتانا بەرگەن. بىراق اۋىلدىڭ بيىنە, اقساقالىنا كەلىپ, «ساراڭ اۋىل», «ساراڭ رۋ» ەكەنسىڭدەر دەپ ايتىپ كەتكەن. بۇل اۋىلدىڭ اتىنا ايتىلعان ماسقارا سىن بولاتىن. مۇنداي اۋىلدىڭ بيلەرى, اقساقالدارى, مۇشەلەرى كەز كەلگەن جەردە وزدەرىنە ايتىلعان سىندى مويىنداپ, جەرگە قاراپ وتىراتىن.
وسىلاي بولماۋ ءۇشىن بي, اقساقال ءۇي يەسىنە ات-شاپان ايىپ تولەتتىرگەن جانە قوناقتاردى قايتا شاقىرىپ كۇتۋدى تاپسىرعان. قازاقتار ونداعان عاسىرلار بويى وسىلاي ءومىر سۇرگەن.
سوندىقتان قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعىنىڭ گەندىك سيپاتى بار دەۋگە بولادى.
قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى رەپرەسسياعا ۇشىراعان ۇلتتاردى قارسى الۋ كەزىندە ەرەكشە كورىندى. وزدەرى اش-جالاڭاش قازاقتار ءبىر ءۇزىم نانى مەن ءبىر تۇتام ۇيىنە قىرىلۋدىڭ ۇستىندە تۇرعان حالىقتاردى كىرگىزىپ, پانالاتتى. رەپرەسسياعا ۇشىراعان حالىقتاردىڭ سانى 1,5 ميلليونداي ەدى. سولاردىڭ ءبارى دە قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعى ارقاسىندا امان قالدى, ءونىپ-ءوستى.
قازاقتاردىڭ وسى قوناقجايلىلىعى بۇگىن دە ساقتالىپ وتىر. سوندىقتان قوناقجايلىلىق – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق كودىنىڭ ەرەكشە كورىنىسى.
باسەكەلىك قابىلەت تۋرالى ايتقان ەلباسى: «قازىرگى تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك الادى. باسەكەلىك قابىلەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى, يا بولماسا ساپاسى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنا الۋى», دەپ ايقىنداپ الىپ مۇنىڭ ماتەريالدىق ءونىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءبىلىم, قىزمەت, زياتكەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە توقتالدى. بولاشاقتىڭ تابىسى باسەكەگە قابىلەتتىلىكپەن باياندى ەتىلەدى. سول سەبەپتى, «تسيفرلى قازاقستان», ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ», «مادەني جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالار – ۇلتىمىزدى, ياعني بارشا قازاقستاندىقتاردى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا دايارلاۋدىڭ قامى بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پراگماتيزم تۋرالى ويلارى وتە تەرەڭ جانە ايقىن. پراگماتيك ادام ارقاشان دا تابىستارعا قول جەتكىزىپ وتىرادى. پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ پراگماتيزمنىڭ نەگىزگى تياناقتارى.
پراگماتيزم پوپۋليزمگە قارسى. پوپۋليزم – ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە قول جەتپەيتىن ۋادەلەردى ءۇيىپ توگۋ. سول ارقىلى بەدەل جيناپ, بيلىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى ارەكەت. پوپۋليزم اسىرەسە ساياسي پارتيالارعا, داڭعوي كوشباسشىلارعا ءتان قاسيەت. اقىرىندا پوپۋليزم تابىسقا ەمەس داعدارىستارعا اپاراتىن يدەولوگيا. مىسالى, كەڭەس وداعىنداعى 80-جىلداردا كوممۋنيزم قۇرۋ, 90-جىلدارى بۇكىل ازاماتتاردى الكوگولدىك ىشىمدىكتەردەن ارىلتۋ تۋرالى ۋادەلەر ناعىز پوپۋليزم ەدى.
ماقالادا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا ماڭىز بەرىلگەن. بۇلار: ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز. بۇل قاسيەتتەر بويىمىزدا ماڭگى ساقتالۋى ءتيىس.
ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى:
- ۇلتىنا, دىنىنە, جىنىسىنا, ت.ب. بەلگىلەرىنە قاراماي قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارى تەڭ;
- قازاقستان اۋماعىنداعى بارلىق ازاماتتار تۇرادى, قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قامقورلىعىن پايدالانادى;
- بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى, دۇنيەگە كوزقاراستارى, ءدىلى (مەنتاليتەتى), مادەني دەڭگەيلەرى بىردەي نەمەسە ۇقساس;
- بارلىق قازاقستان ازاماتتارىن شەتەلدەردە قازاقستاندىقتار, ءتىپتى كەيدە قازاقتار دەپ تە اتاپ ءجۇر. اسىرەسە بۇل سپورت جانە ونەر سالالارىندا انىق بايقالادى.
- بارلىق قازاقستان ازاماتتارى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياساتىن قولدايدى جانە ونى ماقتانىش تۇتادى;
- بارلىق قازاقستان ازاماتتارى ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا جانە نىعايتۋعا, قانداي دا ءبىر ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قايشىلىقتار مەن جانجالدارعا جول بەرمەۋگە كۇش سالادى.
ۇلتتىق بىرەگەيلىك – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن دوستىعىنىڭ, ىنتىماعى مەن تاتۋلىعىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
ۇلتتىق بىرەگەيلىك جەرشىلدىككە, رۋشىلدىققا, سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدە قارسى.
ماقالادا رۋحاني جاڭعىرۋ بويىنشا تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر ايقىندالدى.
ءبىرىنشى, بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قاجەتتىلىگى نەگىزدەلدى.
ەندى 2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ باستالادى.
ەكىنشى مىندەت, قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىنادى. ءبىز تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ جانە فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە تولىققاندى ءبىلىم بەرۋگە قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋعا ءتيىسپىز.
ءۇشىنشى مىندەت «تۋعان جەرىڭە تۋىڭدى تىك باعدارلاماسىن جاساۋ. ونىڭ نەگىزىندە پاتريوتيزم يدەياسى جاتىر. سول سەبەپتى پرەزيدەنت «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنىپ وتىر. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى «تۋعان ەل» باعدارلاماسىنا ۇلاسادى, ءسويتىپ جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ناعىز وزەگىنە اينالادى.
ءتورتىنشى مىندەت, جەرگىلىكتى نىساندار مەن ەلدى مەكەندەرگە باعىتتالعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنان بولەك, ءبىز حالىقتىڭ ساناسىنا ودان دا ماڭىزدىراق – جالپىۇلتتىق قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك. يدەيانىڭ تۇپكى توركىنى ۇلىتاۋ تورىندەگى جادىگەرلەر كەشەنىن, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن, تارازدىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىن, بەكەت اتا كەسەنەسىن, التايداعى كونە قورىمدار مەن جەتىسۋدىڭ كيەلى مەكەندەرىن جانە باسقا دا جەرلەردى ءوزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا ءبىرتۇتاس كەشەن رەتىندە ورنىقتىرۋدى مەڭزەيدى. مۇنىڭ ءبارى تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ مىزعىماس نەگىزىن قۇرايدى, دەپ اتاپ ءوتىلدى ماقالادا.
قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ مادەني-گەوگرافيالىق بەلدەۋىن قۇرۋ قولعا الىنادى.
بەسىنشى مىندەت بويىنشا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى ىسكە اسىرىلادى. بۇل جوبا نەنى كوزدەيدى؟ ءبىرىنشى, وتاندىق مادەنيەت بۇۇ-نىڭ التى ءتىلى – اعىلشىن, ورىس, قىتاي, يسپان, اراب جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە سويلەۋى ءۇشىن ماقساتتى ۇستانىم بولۋى شارت. ەكىنشى, ول بۇگىنگى قازاقستاندىقتار جاساعان جانە جاساپ جاتقان زاماناۋي مادەنيەت بولۋعا ءتيىس. ءۇشىنشى, مادەني قازىنالارىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدىڭ مۇلدەم جاڭا تاسىلدەرىن ويلاستىرۋ كەرەك. مادەني ونىمدەرىمىز تەك كىتاپ تۇرىندە ەمەس, ءارتۇرلى مۋلتيمەديالىق تاسىلدەرمەن دە شىققانى ابزال. بۇل جوبانى 5-7 جىلدا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
التىنشى مىندەت, ۇلت ماقتانىشى ءبىزدىڭ بۇرىنعى وتكەن باتىر بابالارىمىز, داناگوي بيلەرىمىز بەن جىراۋلارىمىز عانا بولماۋعا ءتيىس. ەلباسى بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. بۇل يدەيانى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى ىسكە اسىرعان ءجون. شىن مانىندە, قازاقستاننىڭ ءاربىر جەتىستىگىنىڭ ارتىندا الۋان ءتۇرلى تاعدىرلار تۇر. «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى – تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تابىسقا جەتكەن, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تۇراتىن ءتۇرلى جاستاعى, سان الۋان ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاريحى. جوبادا ناقتى ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرلارى مەن ءومىرباياندارى ارقىلى بۇگىنگى, زاماناۋي قازاقستاننىڭ كەلبەتى كورىنىس تابادى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسى بولاشاقتا حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرتۋىنىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق نەگىزدەرىن قالاپ وتىر. زامانعا ساي جاڭعىرۋ – دامۋدىڭ نەگىزگى وزەكتەرىنىڭ ءبىرى. ۋاقىت ءبىزدى كۇتىپ وتىرمايدى. ۋاقىت تالابىنا ىلەسە الماۋ, مۇمكىندىكتى قولدان شىعارىپ الۋ تاريحي مۇمكىندىكتەردى پايدالانباۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇگىنگى قازاقستان حالقى رۋحاني جاڭعىرۋدى نەگىزگى تالاپ دەپ قابىلداعانى ءجون. بولماسا, ەلباسى ايتقانداي, «وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى». ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى, ءسوز جوق, قوعامدىق, ۇلتتىق سانادا سەرپىلىس تۋعىزعان ەڭبەك بولدى. بۇل «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋدىڭ يدەولوگيالىق التىن دىڭگەگى دە بولىپ تابىلادى.